“Nhà phố” một loại hình nhà ở đô thị rất phổ biến tại Việt Nam hiện nay. Trong bối cảnh gia tăng mật độ đô thị ở các thành phố lớn tại Việt Nam, đã có rất nhiều các “Ngôi nhà” trở thành “Tòa nhà”. Đây là một hiện tượng chuyển đổi mang tính bản lề của một thể loại công trình đặc trưng trong đô thị. Trên một thửa đất quen thuộc được xây dựng cho các ngôi nhà để ở trước kia nay đã vươn lên chiều cao gấp đôi, với sự phức hợp về công năng.
Sự chuyển đổi mô hình nhà phố hiện nay có xu thế chuyển đổi từ chiều sâu sang chiều đứng, từ chức năng đơn nhất đơn thuần chỉ để ở (hoặc có thể có một phần kinh doanh) thành công trình đa chức năng có thể chuyển một phần hoặc toàn bộ công trình sang chức năng sử dụng khác. Xu hướng chuyển đổi này tập trung tại các khu vực nhà ở thuộc các trung tâm đô thị nhất là các khu vực đô thị hiện hữu có tiềm năng phát triển dịch vụ thương mại. Thực tế vai trò của nhà phố hiện tại là một không gian ở kết hợp dịch vụ đô thị, phù hợp với hoạt động kinh doanh hộ gia đình, doanh nghiệp nhỏ.
Xét về góc độ không gian đô thị, nhà phố cũng là một trong yếu tố góp phần tạo lập hình ảnh, đặc trưng nhận diện của đô thị.
Cơ sở pháp lý
Nhà phố hiện tại có thể xếp vào đối tượng nhà ở riêng lẻ hiện nay đã được quy định trong Luật Nhà ở. Về các quy định kỹ thuật liên quan đến đối tượng này hiện tại có TCVN 9411:2012 quy định về tiêu chuẩn thiết kế nhà ở liên kế, TCVN 12872:2020 nhà ở thương mại liên kế – yêu cầu chung về thiết kế. Để phù hợp với các quy định pháp luật hiện hành tiêu chuẩn thiết kế nhà ở riêng lẻ đang trong quá trình biên soạn và lấy ý kiến.
Trong Quy chuẩn 01:2021 quy chuẩn về quy hoạch xây dựng, các quy định mật độ và hệ số sử dụng đất của nhà ở riêng lẻ được quy định tại bảng 2.8. Ngoài ra đối với các khu vực có quy hoạch, thiết kế đô thị và có quy chế quản lý kiến trúc thì cần tuân thủ thêm các điều khoản riêng được quy định các các đồ án quy chế đó.
Các vấn đề cần quan tâm giải quyết đối với nhà phố
Vấn đề 1. Sự kết nối của không gian nhà phố với không gian lân cận và đô thị:
Nhà phố không chỉ xem xét dưới góc độ một công trình riêng lẻ. Cũng cần quan tâm đến sự chuyển tiếp từ tầng 1 với không gian vỉa hè đường phố trước nhà; mặt đứng công trình, tầng mái công trình với các không gian công trình lân cận. Về vấn đề này, có thể tập trung vào các nguyên tắc tạo hình ảnh cho tuyến phố (ô phố) theo quan điểm “ thống nhất” nhưng không “giống nhau”, “sinh động” nhưng không “hỗn tạp”.
Vấn đề 2. Sự kết nối các không gian chức năng theo chiều đứng để đảm bảo sự thuận lợi về giao thông, hình thành các không gian sử dụng chung (không gian giao tiếp của công trình); tính đóng, mở và sự linh hoạt của các không gian trong quá trình sử dụng, thay đổi điều chỉnh các chức năng khi cần thiết.
Vấn đề 3. Các giải pháp mang tính kỹ thuật để đảm bảo thông gió, ánh sáng, việc chuyển hóa các không gian mở, sân trong từ phương ngang sang phương đứng, tạo sự liên kết về mặt không gian giữa các tầng nhà.
Các vấn đề có liên quan đến hạ tầng như chỗ để xe, khu kỹ thuật… Đặc biệt các yêu cầu liên quan đến an toàn cháy và khả năng thoát người khi xảy ra sự cố. Sử dụng các lối thoát khẩn cấp lên mái, lối ra ban công, ra các khoảng không gian sân vườn, không gian công cộng. Các yêu cầu kỹ thuật có thể được xử lý bằng các giải pháp tổ chức không gian kiến trúc một cách hiệu quả.
Vấn đề 4. Mối quan hệ dưới góc độ giao tiếp giữa các chủ thể của các không gian khác nhau khi cùng sử dụng trong một công trình.
Các yêu cầu khi nghiên cứu đổi mới nhà phố
Để “đổi mới nhà phố” cần nghiên cứu chuyển hóa cấu trúc, không gian, các yêu cầu kỹ thuật, các yêu cầu hoạt động của con người từ mô hình nhà ở bám đất, phát triển theo chiều ngang trước đây, sang mô hình nhà ở vươn lên theo chiều đứng (trục đứng), bởi yêu cầu thúc bách từ thực tiễn phát triển đô thị, nhất là các đô thị nén có mật độ cao như Hà Nội, thành phố Hồ Chí Minh vốn không còn nhiều đất ở khu vực nội đô.
Cần soi chiếu qua lăng kính của các điều kiện, yếu tố về kinh tế, văn hóa, nhân văn, môi trường – khí hậu bản địa, kỹ thuật và vật liệu… để tinh lọc, vi chỉnh, hoàn thiện, đảm bảo tính hợp lý, tính thích ứng, tính tiên tiến của những mô hình nhà ở phố mới, tốt, khả thi, hữu dụng.
Về mặt pháp lý, cần lưu ý một số nguyên tắc sau:
Thứ nhất, Nguyên tắc quản lý kiến trúc trong đô thị được quy định tại Luật Kiến trúc và phù hợp với điều kiện thực tế tại địa phương; phù hợp các chỉ tiêu trong: Quy hoạch đô thị được cấp có thẩm quyền phê duyệt, Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia.
Thứ hai, Các quy định và chính sách quản lý đô thị hướng tới quản lý sự thống nhất, đồng bộ trong thiết kế các không gian có sự tham gia của công trình thông qua các đồ án Quy hoạch đô thị và Quy chế quản lý kiến trúc. Quản lý kiến trúc phải phù hợp với Quản lý quy hoạch đô thị. Quản lý kiến trúc là đối tượng của Quản lý quy hoạch đô thị (mà không phải theo chiều ngược lại). Tránh sự phát triển kiến trúc lộn xộn, thiếu thẩm mỹ, gìn giữ được các đặc trưng cảnh quan khu vực, tạo lập các điểm nhấn, điểm nhìn cảnh quan, tạo lập kiến trúc mang tính bản địa về cảnh quan và góp phần gìn giữ môi trường sinh thái.
Ths.KTS Vũ Đình Thành (Phó Viện trưởng Viện Kiến trúc Quốc gia Bộ Xây dựng)
© Tạp chí Kiến trúc
