Trong một cuộc gặp gỡ thường kỳ gần đây, nhóm A+G đã tổ chức buổi gặp gỡ, giao lưu giữa Nhà văn Nguyên Ngọc và các KTS trẻ ở Hà Nội. Không trực tiếp nói về những vấn đề của kiến trúc – lĩnh vực ông tự nhận mình là người “ngoại đạo”, nhà văn của “Đất nước đứng lên” đã chia sẻ với anh chị em KTS những quan điểm của ông về phát triển văn hóa và sự dấn thân của thế hệ trẻ trong lĩnh vực Văn học – Nghệ thuật. Ông lý giải rằng: Kiến trúc với những thuộc tính của một bộ môn nghệ thuật đòi hỏi mỗi KTS phải lao động, sáng tạo miệt mài – “như một nhà thơ cày bừa trên cánh đồng chữ” (theo cách nói của nhà thơ Lê Đạt) – để tìm hướng phát triển mới. Và hơn hết, câu chuyện phát triển phải bắt đầu từ văn hóa, theo tinh thần “Khai dân trí, chấn dân khí, hậu dân sinh” của Chí sĩ Phan Châu Trinh khi xưa…
Nét đẹp Nhà Rông Tây Nguyên
1. Thật tình cờ, buổi gặp gỡ với các KTS trẻ ở Hà Nội được tổ chức đúng dịp Nhà văn Nguyên Ngọc tròn bát tuần. 80 năm sống và đi, khắp các nẻo đường đất nước đều in dấu chân, Nhà văn đã dùng cả đời mình để trải nghiệm cuộc sống, gần gũi với người dân, thấu hiểu những nỗi niềm của cuộc sống – không chỉ là những băn khoăn thường nhật mà trong sâu xa, đó chính là câu chuyện về bản sắc, văn hóa, và cả tâm linh.
Nhà văn Nguyên Ngọc cho rằng chúng ta đã quá nhấn mạnh bản sắc dân tộc mà lại ít hiểu về bản chất của nó. Bản sắc không là điều gì quá xa xôi, nhưng cũng khó mà nói đầy đủ, cụ thể, vì có quá nhiều thứ, mỗi thứ một chút, bản sắc chính là cuộc sống quanh ta. Trong quá trình tiếp biến văn hóa, bản sắc không hề mâu thuẫn với hội nhập và phát triển, mà ngược lại, chỉ có thể tồn tại và phát triển bằng hội nhập – bằng thường xuyên tiếp xúc, trao đổi với cái khác mình. Tuy vậy, điểm hạn chế lại chính là ý thức thực dụng kéo dài và ăn sâu trong tâm thức người Việt – giao thoa, tiếp nhận những yếu tố văn hóa khác mình, chúng ta chỉ học “đại ý”, “hớt trên bề mặt những cái cần và dừng lại đó. Có lẽ chính vì vậy nên ít khi chúng ta tiếp nhận được điều gì đến nơi đến chốn. Về điều này, trong kiến trúc, dễ dàng nhận ra những nhược điểm của phong cách nhại kiến trúc Pháp – khi những “tỷ lệ vàng” trong nguyên mẫu bị sao chép một cách méo mó thô thiển ở những công trình hiện đại…
2. Tây Nguyên là một vùng văn hóa đặc biệt. Nhiều tác phẩm của Nhà văn Nguyên Ngọc gắn với vùng đất này. Nếu như trong cuộc khủng hoảng của thế giới hiện đại, con người có xu hướng tìm về với tự nhiên thì Tây Nguyên là miền đất chờ đón… Ở đó, mối quan hệ giữa con người với tự nhiên trở nên thân thuộc, gắn bó với nhau. Ở đó, rừng không chỉ là tài nguyên, là môi trường, là không gian sống… Con người từ trong rừng sinh ra, sống với rừng, rồi khi chết cũng trở lại với rừng. Rừng là tất cả đối với họ. Đó là triết lý sống của người dân Tây Nguyên từ bao đời nay.
Tiếc thay! Bây giờ, rừng đã mất đi nhiều. Văn hóa Tây Nguyên chịu ảnh hưởng ghê gớm. Khi hết rừng rồi, cồng chiêng mất đi âm thanh cộng hưởng với đại ngàn và trở nên vô nghĩa. Rừng mất, làng tan. Chúng ta đang đối mặt với nguy cơ mất hẳn nét văn hóa đặc trưng của vùng đất ấy, núi rừng ấy, dân tộc ấy.
Múa cồng chiêng Tây Nguyên
3. Nói về Tây Nguyên hôm nay, Nhà văn Nguyên Ngọc đã đưa ra cho các KTS một ví dụ sống động về mối quan hệ giữa tự nhiên với con người, với văn hóa và cộng đồng. Liệu rằng với vai trò là người nghệ sĩ – thiết kế đô thị, những KTS có thể làm được gì? Với Nhà văn Nguyên Ngọc, câu chuyện đầu tiên phải bắt đầu từ tư duy sáng tạo – KTS cũng như người nghệ sĩ phải tìm được hình thức diễn đạt tư tưởng của mình, tác động đến dư luận, nâng cao dân trí, từ đó cải biến xã hội. Muốn làm gì cũng phải dấn thân, phải thử nghiệm – điều này đặc biệt cần đối với thế hệ KTS – Nghệ sĩ trẻ.
Dự báo tình hình phát triển của Việt Nam trong thế kỷ tới, Nhà văn Nguyên Ngọc cho rằng: Nếu không bắt đầu từ văn hóa, giáo dục, dân trí – với sự dũng cảm của những trí thức đi tiên phong, thì 50 năm hay 100 năm tới, chúng ta sẽ còn phải đối mặt với những vấn đề còn gay gắt hơn nhiều. Và, có lẽ, nếu không bắt đầu từ hôm nay, thì nền kiến trúc của chúng ta cũng không ngoại lệ…
Thảo Nguyên
