Hồ Tây – Nhìn từ độ cao 45 m

1.  Không như cái nhìn của một  người ngược xuôi mỗi ngày bốn lần trên những tuyến phố gần Hồ Tây lúc nào cũng  thấy người – xe, nhà cửa cũ mới san sát; Cũng không như cái nhìn của một người tìm hiểu tổng thể Hồ Tây bằng công cụ tìm kiếm hiện đại của Google Earth; Trong những ngày cuối năm 2010 tôi khám phá Hồ Tây từ mái hiên của căn hộ mới dọn về (độ cao 45m). Thật bình thản, không quá bức xúc cho những suy tư và chút hoài niệm, cho một chút “giá như” khi chiêm ngưỡng một trong những vưu vật mà thiên nhiên đã ưu ái ban tặng cho thành phố của tôi.

Một chút ngày xưa

“Hồ Tây còn có tên là hồ Dâm Đ#m, rộng hơn 500 ha, vốn là một nhánh sông Nhị Hà …”, bài học lịch sử – địa lý nằm lòng từ lúc nào không biết cứ thấm dần, thấm dần từ một thuở ê – a, đến góc nhìn của một người nặng nghiệp kiến trúc.

Hồ Tây trong ký ức tuổi thơ rõ nét nhất là học kỳ cuối cấp – cũng là học kỳ duy nhất chúng tôi được học ở trường Chu Văn An, sau một thời gian dài sơ tán. Đó là những cuộc thám hiểm, vốn bị cấm, ra khu nhà bát giác để tiến sát tới bờ nước um tùm hoang phế trong những năm chiến tranh. Và đó cũng là những cảm nhận đầu tiên về ý nghĩa của các kiến trúc nhỏ trong quy hoạch kiến trúc trường học. Đó cũng là những phút giữa giờ chơi, đứng bên cửa sổ tầng 3 – cao nhất – của lớp chúng tôi để chiêm ngưỡng cái mênh mang, hưởng thụ hương vị đặc biệt của gió Hồ.

Hồ Tây với chúng tôi bắt đầu từ một con đường, cho đến nay, vẫn là con đường đẹp nhất, đặc biệt nhất, nên thơ nhất của Hà Nội – đường Thanh Niên (do thế hệ đàn anh bồi đắp mở rộng đường Cổ Ngư từ cuối những năm 50). Con đường ngăn giữa Hồ Tây và hồ Trúc Bạch này cũng gắn với những địa danh kiến trúc cổ như Đền Quán Thánh và Chùa Trấn Quốc mà khi nhỏ tha thẩn theo người lớn vào thăm, đặc biệt ấn tượng với những pho tượng Quan Công, Quan Bình và Châu Sương. Cũng ấn tượng không kém là Tòa biệt thự ốp gạch thẻ (ít thấy vào thời đó), là một trong những tòa biệt thự đẹp nhất khu phố cũ (tòa biệt thự này thuộc sở hữu của gia đình ông Hoàng Văn Tiến – Thứ trưởng Ngoại giao thời đó). Và bến Nhà thuyền – nơi khởi đầu của những chuyến dạo hồ thơ mộng nhất – rất Hà Nội, của những cặp đôi.

Xa hơn nữa, Hồ Tây trong ký ức là Khu biệt thự – Nhà khách đầy tôn nghiêm và không dễ gần, là rặng ổi găng nổi tiếng và hồ bơi Quảng Bá vốn được ngăn lại từ một phần Hồ Tây – nơi được coi là “đẳng cấp” thứ hai sau khi “tốt nghiệp” hồ bơi ở Âu Trĩ Viên (Cung thiếu nhi bây giờ), trước khi  lên “đẳng cấp 3” ở bãi giữa Sông Hồng. Tới Quảng Bá – Quảng An, cũng chính là những điểm khá xa, nơi còn có thể cho những người trong nội thành tìm kiếm những mảnh vườn thời kỳ trước những năm chiến tranh phá hoại. Bởi qua làn ranh ước lệ ấy đã là đào, quất Nhật Tân bạt ngàn của ngoại thành trong tiềm thức.

Bờ Nam hồ, khi theo đường Thụy Khuê đi tàu điện đến Bưởi – bến cuối cũng là điểm cuối của những cuộc phiêu lưu thuở học trò. Ấn tượng làng thật rõ nét với những cổng, những chùa, đền, đình và những con đường gạch rêu phong dẫn tới nhà anh bạn có vườn ra sát mép nước, với những bụi hoa nhài và dăm gốc bưởi, có mùi hương quyện ngát rất lạ.

2.   Từ độ cao 45m, vào ngày nghỉ, tôi có thể dành hàng giờ để ngắm nhìn, dõi theo những con đường về ký ức. Một chút so sánh, không đi vào chi tiết mà khái quát về những gì dễ cảm nhận từ độ cao này, là mảng xanh, là bóng dáng, là những con phố được hình thành từ các mái nhà, những không gian kiến tạo nên Hồ Tây theo cách nghĩ của tôi.

Hồ Tây hôm nay, bắt đầu từ những mảng xanh và mặt nước
Tôi chưa có đủ thông tin để kiểm chứng lại diện tích Hồ Tây thay đổi (tất nhiên theo hướng thu hẹp lại) thế nào qua các thập niên 60, 70, 80, 90 của thế kỷ trước và 10 năm nay, bắt đầu vào những năm sau đổi mới (nửa cuối những năm 80), mở màn bằng những cuộc chinh phạt phía Bắc hồ từ Yên Phụ đến bán đảo Nghi Tàm. Không khó để nhận ra : những vệt xanh, cụm xanh, mảng xanh vốn có quanh Hồ Tây đã biến mất một cách đáng kể ở khu vực này, nhường chỗ cho mầu đỏ ngói của các loại biệt thự – nhà phố. Trong không gian cảnh quan tự nhiên của Hồ Tây, bán đảo Nghi Tàm chiếm một vị trí quan trọng và là một mảng xanh đáng tự hào. Quá trình chuyển hoá vườn – cây cảnh – biệt thự – biệt thự liền kề – nhà phố diễn ra từ đầu những năm 90 đã làm mất dần không gian xanh, mật độ xây dựng tăng lên từng ngày; và giật mình … nhìn sang phía Tây Bắc hồ theo hướng đường lạc Long Quân, thậm chí chỉ còn là những điểm xanh.

Nhìn Hồ Tây hôm nay, về màu sắc  mà nói, ngoài màu xanh của cây, màu đỏ của ngói, vệt vàng của tường nhà và cái lung linh huyền ảo nhiều sắc màu của mặt nước, còn có màu trắng bạc của con đường bờ Hồ Tây – Khá lạ với những con đường ở vị trí ven hồ thường thấy trong các cuốn sách quy hoạch. Con đường này trước hết đảm nhận việc chống sự xâm lấn kè hồ lấn đất, thu hẹp mặt nước (và quả là nó đã làm tốt chức năng này). Nhưng cũng thật tiếc, điểm toàn tuyến đã được xây dựng thì mặt cắt phổ biến vẫn là nhà (mặt phố) – đường – bờ kè hồ – mặt nước. Hiếm có đôi chỗ giữa đường và mặt nước có được công viên nhỏ hoặc đường dạo – hàng cây ghế đá. Vô hình chung, con đường đã tước đi cái quyền tiếp cận, hưởng thụ của mọi người dân đến với hồ. Bài học khai thác cảnh quan ven hồ ở xứ người thật nhiều mà để thực hiện ở ta lại khó làm vậy. Bỗng dưng … lại nhớ đến bản quy hoạch Hà Nội mà các nhà quy hoạch Liên Xô đã giúp ta trước đây. Quanh Hồ Tây (kể cả bán đảo Nghi Tàm) là một miền xanh, như một vùng sinh thái (tôi vốn không thích từ vành đai) vừa bảo vệ, vừa khai thác tôn vinh giá trị cảnh quan thiên nhiên của Hồ Tây. Trải qua các thời kỳ điều chỉnh quy hoạch chung và đặc biệt sau những cơn bão của cơ chế thị trường, miền xanh sinh thái Hồ Tây đã dần biến mất, đưa nhà cửa phố phường tới sát mép nước. Và vì vậy, ta vẫn phải cảm ơn con đường – dù nó chỉ là đường kè hồ, đã giữ không cho hình dạng hồ bị thay đổi và diện tích bị thu hẹp.

“Mặt đứng thứ năm” hay suy ngẫm về những mái nhà

Hồi còn ngồi ghế giảng đường đại học, tôi luôn ấn tượng với bài giảng về khái niệm “mặt đứng thứ năm” của ngôi nhà. Trong quá trình làm nghề, lĩnh vực công trình trường học, thường phải giải quyết bài toán tổ chức không gian cho cả một cụm, quần thể công trình có cao, có thấp… giải pháp mái của từng công trình trong tổ hợp là một bài toán khó nhưng thú vị. Nhưng hôm nay, từ  trên độ cao – tương đối này, nhìn những con phố được kiến tạo bởi chuỗi các mái nhà đa dạng tôi không khỏi lại băn khoăn; bài toán này thuộc về ai ?

Trước hết, nói về con đường Thụy Khuê vốn mang nặng lịch sử của một nhánh sông Tô Lịch (đường Hoàng Hoa Thám). Ảnh tư liệu còn cho thấy bến sông lên cổng đền Quán Thánh bây giờ. Dãy số chẵn từ Khu tập thể Văn phòng Chính phủ, Xưởng phim Truyện, trường Chu Văn An, (những công trình công cộng) lên đến chợ Bưởi, hầu hết theo dạng bám mặt phố – nhà vườn ra ngay hồ ở mặt sau (chỗ hẹp) hoặc theo những ngõ nhỏ (ở những chỗ rộng) cũng dẫn ra hồ. Dãy số lẻ vẫn còn tàn dư của nhánh sông nên xây dựng tương đối hạn chế. Nay thì chỉ thấy mái nhà san sát, hầu như khó có thể nhận biết các đoạn uốn lượn tự nhiên theo con sông và bờ Hồ Tây xưa. Nhìn mái nhà cũng có thể đoán được mức giàu nghèo cả về vật chất lẫn trí tuệ, lối sống của từng nhà. Rất ít mái được thiết kế để tạo dáng tham gia kiến trúc, ngoại trừ một số biệt thự mới làm. Hầu như không còn nhà nào sử dụng sân thượng mái bằng, và cũng rất ít bàn tay của KTS được can thiệp đến bản hợp ca lộn xộn – rất phố này. Vật liệu có tỉ lệ áp đảo là bằng tole. Hình thức cao thấp, 4 mái, 2 mái, mái che trực tiếp, mái che sân thượng, độ dốc khác nhau. Nếu gọi đây là một bức tranh phố thì có cảm tưởng là bức tranh mô tả những người đang cãi nhau. Tự nhiên thấy buồn, ở những nơi khác “cái tôi – mái nhà”, bị hạn chế bởi những quy định bắt buộc khi anh đứng cạnh nhau và cùng nhau làm nên một tuyến phố.

 Thử bàn về bóng dáng kiến trúc bên Hồ Tây
Từ điểm nhìn phía Nam Hồ Tây, có thể thấy toàn cảnh hồ Tây với những kiến trúc cao thấp, mới cũ trên nền mờ xa của sông Hồng. Đáng chú ý là các công trình cao tầng ở những vị trí mà khoảng cách khác nhau nhưng trong vùng kiến tạo nên bóng dáng của Hồ Tây (Tất nhiên, bóng dáng đánh giá được có thể khác nhau ở điểm nhìn động – khi di chuyển quanh hồ hoặc trên hồ, và điểm nhìn tĩnh, khi từ vị trí quan sát nhất định).

 Có thể thấy, theo tôi, những công trình cũ có một cách ứng xử với Hồ Tây tốt hơn công trình mới, cả về khoảng cách lẫn hình khối không gian. Làng Việt Nhật và Khách sạn Somerset Westlake ở bờ Nam, Khách sạn Sofitel Plaza và Tòa nhà Hanoi Lake Wiew ở bờ phía Đông Bắc – không phải ngẫu nhiên đều chọn giải pháp giật cấp. Trong khi đó, tham gia tạo điểm nhìn cho Hồ Tây lại là những cao ốc quá đơn điệu của Khu Ciputra. Khách sạn Sheraton, thì dường như có dáng vẻ chỉn chu, nghiêm túc quá và thật vô tình với cảnh hồ (phần nào vì yếu tố thực dụng chăng).

Cách tiếp cận với mặt nước của các công trình cũng là cái đáng phải bàn. Trong 3 công trình (đến thời điểm này) được phép xây trên mặt hồ là Khách sạn Thắng Lợi, Hanoi Club và khách sạn Inter Continental Westlake, thì tôi vẫn cảm tình với cách ứng xử của Khách sạn Thắng Lợi, mặc dù nó cũ nhất. Hanoi Club đưa đến một sự phản cảm cả về quy mô đề tài và ngôn ngữ kiến trúc quá lạc lõng với Hồ Tây, với đình làng Yên Phụ.

Khách sạn Inter Continental Westlake mang đẳng cấp Khách sạn bậc nhất, rất cầu kỳ khi xử lý những khối nằm trên hồ. Nhưng nhìn từ phía hồ thì phần đế của các khối rõ ràng không thân thiện với mặt nước và cũng rõ ràng không được hồ tiếp nhận, trông xa giống như những ngôi nhà bị ngập trong lũ lụt vậy.

Có vẻ như không rạch ròi cái sao “được” ở Khách sạn Thắng Lợi chỉ thấy nó nhẹ nhàng, hòa quyện, làm nên một phần mơ hồ, mong manh của Hồ Tây. Có lẽ bởi nó tự thân không có nhu cầu phải khẳng định chỗ đứng.

Từ 3 ví dụ này bỗng làm tôi có một nỗi sợ, đến thắt lòng, trước những quyết định cho phép tiến ra mặt hồ bất luận được nhân danh gì đi chăng nữa.

3.  Mặt nước Hồ Tây thật lạ, các làn sóng đan gợn, có lúc lăn tăn, cũng có lúc dữ dội, nhưng dường như mùa nào cũng đẹp. Mùa cuối năm đẹp mơ màng mà lãng đãng, sáng tới gần trưa vẫn mù sương như tên gọi Dâm Đ#m. Trời trong veo hòa xuống mặt hồ vào những ngày quang mây. Đêm tối lung linh ven bờ, cùng những du thuyền chậm rãi giữa lòng Hồ. Cái hương vị sắc màu Tây Hồ được tinh luyện bởi đào quất Nhật Tân, sen Nghi Tàm – Quảng Bá, nhài bưởi Thụy Khuê – Yên Thái … tan trong trời nước Tây Hồ.

Cảm ơn những địa danh tâm linh và những ngôi trường đã giữ được khuôn viên xanh cho Hồ Tây! Cảm ơn con đường Cổ Ngư mang tinh thần Thanh niên tiên phong giữ những trục đường xanh! Hồ Tây chờ ở chúng ta một cách ứng xử tương xứng của truyền thống Hà Nội ngàn năm, như đôi câu đối còn ghi ở một cổng làng Yên Thái  :

“Mỹ tục thuần phong, vĩnh chiếu Tây Hồ minh kính

Thiện ngôn hảo sự, trường lưu mạt lị danh hương”

(Tạm dịch : Mỹ tục thuần phòng mãi mãi chiếu trên gương nước Hồ Tây 

Lời hay việc tốt lưu truyền dài lâu như hương hoa nhài)

TS. KTS Trần Thanh Bình