Áp dụng kiến trúc nhà ở dân gian khi thiết kế các khu ở mới tại Tp Vinh – Nghệ An

Nhà ở dân gian Nghệ An đã được cha ông ta đúc rút nhiều kinh nghiệm trong quá trình xây dựng, để thích ứng với điều kiện khắc nghiệt của tự nhiên, trong đó có việc bố trí quy hoạch làng xã, hướng nhà và các giải pháp kiến trúc để tránh ảnh hưởng của gió nóng. Vào những năm 70, khi thiết kế xây dựng khu chung cư Quang Trung (cũ), các chuyên gia Việt Nam và Cộng hòa Dân chủ Đức đã đề cập đến vấn đề này và đã có giải pháp cụ thể, đáng kể nhất là việc xác định hướng nhà theo nhà ở dân gian truyền thống.

TP Vinh, nơi chịu ảnh hượng mạnh nhất của khí hậu khô nóng – Trong tương lai không xa sẽ trở thành TP loại I trực thuộc Trung ương; là trung tâm công nghiệp, thương mại, đào tạo, y tế, văn hóa thể thao của vùng Bắc Trung bộ; đồng thời là trung tâm chính trị, kinh tế, văn hóa của Nghệ An… Do đó, cần có các giải pháp quy hoạch xây dựng cụ thể, ứng dụng yếu tố nhà ở dân gian, phù hợp với đặc trưng khí hậu vùng, phục vụ cuộc sống an sinh xã hội và phát triển bền vững.
Đặc điểm khí hậu vùng và thực trạng các khu ở TP Vinh hiện nay
Gió Tây – Nam (còn gọi là gió “Phơn”) tạo ra nhiệt độ khô hanh và nóng. Nhiệt độ trên 350C; độ ẩm thấp (từ 30% đến 45%). Hiện tượng gió Lào chủ yếu xuất hiện ở khu vực Nghệ An đến Thừa Thiên Huế, có khi ở tận Tây Trang (Điện Biên). Gió thổi từ vùng vịnh Ben Gan, vịnh Thái Lan, tràn qua đất Lào, vượt qua dãy Trường Sơn. Ban đầu trên đất Lào gió mát, độ ẩm thấp nhưng qua dãy Trường Sơn, gió mất nước dần theo độ cao, đặc biệt sang dải đất miền Trung nhỏ, hẹp, gặp thêm nắng nóng tạo ra loại gió đặc biệt mà ta quen gọi là “gió Lào”. Gió Lào xuất hiện ở nước ta vào tháng 4, cao điểm nhất là từ tháng 5 đến tháng 8 và muộn nhất là thượng tuần tháng 9 hàng năm.
Vinh là vùng chịu nhiều ảnh hưởng mạnh mẽ nhất của gió Tây khô nóng kéo dài từ Nghệ An, Hà Tĩnh đến Quảng Trị, Huế. Hàng năm có 40 đến 50 ngày khô nóng, trong đó có 15-20 ngày khô nóng dữ dội, nhiệt độ cao nhất trong năm 2010 lên đến 42oC.

 

Tại thành phố Vinh hiện nay có nhiều dự án khu nhà ở đang triển khai xây dựng, trong đó chung cư cao tầng đang dần thay thế các khu ở cũ: Dự án khu chung cư Tecco, Tòa nhà Dầu khí Nghệ An, Dự án tổ hợp nhà ở văn phòng Vicentra, chung cư Vinaconex 9, Khu đô thị Sinh thái Vinh Tân, Khu đô thị ven sông Lam… và nhiều dự án xây dựng theo quy hoạch chung của thành phố. Thế nhưng, hầu hết các mô hình thiết kế – quy hoạch khu ở chưa được nghiên cứu một cách thấu đáo để phù hợp với đặc trưng khí hậu vùng Vinh. Hầu hết các dự án thường mang tính áp đặt, do yêu cầu lợi nhuận kinh tế, quy hoạch kiến trúc các khu ở này thường giống các dự án khu ở tại các thành phố khác như Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh, mà chưa quan tâm đến đặc điểm khí hậu, sở thích, lối sống… của người dân. Từ trước đến nay ít có tài liệu, đề tài nghiên cứu về quy hoạch và kiến trúc nhà ở cho thành phố Vinh; do đó, khi các nhà tư vấn tham gia thiết kế đều không tính đến ảnh hưởng rất lớn của gió Lào đến nhà ở, gây ra nhiều bất cập và bức xúc cho người dân trong quá trình sử dụng.
Kinh nghiệm ứng xử của nhà ở truyền thống Nghệ An với điều kiện khí hậu
* Về quy hoạch:
Cấu trúc quy hoạch các điểm dân cư truyền thống có hình thái tương đối đa dạng: tập trung thành từng mảng lớn phân bố theo tuyến, chuỗi hoặc điểm. Trong cơ cấu một làng thường có nhiều xóm, thôn, tổ… Trong mỗi làng đều có trung tâm là nơi diễn ra các sinh hoạt cộng đồng chính, mỗi xóm thường sống theo các dòng họ, hoặc làng nghề truyền thống.
Nhìn chung, cách quần cư lập làng và cấu trúc làng xã ở Nghệ An tương tự như miền Bắc. Tuy nhiên, có điều khác biệt là: nếu làng xã miền Bắc với cổng làng, lũy tre, các biểu tượng như đình, chùa, miếu, cây đa, bến nước, giếng làng… là những điểm nhấn hàm chứa sự khẳng định, cấu kết cộng đồng khép kín với những mối quan hệ nội tại chằng chịt; thì ở làng xã Bắc Trung Bộ và cả miền Trung, sự khẳng định ấy có phần phai nhạt hơn. Các dạng công trình như cổng làng, đường làng lát gạch… hầu như không có. Điều đó chứng tỏ làng miền Trung “mở” hơn – đây cũng là yếu tố hàm chứa sự mềm mại trong việc thích ứng với vùng khí hậu khô nóng.

Làng truyền thống ven thành phố Vinh
Đặc biệt, tại Nghệ An, trong cấu trúc quy hoạch khuôn viên ở đã khẳng định tính phù hợp trong cách bố trí hướng nhà, nhà chính, nhà phụ, sân vườn, ao cá… Tất cả tạo nên nét hài hòa, hòa nhập giữa thiên nhiên và con người.
Nhà chính mặt trước quay hướng Nam – chếch Đông với góc từ 15- 200, để cho hướng nhà trùng với hướng gió Tây – Nam (hướng gió Lào); nhà phụ trợ ít khi bố trí hai bên, mà thường đặt ở phía Đông – cuối hướng gió Lào thổi, cùng nhà chính tạo ra hình chữ Môn, không để gió thổi qua khu phụ vào nhà chính; hoặc là song song với nhà chính tạo thành hình chữ Đinh, chữ Nhất, chữ Nhị; phía Tây và phía Nam, những hộ có khuôn viên rộng thường đào ao tạo gió mát cho vườn và nhà, đặc biệt là giảm bớt sự khô nóng của gió Lào.
Nhà ở thường được bố trí quay mặt về hướng Nam, đảm bảo đón được gió mát theo đúng kinh nghiệm của cha ông “lấy vợ hiền hòa, làm nhà hướng Nam” – đây cũng là hướng chủ đạo trong kiến trúc truyền thống Việt Nam (khi bố trí chếch Đông một góc 15- 200 lúc này gió nóng Tây – Nam không thổi trực tiếp vào nhà mà nó trườn qua nhà – Đây là một kinh nghiệm thực tiễn cho các KTS tham khảo khi thiết kế nhà ở tại thành phố Vinh).
 

Về cơ cấu làng xã, ở Nghệ An cũng có điểm tương đồng như cơ cấu một tiểu khu ở, một khu ở hoàn chỉnh trong một đô thị hiện đại. Đặc biệt, trong tương lai, khi thành phố Vinh mở rộng thì việc nghiên cứu và bảo vệ các làng nghề truyền thống là rất quan trọng để bảo đảm sự hài hòa giữa các thành phần chức năng ở trong một thành phố.

* Về kiến trúc
Với một địa hình phức tạp và khí hậu khắc nghiệt, thường xuyên phải chống chọi với khí hậu rét buốt hoặc nóng khô khan, con người ở đây vẫn tồn tại một cách bền bỉ, dẻo dai. Nhà ở dựa vào địa hình thiên nhiên, ẩn nấp sau những lũy tre làng, dùng vườn rau, ao cá để hạn chế gió lạnh mùa Đông và gió nóng mùa hè.
+ Miền ven biển thường xuất hiện mưa gió bất thường, bão to sóng lớn. Người dân nơi đây đã biết cách bố trí những ngôi nhà co cụm vào nhau tạo thành mảng để chống bão, phía trước cửa biển được trồng các dãy phi lao, sú, vẹt nhằm ngăn gió và cát biển… Mái nhà được lợp rơm rạ dày và chặn mái cùng bờ nóc bằng những thân tre, khi cần thiết có thể vươn dài tới những cọc chôn dưới đất để chống bão. Vì vậy, nhà rất mát về mùa hè và ấm áp về mùa Đông.
+ Khí hậu Bắc Trung Bộ nằm trong nhiệt đới gió mùa ẩm và bắt đầu có tính chất hải dương, có sự xâm nhập của bão xa và hội tụ nhiệt đới dễ dàng. Mặt khác, gió Lào trở nên khô và nóng hơn, là nguyên nhân tạo nên cái gọi là “khô nóng” của mùa Xuân và mùa Hạ. Cha ông ta tạo nên những không gian ở chính song song với hướng gió Lào, không để gió Lào luồn vào nhà; hoặc đào ao, trồng, chuối, cây có lá to ở đầu hướng gió để giảm nhiệt độ; nhà phụ thường đặt hướng Đông để gió mát Đông Nam thổi trực tiếp vào gian ở chính. Ngoài ra, để chống nắng, nóng dội trực tiếp từ trên mái xuống và phòng lũ lụt dâng cao, nhà ở chính thường được làm cao và ở giữa có gác lửng rất kiên cố.       

+ Sử dụng vật liệu và các giải pháp kiến trúc để chống nắng
    Hệ thống mái rất quan trọng trong nhà ở dân gian, với cấu tạo bằng tranh, tre, nứa, rạ dày từ 30-40cm, cấu tạo nhiều lớp đan xen trên mái đã hạn chế tối đa tia bức xạ mặt trời. Nhà lợp mái ngói vảy cá, ngói âm dương, ngói mũi hài… cũng là cấu trúc mái nhiều lớp: lớp dưới cùng là lớp ngói lót (thậm chí đến 2-3 lớp lót), trên là các lớp ngói chính đặt xiên chồng lên nhau để che mưa, chống nắng.
+ Cấu trúc tường bao gồm hai loại tường chính: tường xây gạch nung dày, tường đá ong, tường trình làm bằng đất có khả năng chịu lực tốt, mùa đông giữ ấm còn mùa hè cách nhiệt rất tốt; loại tường thứ hai là tường mỏng được cấu tạo bằng phên đan tre nứa (nhiều vùng còn kết hợp phên trát với bùn) – loại mành này thường được dùng làm tường ngăn cách, chủ yếu sử dụng trong mùa hè để che nắng nhưng lại có gió lùa qua tạo không gian thoáng.
+ Cấu tạo cửa: thường được làm bằng tre nứa hay gỗ được cấu tạo đóng mở linh hoạt. Thường cửa sổ được mở theo kiểu chống, tùy theo nắng, gió mà cửa có thể được chống cao hay thấp, cánh cửa được chống lên có tác dụng như mái hiên che nắng, tránh nắng xuyên trực tiếp vào nhà và điều chỉnh tốc độ gió phù hợp với yêu cầu của con người. Các tấm mành cũng còn có tác dụng ngăn chặn côn trùng, ruồi muỗi.
+ Tạo sự thông thoáng bằng những không gian trống: trong nhà ở dân gian thường có các khoảng không gian trống như các thư phòng đọc sách, nơi đặt chõng tre ngồi hóng mát, đọc sách; phía ngoài nhà có các giếng nước, giàn mướp, cầu ao… là những nơi thoáng mát và ngăn nắng trong mùa hè.

3. Kết luận
Từ xa xưa, kiến trúc nhà ở dân gian Nghệ An đã mang nét đặc thù văn hóa, quy hoạch và kiến trúc vùng miền. Chính nhà ở dân gian đã khẳng định được sự tồn tại, chống chọi với điều kiện khắc nghiệt nơi đây – Yếu tố đặc trưng này đã tạo ra cho người dân Nghệ Tĩnh nói chung nét tính cách thật đặc biệt: cần cù, thông minh, chịu khó. Kiến trúc nhà ở dân gian Nghệ An cũng đã được nghiên cứu và đúc rút ra qua hàng nghìn năm nay; vừa mang đậm tính nhân văn; vừa đậm nét văn hóa kiến trúc vùng Bắc Trung Bộ, phù hợp với điều kiện tự nhiên khắc nghiệt.
Đây cũng chính là giá trị truyền thống cần được nghiên cứu một cách kỹ lưỡng và áp dụng vào quy hoạch kiến trúc trong nhà ở tại thành phố Vinh, trung tâm văn hóa, chính trị, kinh tế của Nghệ An và của cả vùng Bắc Trung Bộ.

ThS.KTS Phạm Hồng Sơn
    Khoa Xây dựng – ĐH Vinh