Không gian đa chiều Tokyo và không gian đơn chiều Hà Nội

Thành phố Tokyo nổi tiếng với sự “cô đặc” bởi mật độ dân số trên diện tích đất cao nhất nhì thế giới. Nhưng cũng dễ nhận thấy TP 13 triệu dân này có rất nhiều không gian thoáng đãng trên mặt đất. Điều ấy được thể hiện với tổng chiều dài đường ngầm dưới đất lớn hơn đường trên mặt đất và đường trên cao. Phần lớn người dân Tokyo có mặt dưới đường ngầm để di chuyển khắp thành phố, để lại sự thoáng đãng, tĩnh lặng trên mặt đất.
 
 
Tokyo là nguồn cảm hứng cho nhiều cảm xúc. Chúng tôi đến Tokyo  tháng 10/2011 với một góc quan sát mới: tìm kiếm những khả năng sáng tạo của TP trải qua những thách thức khắc nghiệt, những thảm họa do thiên nhiên hay con người gây ra: động đất / hỏa hoạn / chiến tranh/ nghèo đói (hậu chiến)/ ô nhiễm, phân hóa giầu nghèo (do quá ưu tiên phát triển kinh tế thời hậu chiến)….
 
Mặt tiền của ngôi nhà mặt phố Tokyo phản ảnh khá đầy đủ sự tinh tế trong tận dụng không gian thành phố. Ngôi nhà có một dãy cầu thang máy bên trái đi từ đường vào. Cuối hành lang lại một cầu thang máy nối lên các tầng trên, ở nách bên trái là một cầu thang xuống tầng hầm… Tokyo là vậy, chi li tận dụng tối đa mặt đất, trên trời và dưới ngầm. Một lối xuống quán ăn bé tí dưới hầm. Một lối đi xuống và quán ba ngầm nhìn từ vách kính trên mặt đất…
 
Hầu như tất cả các trung tâm mua sắm sầm uất đều có cầu dẫn từ các tuyến đường sắt trên cao, có tuyến tầu chui thẳng vào tòa nhà và vô số những cầu thang dẫn xuống tầng ngầm. Những tổ hợp giải trí rộng lớn không biết đang đứng trên mặt đất, dưới tầng ngầm hay trên mái nhà . Một điều dễ nhận thấy: Tất cả các ga tầu đều tập trung những công trình thương mại lớn. Tại khu vực quanh các ga, giá BĐS rất cao và từng mét vuông được khai thác tối đa về chiều cao vươn lên trời và chiều sâu dưới mặt đất.
 
Khái niệm về tầng ngầm luôn được bổ sung phong phú, ví dụ một quán ăn sử dụng ngăn vòm của đường tàu trên cao. Một mái thông gió tổ hợp ngầm nổi trên mặt đất .
 
Chúng ta sẽ dành dịp khác để đi sâu vào lĩnh vực quản lý khai thác không gian ngầm – nổi ở Tokyo. Xin quay lại với Hà Nội hôm nay: Bản Quy hoạch Hà Nội 2030 được công bố tháng 7/2011, cho tới giờ mỗi khi Hà Nội định xây một cái cầu vượt lên cao, hay làm một ống đường ngầm chui dưới vài ngôi nhà…. ắt hẳn sẽ nảy sinh cuộc bàn cãi nhiều ngày, nhiều tháng, đôi khi nhiều năm và cũng có thể không bao giờ kết thúc. Điều ấy chứng tỏ là bản Quy hoạch có giá trị như sự khởi đầu của các cuộc bàn thảo về tương lai TP hơn  là phương án cuối cùng mô tả viễn cảnh TP trong 20 năm tới.
 
Sẽ có vài quan ngại là Hà Nội rất khó có những không gian lớn để làm nơi hội tụ các tuyến giao thông ngầm dưới mặt đất. Bởi vì những điểm nút “chí tử” xuyên qua trung tâm TP theo hướng từ Tây sang Đông như Ga Hà Nội, giữa phố và cuối phố Trần Hưng Đạo đã chốt cắm những dự án bất động sản thương mại (hoặc sẽ là như vậy). Còn theo hướng Bắc Nam: Điểm đầu quanh cầu Long Biên, xuyên qua ven Hồ Hoàn Kiếm, xuôi xuống Hàng Bài, Ô Cầu Dền, Chợ Mơ (Bạch Mai), Trương Định… Ta cũng dễ nhận thấy các vị trí này đã triển khai các dự án bất động sản và vài nơi đã có những tòa tháp cao tầng đang hoàn thiện. Nếu theo một ngả khác song song, các điểm nút ấy là Kim Liên, Bệnh viện Bạch Mai, bến xe khách Nam TP, ga Giáp Bát… Mặt bằng cũng thoáng hơn nhưng mật độ tích tụ thấp hơn.
 
Nghịch lý là mặc dù quy hoạch Hà Nội đã được công bố nhưng các dự án đô thị thương mại đang được tiến hành hay vội vàng triển khai lại đang đi ngược lại xu thế: Đáng lẽ dẫn tuyến các luồng khách hàng về phía mình thì lại đẩy họ ra xa, khu trụ cát cứ, đôi khi né tránh. Những tổ hợp bất động sản thương mại lớn lọt giữa đô thị đông đúc đáng lẽ cần khai thác không gian ngầm nổi, rất nhiều tầng ngầm để đưa đón người đến và người đi thì đến nay không dự án nào cụ thể mục tiêu ấy. Cái thiệt thòi này đến từ hai phía: Chủ đầu tư và các cơ quan quản lý – cả hai đều chưa hoàn thành sứ mạng của mình một cách chuyên nghiệp.
 
Cơ hội hé mở cho không gian đa chiều (trên cao và ngầm) của Hà Nội nảy sinh trong hoàn cảnh kinh doanh bất động sản ảm đạm. Khi các nhà quản lý phát đi những tín hiệu xúc động nhằm “giải cứu” bất động sản, các nhà đầu tư gồng mình, tỏ vẻ cho thiên hạ khả năng tiềm tàng của mình có thể  vượt qua cơn bĩ cực, thì các định chế tài chính thờ ơ, lo âu, thận trọng thắt chặt hầu bao, đôn đáo đòi nợ xấu… Ấy là lúc những phương án canh tân cải thiện đô thị có cơ hội được chú ý. Đặc biệt trong thời điểm Quy hoạch vùng Thủ đô đang được tiến hành, ngay trong những lời bàn thảo đã cho thấy những yếu kém không chỉ của Quy hoạch Hà Nội mà của cả 8 tỉnh liền kề – Đang lộ ra những rào cản sự phát triển, những sản phẩm quy hoạch sai lầm đang trở thành gánh nặng cho kinh tế địa phương và ảnh hưởng trực tiếp đến cuộc sống người dân đô thị và nông thôn. 
 
Từ không gian đa chiều Tokyo lại suy nghĩ về không gian đơn chiều Hà Nội và lo lắng không yên.
 
Hà Nội cuối năm 2013

KTS Trtần Huy Ánh