1. Đặt vấn đề
Hạ tầng cảnh quan là thuật ngữ mới xuất hiện từ những năm đầu của thế kỷ 21. Đây là lĩnh vực chuyên môn trong nghiên cứu, quy hoạch, xây dựng, quản lý và vận hành khai thác hệ thống hạ tầng kỹ thuật qua lăng kính của cảnh quan – Một phương pháp tiếp cận mới trong quy hoạch và quản lý hạ tầng kỹ thuật, nhằm hoạch định chiến lược cho các hệ thống cơ sở hạ tầng hiệu suất cao, đa chức năng, bền vững về kinh tế và môi trường, đảo ngược tình trạng phát triển hạ tầng kỹ thuật truyền thống và tái tạo các nguồn tài nguyên thiên nhiên. Hạ tầng cảnh quan góp phần phát triển đô thị bền vững, đáp ứng nhu cầu phát triển kinh tế xã hội, đảm bảo tính thẩm mỹ, bảo tồn và phát huy giá trị sinh thái trong xây dựng hạ tầng kỹ thuật và thích ứng với những điều kiện cực đoan mới do hiện tượng biến đổi khí hậu toàn cầu gây ra.
Các đô thị ven biển tại Việt Nam nói chung và Đà Nẵng nói riêng đang phải đối diện với những thách thức kép: Vừa phát triển kinh tế xã hội nhanh, vừa chịu tác động tiêu cực của biến đổi khí hậu và nước biển dâng. Điều này đặt ra yêu cầu chuyển đổi mô hình phát triển từ hạ tầng kỹ thuật truyền thống sang mô hình tích hợp thiên nhiên. Có thể nói, tiếp cận hạ tầng cảnh quan trong quy hoạch và phát triển hạ tầng kỹ thuật đô thị là yêu cầu tất yếu đối với các đô thị cho định hướng phát triển bền vững và thích ứng. Trong bối cảnh Đà Nẵng định hướng trở thành “Thành phố môi trường”, việc áp dụng cách tiếp cận này có thể đóng vai trò chiến lược, giúp cân bằng giữa tăng trưởng kinh tế xã hội, thúc đẩy phát triển du lịch và bảo vệ hệ sinh thái. Tuy nhiên, thách thức đặt ra là các cấp chính quyền đô thị Đà Nẵng cần có sự thay đổi trong tư duy quy hoạch từ “kiểm soát thiên nhiên” sang “thích ứng và hợp tác với thiên nhiên”.
2. Hạ tầng cảnh quan – Cách tiếp cận mới cho hạ tầng kỹ thuật đô thị theo hướng sinh thái và phát triển môi trường bền vững
Trên cơ sở hạ tầng kỹ thuật đô thị, hạ tầng cảnh quan hướng đến sử dụng “kỹ thuật mềm” thay cho “kỹ thuật cứng” truyền thống. Hệ thống hạ tầng kỹ thuật truyền thống được tích hợp với yếu tố sinh thái, tăng cường sự hiện diện của thiên nhiên nhằm cải thiện chất lượng môi trường và thích ứng với những điều kiện cực đoan của thời tiết. Trong đó, yếu tố xanh (cây xanh và mặt nước) đóng vai trò quan trọng trong giải pháp hạ tầng cảnh quan, định hình không gian mở và cấu trúc sinh thái tự nhiên của đô thị. Chính vì vậy, tích hợp hạ tầng cảnh quan trong quản lý và phát triển không gian đô thị góp phần không nhỏ vào quá trình điều tiết nước và giảm ngập úng, cải thiện môi trường vi khí hậu, bảo tồn hệ sinh thái, cũng như nâng cao đời sống vật chất và tinh thần cho cộng đồng dân cư, cụ thể:
Điều tiết nước và giảm ngập úng: Hạ tầng cảnh quan giúp tăng khả năng thấm nước, lưu trữ và điều tiết dòng chảy nhờ bề mặt có khả năng thẩm thấu cao. Đây cũng là yếu tố cốt lõi trong phát triển đô thị bọt biển. So với hệ thống thoát nước truyền thống, hạ tầng cảnh quan có ưu thế về tính linh hoạt và khả năng thích ứng dài hạn. Trong điều kiện biến đổi khí hậu làm gia tăng lượng mưa cực đoan, các giải pháp “kỹ thuật mềm” như vườn mưa, rãnh sinh thái hay hồ điều hòa có thể giảm tải đáng kể cho hệ thống thoát nước đô thị. Tuy nhiên, để đạt hiệu quả, các đô thị cần triển khai đồng bộ hệ thống hạ tầng cảnh quan trên quy mô toàn đô thị thay vì các dự án đơn lẻ.
(Nguồn: https://danviet.vn)
Cải thiện vi khí hậu đô thị: Không gian xanh (bao gồm cây xanh và mặt nước), yếu tố cấu thành quan trọng của hạ tầng cảnh quan thông qua các giải pháp “kỹ thuật mềm”, giúp giảm nhiệt độ và cải thiện chất lượng không khí. Hiệu ứng đảo nhiệt đô thị, hình thành bởi quá trình xây dựng mật độ cao hoặc bê tông hóa nhiều tại các đô thị, đang trở thành vấn đề ngày càng nghiêm trọng; tạo ra các vùng khí hậu cực đoan với nhiệt độ cao khác biệt so với vùng lân cận và làm mất đi cảm giác tiện nghi nhiệt trong đô thị. Khi đó, hạ tầng cảnh quan đóng vai trò như “bộ điều hòa tự nhiên”, góp phần làm giảm mức chênh nhiệt độ giữa các vùng. Tuy nhiên, do đặc điểm hình thái tán và mật độ lá của từng loài, mỗi loài cây xanh có mức độ giảm nhiệt khác nhau. Chính vì vậy, hiệu quả làm mát môi trường đô thị không chỉ phụ thuộc vào mật độ, phân bố mà còn phụ thuộc nhiều chủng loại và cách phối hợp thành phần loài cây xanh. Đồng thời, những đặc tính tự nhiên của cây xanh cũng góp phần quan trọng trong hấp thụ bụi mịn và giảm ổn, thậm chí làm sạch nước. Vì vậy, chiến lược phát triển bền vững đô thị không chỉ dựa vào quy hoạch xây dựng, giá trị thẩm mỹ mà cần dựa trên cả các nghiên cứu khoa học về sinh thái đô thị; trong đó, quan tâm tới đặc điểm hình thái và sinh thái học thực vật của các loài cây xanh.
Bảo tồn hệ sinh thái: Hệ sinh thái đô thị đóng vai trò quan trọng trong việc bảo tồn và phát triển tính đa dạng sinh học. Trong đó, hệ thống hành lang sinh thái dọc theo các tuyến đường, ven sông hay ao hồ đóng vai trò quan trọng trong việc kết nối và bảo đảm sự toàn vẹn của hệ sinh thái đô thị và đa dạng sinh cảnh sống cho các loài sinh vật. Điều này cũng đòi hỏi các đô thị cần phải để dành các quỹ đất không hề nhỏ. Tuy nhiên, xung đột giữa bảo tồn và phát triển kinh tế (đặc biệt là du lịch ven biển) vẫn là rào cản vô cùng lớn cần được giải quyết thông qua chính sách và quy hoạch tích hợp.
Nâng cao chất lượng sống: Hạ tầng cảnh quan góp phần hình thành tính bền vững và tiện nghi sinh thái cho các không gian cảnh quan, đặc biệt là các không gian công cộng, nơi có sự tham gia của cộng đồng với sự đa dạng về nhóm đối tượng xã hội với nhu cầu và sở thích khác nhau. Lợi ích xã hội của hạ tầng cảnh quan thường bị đánh giá thấp so với lợi ích môi trường. Tuy nhiên, trong bối cảnh đô thị hiện đại, các không gian công cộng đặc trưng, gắn với đặc thù điều kiện tự nhiên, đa chức năng, chất lượng cao đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao sức khỏe và gắn kết cộng đồng. Điều này cũng góp phần nâng cao hình ảnh, giá trị văn hóa và sức cạnh tranh của thành phố trong thu hút đầu tư và phát triển du lịch.
3. Thực trạng cấu trúc không kiến trúc cảnh quan đô thị Đà Nẵng
Đà Nẵng có khung cấu trúc cảnh quan thiên nhiên hấp dẫn với hệ sinh thái cảnh quan đa dạng và đặc sắc. khi nằm giữa vùng chuyển tiếp giữa núi, sông và biển. Về tổng thể, Đà Nẵng gắn bó mật thiết với ba sông lớn bao gồm sông Hàn, Cu Đê, Thu Bồn và các nhánh sông phụ của ba dòng sông này. Đặc biệt, khu vực trung tâm thành phố Đà Nẵng gắn liền với dòng sông Hàn và các bãi biển dài; hình thành các yếu tố mặt nước quan trọng cho cảnh quan tổng thể đô thị. Đồng thời, cũng là những yếu tố quan trọng cho hệ thống thủy văn và thoát nước mặt toàn đô thị. Tuy nhiên, thực tế cho thấy, đô thị trung tâm Đà Nẵng nói riêng và khu khu vực đô thị Đà Nẵng – Hội An nói chung thường xuyên chịu tác động của ngập lụt. Đây là một nghịch lý cho đô thị cửa biển với hệ thống sông ngòi dày đặc cùng mặt biển dài.
Cấu trúc các dòng sông, đặc biệt sông Cu Đê và sông Hàn cùng cấu trúc địa hình núi của Vườn Quốc gia Bạch Mã, núi Bà Nà và Bán đảo Sơn Trà cùng quần thể Ngũ Hành Sơn đã định hình khung sinh thái cho tổng thể đô thị Đà Nẵng. Tuy nhiên, quá trình đô thị hóa đã không dành nhiều sự quan tâm vào công tác bảo tồn và phát huy giá trị của cấu trúc thiên nhiên này. Chính vì vậy, sự đứt gãy của hệ sinh thái cảnh quan cùng sự xâm lấn không gian cảnh quan ven sông đã và đang làm cho Đà Nẵng chịu nhiều sức ép về thoát nước mặt đô thị.
Mặc dù, Đà Nẵng là đô thị ven biển với hệ thống sông ngòi mật độ cao, đô thị vẫn thường xuyên chịu ngập úng dù gặp những trận mưa không quá lớn. Bên cạnh đó, hiện tượng nhiệt cực đoan kéo dài trên diện rộng cùng giông lốc cũng đang xuất hiện thường xuyên hơn tại Đà Nẵng. Những hiện tượng này cho thấy mức độ ảnh hưởng của không chỉ quá trình đô thị hóa mà còn là hậu quả ngày càng nghiêm trọng của hiện tượng trái đất nóng lên. Chính vì vậy, cải thiện môi trường hướng đến phát triển bền vững là tất yếu nhưng cũng là một thách thức không nhỏ cho Đà Nẵng khi quá trình đô thị hóa, xây dựng hạ tầng và các khu đô thị mới cùng các khu công nghiệp đang diễn ra mạnh mẽ.
4. Một số giải pháp hạ tầng cảnh quan cho phát triển bền vững đô thị Đà Nẵng
Để định hình cấu trúc hệ sinh thái nhằm tăng khả năng thích ứng và hướng đến phát triển bền vững, đô thị Đà Nẵng cần dựa chính vào hạ tầng nước và hạ tầng cây xanh. Đây là hai yếu tố quan trọng cấu thành hạ tầng cảnh quan cho đô thị Đà Nẵng; tạo khả năng kết nối và chuyển tiếp các vùng sinh thái đặc trưng từ rừng xuống biển.
a) Hạ tầng nước – Thiết lập quan hệ đô thị với sông và ngập úng
Thay chống ngập úng dựa vào công trình “kỹ thuật cứng” bằng công trình “kỹ thuật mềm” thông qua khai thác yếu tố thảm thực vật và các giải pháp “kè sinh thái”. Bê tông hóa không chỉ phá hủy cảnh quan ven sông mà còn gia tăng tốc độ dòng chảy, gia tăng hiện tượng đảo nhiệt đô thị, phá vỡ tính đa dạng sinh học và giết chết hệ sinh thái ven bờ. Đà Nẵng cần hướng đến chiến lược xây dựng kịch bản “Sống chung với ngập úng” bằng giải pháp thiết kế thích ứng lũ lụt thông minh thông qua việc kết hợp giải pháp truyền thống với công nghệ mới, xu thế sinh thái và dựa vào thiên nhiên, trong đó cần tập trung:
- Thiết lập mạng lưới vùng trữ lũ phân tán tại các vùng đất thấp, canh tác nông nghiệp và vùng đất ngập nước ở thượng lưu; làm chậm và giảm đỉnh lũ trước khi vào đô thị bằng giải pháp tăng diện cây xanh và mặt nước phân tán trên toàn lưu vực và tạo thêm chỗ chứa nước dọc các dòng sông. Giải pháp này có thể gây thiệt hại cho sản xuất nông nghiệp, nhưng tạo cơ hội làm giàu dinh dưỡng cho đất đai nhờ phù sa sau lũ.
- Ứng dụng công nghệ số trong xây dựng bản đồ ngập lụt theo thời gian thực, kết hợp dự báo khí tượng, giúp cộng đồng và chính quyền chuẩn bị ứng phó kịp thời, giảm thiệt hại mà không can thiệp mạnh vào hệ thống công trình cảnh quan.
- Hai bờ sông Hàn và sông Cu Đê cùng nhánh sông thượng lưu là các trục cảnh quan xương sống của đô thị Đà Nẵng. Kè bê tông hiện tại ngăn cản kết nối sinh thái giữa đất liền và mặt nước, đặc biệt là khu vực nội đô nằm hai bên bờ sông Hàn, cần được thay thế bằng kè mềm sinh thái: Sử dụng rễ cây, thực vật thủy sinh bản địa và xếp đá tự nhiên tại khu vực tiếp cận nước. Giải pháp này không chỉ chống sạt lở hiệu quả, tạo sinh cảnh đa dạng ven sông, mà còn duy trì cảnh quan tự nhiên cho chiến lược phát triển hệ sinh thái và bảo tồn tính đa dạng sinh học vốn có của Đà Nẵng. Đồng thời, góp phần hình thành hệ thống công viên tuyến tính liên tục ven sông – yếu tố hành lang quan trọng trong hệ sinh thái cảnh quan của đô thị.
- Phục hồi có chọn lọc và tái tạo cảnh quan sông hồ nhằm nâng cao tỷ lệ không gian mặt nước cho khu vực nội đô. Kết hợp với hệ thống mặt nước trong các công trình công cộng, vườn mưa, sử dụng vật liệu thấm nước cho hoàn thiện sân đường và hệ thống lọc tự nhiên bằng các thảm thực vật nhằm giảm tải áp lực nước chảy bề mặt vốn đã quá tải và tăng cường bổ sung nguồn cho nước ngầm của đô thị. Hình thành cấu trúc thoát nước và trữ nước phân tán trên toàn đô thị, đặc biệt là khu vực trung tâm đô thị Đà Nẵng.
b) Hạ tầng cây xanh – xu hướng phát triển đô thị rừng
Phục hồi rừng đầu nguồn và ngập mặn cửa sông
Tái sinh và khôi phục rừng đầu nguồn, xây dựng vành đai xanh tại vùng ven đô, hệ thực vật thủy sinh ven sông; bảo tồn và mở rộng quy mô rừng ngập mặn cửa sông Cu Đê và Sông Hàn nhằm gia tăng điện tích thẩm thấu, lưu giữ nước mưa, hấp thụ CO2… là những giải pháp nhằm làm giảm tốc độ và lưu lượng dòng chảy xuống hạ lưu, hạn chế tác động của triều cường và xâm nhập mặn từ biển Đông; đồng thời cung cấp sinh cảnh sống, tăng tính đa dạng sinh học và giá trị du lịch sinh thái.
Phục hồi hệ thực vật bản địa gắn với giá trị lịch sử
Đà Nẵng cần nghiên cứu và xây dựng đề án phát triển bền vững cây xanh và danh mục thực vật có khả năng thích nghi cao trong đô thị. Đồng thời, nghiên cứu bổ sung danh mục cây xanh từ những loài thực vật bản địa trong khu vực nhằm phát triển bền vững hệ thống cây xanh, thích ứng với sự thay đổi của điều kiện tự nhiên và nâng cao giá trị bản sắc và tính đặc trưng cho cảnh quan đô thị Đà Nẵng. Sử dụng cây xanh bản địa góp phần nâng cao tính đa dạng sinh học cho đô thị, cải thiện môi trường, giảm thiểu chi phí duy trì duy tu và nâng cao khả năng phục hồi sau các tai biến thiên nhiên, nhất là hiện tượng úng ngập hay hạn hán cực đoan kéo dài, thúc đẩy tính ổn định và sự bền vững cho không gian kiến trúc cảnh quan đô thị Đà Nẵng.
4. Kết luận
Khung cảnh quan thiên nhiên Đà Nẵng là một hệ thống đặc biệt hiếm có; nằm trong vùng chuyển tiếp giữa núi, sông và biển. Sự tích hợp của ba hệ sinh thái đặc trưng này tạo nên giá trị cảnh quan vượt trội của Đà Nẵng và cũng chính nó là thứ dễ tổn thương và chịu nhiều thách thức nhất trước các áp lực của nhu cầu cuộc sống đương đại, tăng trưởng kinh tế, phát triển du lịch và hậu quả từ hiện tượng trái đất nóng lên.
Hạ tầng cảnh quan không đơn thuần chỉ là một hệ thống hạ tầng đô thị thực thụ, có chức năng kỹ thuật rõ ràng (điều tiết lũ, làm mát, lọc không khí, kết nối sinh thái), mà còn có giá trị trong thúc đẩy phát triển đô thị bền vững theo hướng sinh thái; đáp ứng nhu cầu phát triển kinh tế xã hội, bảo tồn và phát huy giá trị truyền thống văn hóa, hiện đại hóa trong xây dựng hạ tầng kỹ thuật, cải thiện môi trường sống, và thích ứng với những điều kiện điều kiện cực đoan của thời tiết.
Mặc dù Đà Nẵng đang chịu nhiều sức ép từ quá trình đô thị hóa và các tai biến thiên nhiên, nhất là hiện tượng ngập lụt và nhiệt cực đoan, nhưng đô thị vẫn còn có cơ hội bảo tồn, phục hồi và phát huy giá trị cảnh quan thiên nhiên vốn vô cùng đa dạng và giàu có. Để phát triển bền vững, đô thị Đà Nẵng cần được phát triển theo hướng thuận thiên, sống chung với ngập lụt thay cho chế ngự và kiểm soát thiên nhiên; chiến lược phát triển đồng thời hạ tầng mặt nước và hạ tầng cây xanh trên phạm vi toàn lưu vực.
TS. KTS. Phạm Anh Tuấn
Chủ tịch Chi hội KTS Cảnh quan Việt Nam – Trưởng Nhóm chuyên môn Kiến trúc Cảnh quan, Khoa Kiến trúc và Quy hoạch, ĐH Xây dựng Hà Nội.
(Bài đăng trên Tạp chí Kiến trúc số 07-2026)
Tài liệu tham khảo
- Dramstad W.E. (author), J.D. Olson, R.T.T. Forman (1996): Landscape Ecology Principles in Landscape Architecture and Land-use Planning. Washington, DC: Island Press;
- Nguyễn Quốc Thắng và Phạm Anh Tuấn (2024): “Hạ tầng cảnh quan định hình đô thị”, Xu hướng kiến trúc cảnh quan Việt Nam, NXB Xây dựng, trang 125-140;
- Phạm Anh Tuấn (2024): “Xu hướng sinh thái trong kiến trúc cảnh quan tại Việt Nam”, Xu hướng kiến trúc cảnh quan Việt Nam, NXB Xây dựng, trang 9-52;
- Samantha Pires (August 18, 2021), Madrid is Planning an Urban Forest to Improve Air Quality, Lower Temperatures, and Fight Climate Change. <https://mymodernmet.com/madrid-urban-forest/>;
- Kongjian Yu (2021), “The Sponge City: Planning, Design and Political Design”, African Journal of Landscape Architecture, 02/2021, < https://www.ajlajournal.org/articles/the-sponge-city-planning-design-and-political-design>
- Landscape Architects Network (Land8) (June 13, 2015), Waterplein Benthemplein Reveals the Secret of Versatile Water Squares, <https://land8.com/waterplein-benthemplein-reveals-the-secret-of-versatile-water-squares/>.
