Cần thiết xây dựng mô hình trường đại học bền vững ở Việt Nam

Trên thế giới, vấn đề phát triển mô hình trường đại học bền vững đã xuất hiện từ những năm 90 của thế kỉ trước. Tuy nhiên, những năm gần đây, trong bối cảnh toàn cầu phải đối mặt với những hậu quả như ô nhiễm môi trường, biến đổi khí hậu, nguồn tài nguyên đang ngày càng cạn kiệt thì vấn đề này càng được quan tâm đặc biệt. Riêng trong lĩnh vực xây dựng trường học, có thể thấy các cơ sở đại học xuất hiện khắp nơi trên thế giới với rất nhiều tiêu chí bền vững như bảo tồn năng lượng, nước, tài nguyên, sử dụng nguồn năng lượng tái chế, giảm thiểu phát thải khí các bon, đảm bảo tiện nghi vi khí hậu và sức khoẻ cho người sử dụng, đảm bảo cân bằng sinh thái tại địa điểm xây dựng… Thực tế là, ngay cả ở những quốc gia phát triển, khái niệm và ý nghĩa thực tiễn của “phát triển bền vững” còn khá mơ hồ và phức tạp, thậm chí còn rất mới tại các nước đang phát triển. Những khoảng trống trong mối liên hệ giữa bền vững và ý nghĩa kinh tế, xã hội đã và đang xảy ra với hầu hết các thành phần liên quan như giới chuyên nghiệp, chủ đầu tư, nhà hoạch định chính sách, các cơ quan đầu ngành…Vì vậy, trường đại học được xây dựng theo mô hình “xanh”, bền vững sẽ là nơi lý tưởng cho việc tuyên truyền, giáo dục về phát triển bền vững và nâng cao ý thức xã hội, trách nhiệm môi trường… rất thực tế và trực quan cho thế hệ trẻ, những người sẽ đảm nhận trọng trách của quốc gia trong tương lai. Ngoài ra, kiến trúc trường đại học (thường được xây dựng với quy mô lớn) cũng đóng vai trò quan trọng, góp phần tạo hiệu quả thẩm mỹ và chất lượng môi trường của cộng đồng.
 
Đại học bền vững Langara, Canada sử dụng hệ thống đánh giá công trình xanh LEED của Mỹ
Ảnh Internet
 
Vậy trường đại học bền vững là gì? Có thể hiểu đó là những công trình xanh hiệu quả, tiết kiệm năng lượng mà vẫn đảm bảo các tiện nghi cho người ở, đảm bảo an sinh môi trường, sức khoẻ và các yêu cầu khác về kinh tế – xã hội… Những lợi ích của kiến trúc bền vững trong trường học rất rõ ràng: sinh viên sẽ được học tập trong môi trường an lành có lợi cho sức khoẻ hơn, và đồng thời trường học bền vững sẽ là công cụ hiệu quả, là ví dụ thực tiễn nhất về giáo dục kiến trúc bền vững trong xã hội.   
Ở nhiều nước trên thế giới, ngay từ giai đoạn thiết kế, các tiêu chí về công trình kiến trúc bền vững đã được nghiên cứu và áp dụng. Để cụ thể hoá các tiêu chí này có rất nhiều hệ thống đánh giá đã áp dụng phổ biến trong phạm vi mỗi quốc gia, điển hình là BREAM của Anh, Green Star của Úc, LEED của Mỹ… Riêng hệ thống LEED có những tiêu chí riêng cho thể loại trường học.
 
Phương án thiết kế trường đại học bền vững, ĐH Kiến trúc Tp Hồ Chí Minh
Ảnh internet
Trong bối cảnh Việt Nam, phổ biến kiến thức, hoặc chỉ nói đến những lợi ích bền vững trong kiến trúc trường đại học là chưa đủ. Để xây dựng mô hình trường đại học bền vững, trước hết cần có những nghiên cứu xây dựng hệ thống công cụ đánh giá, bao gồm các tiêu chí bền vững, cụ thể như một số hệ thống đánh giá điển hình đã nêu. Cụ thể hoá các tiêu chí phù hợp với điều kiện địa phương là vấn đề không đơn giản. Đối với Việt Nam, cần phải đảm bảo sự cân bằng giữa các lợi ích của tính bền vững với các yếu tố kinh tế xã hội khác. Có thể thấy rằng rào cản lớn nhất của kiến trúc bền vững luôn là vấn đề kinh tế. Tuy nhiên, một nghiên cứu năm 2006 về các trường học xanh của Mỹ chỉ ra rằng : kinh phí đầu tư trường học xanh ít hơn 2%, trong khi lợi nhuận về tài chính đem lại lớn gấp 20 lần so với công trình thông thường. Theo đó, công trình xanh có thể giảm tiêu thụ năng lượng, tài nguyên nước, giảm chi phí vận hành và bảo trì. Trong bối cảnh xã hội và kinh tế khác nhau có thể có những kết quả nghiên cứu khác nhau. Tuy nhiên, đây là một trong những cơ sở tham khảo rất khả quan cho ứng dụng mô hình đại học bền vững ở Việt Nam. Lấy một ví dụ cụ thể : Tiết kiệm năng lượng là một trong những tiêu chí quan trọng nhất đối với công trình bền vững – công trình phải có những giải pháp kĩ thuật nhằm giảm tiêu thụ năng lượng so với những công trình khác. Một trong những thành phần liên quan là chiếu sáng, bao gồm chiếu sáng tự nhiên và nhân tạo, vì nếu sử dụng chiếu sáng tự nhiên hợp lý sẽ giảm thiểu năng lượng tiêu thụ do sử dụng chiếu sáng nhân tạo và điều hoà nhiệt độ, tăng hiệu quả học tập, đem lại lợi ích về kinh tế mà vẫn đảm bảo về tiêu chuẩn về tiện nghi. Theo kinh nghiệm thực tiễn, chiến lược chiếu sáng tự nhiên phù hợp có thể giảm ít nhất 50% tổng số giờ chiếu sáng nhân tạo cho các hoạt động trong lớp học.
                                          Phương án thiết kế trường đại học bền vững, ĐH Kiến trúc Tp Hồ Chí Minh
                                          Ảnh internet
 
Gần đây, một số trường đại học mới đã áp dụng những tiêu chí bền vững ngay từ giai đoạn phát triển dự án. Những tiêu chí hài hoà giữa kinh tế và lợi ích bền vững như giảm thiểu sử dụng tài nguyên và năng lượng trong xây dựng cũng như vận hành; giảm thiểu các thiết bị tiêu tốn năng lượng bằng cách khai thác tối đa thiết kế thụ động như thông gió tự nhiên, che nắng, làm mát công trình bằng hệ thống mái che và hiên rộng, cây xanh và mặt nước; tái sử dụng chất thải và giảm thiểu khí thải…Trên hết, những tiêu chí này phải dẫn đến giảm thiểu phát thải ảnh hưởng đến môi trường, năng lượng vận hành thấp và đem lại những lợi ích về kinh tế, hài hoà với môi trường lân cận và nâng cao giá trị sinh thái của công trình. Nhằm đảm bảo các tiêu chí trên, các giải pháp kiến trúc xanh đã được áp dụng, ví dụ như hệ thống mái nhà  “xanh” có khả năng thu nước mưa, giảm bức xạ mặt trời tác động tới công trình và giảm khoảng 80% gánh nặng cho hệ thống thoát nước công cộng thành phố; giải pháp sử dụng hệ thống làm lạnh bằng hơi nước sẽ có hiệu quả về kinh tế hơn so với hệ thống làm lạnh thông thường, và không có các chất thải độc hại cho môi trường như CFC, HCFC…  

                                          Phương án thiết kế trường đại học bền vững, ĐH Kiến trúc Tp Hồ Chí Minh

                                          Ảnh internet
 

Có thể thấy rõ: xây dựng mô hình trường đại học bền vững ở Việt Nam là cấp thiết. Bước đầu cần phải nghiên cứu áp dụng hệ thống đánh giá bền vững với các tiêu chí cụ thể, phù hợp với điều kiện Việt Nam, nhất là về hiệu quả kinh tế. Thực tiễn đã chứng minh điều này hoàn toàn khả thi, bởi đã có hệ thống đánh giá công trình xanh đang được áp dụng tại Việt Nam. Vấn đề cốt lõi ở đây là sự phối hợp đa ngành – các ngành nghề liên quan đến vấn đề bền vững, ví dụ như thông gió, điều hoà, chiếu sáng, môi trường, kiến trúc… nhằm đưa ra những tiêu chí đánh giá toàn diện và hiệu quả.

Ths.KTS Lê Vũ Cường