Nhưng cây cầu tô điểm thành phố

Cầu Giấy đường hoa phượng vĩ, nhớ nhung biết mấy cho vừa
Có một nghệ sĩ Hà Nội vào Nam từ hồi hai miền chia cắt, ông để lại những vần thơ hay lắm về  năm cửa ô Hà Nội – những viễn ảnh  nhòe trong nước mắt thương nhớ.
“ Tôi đứng bên này giới tuyến /Thương về năm cửa ô xưa
Quan Chưởng đêm tàn dẫn lối /Đê cao hun hút Chợ Dừa
Cầu Dền mưa dầm lầy lội/ Gió về đã buốt lòng chưa
Yên Phụ đôi bờ sóng vỗ / Nhị Hà lấp lánh sao thưa
Cầu giấy đường hoa phượng Vĩ / Nhớ nhung biết mấy cho vừa.”
(Tạ Tỵ- Thương về năm cửa ô 1956)

Cầu ngói Thanh Toàn "thượng gia hạ kiều"

Khổ cuối của bài thơ nói về cửa ô Cầu Giấy, nơi cây cầu và cửa ô phía Tây Kinh thành có cùng một tên mà cách nhau đến 4 cây số. Đủ thấy, cây cầu đã ám ảnh cư dân Hà Nội từ xa xưa.
Cầu nào nổi tiếng nhất Hà Nội, chắc sẽ nhận được nhiều trả lời là Cầu Long Biên, cho dù giờ đây nó đã cũ kỹ, han rỉ, người xe cũng có phần thưa vắng. Nhưng duyên cớ sinh thành, vẻ duyên dáng và ký ức bao kiếp người chất chứa lên cầu đậm đặc đến nỗi nó trở thành bất tử – nó đã vượt lên chức năng giao thông, kết cấu sắt để được ghi nhận là một trong những công trình kiến trúc biểu tượng cho Hà Nội. Bằng chứng là khi có dự định dỡ bỏ hay làm méo mó nó đi thì trăm lời trách móc, can gián đưa ra. Hay tin  thôi ý định ấy thì hàng triệu con tim cũng hết thổn thức lo âu.

Cầu thời nhà Thanh, bên trên là chợ, bên dưới là thuyền – minh họa cho Cầu Giấy xưa

Trước khi có cầu Long Biên, Hà Nội có cây cầu nào nội tiếng? Thưa ngay đó là Cầu Giấy – cây cầu duy nhất đất Thăng Long có cả một tấm bia đá, khắc lên đó một bài minh, do Tiến sĩ Bùi Văn Trinh soạn năm 1679.
Văn bia dựng cạnh cây cầu, cho biết cầu qua bến sông này vốn có từ lâu, nhiều lần tu sửa. Nhưng năm đó làm mới hoàn toàn “công của bốn phương góp vào đây thật khôn đo. Mua bao gỗ tốt, mời nhiều thợ giỏi… Mọi người hân hoan cổ vũ nhau nhận việc”. Từ lúc khởi công đến khi hoàn thành là  20 tháng, hình dáng cầu thật kỳ vĩ : Cấu trúc “thượng gia hạ kiều” – trên là nhà lợp ngói dài 15 gian, dưới là cầu 15 nhịp. “Chim nhạn bay qua tưởng là núi . Từ dưới  nhìn lên : cầu như một tòa lầu cao ngất , rực rỡ ánh hồng”. Quang cảnh chung quanh thì “Nơi thắng địa Thượng Yên Quyết này có chiếc cầu danh tiếng trên sông Tô, phía Đông cầu thì kề với đế đô là chốn văn vật tụ hội, ngựa xe xum vầy. Phiá Tây cầu thì xa nhìn về núi Tản hình trạng lạ kỳ, anh linh hữu ứng. Sông Nhĩ Hà ở phía Bắc, một dải nước đưa lại. Miếu thờ ở phía Nam, dân trong hạt thịnh vượng. Bên cầu chén tạc chén thù. Trên đường người qua tấp nập. Một vùng ven thành mà thông suốt bốn phương năm ngả, một hàng xứ ở trên đường Thiên Lý vậy.”
Ai hay vật đổi sao dời, cây cầu lớn trên dòng sông đầy ắp nước, trên bến dưới thuyền sầm uất kẻ bán người mua ngày nào rồi đến hồi sông Hồng đổi dòng, không cấp nước cho sông Tô nữa – Sông cạn lại bao nạn bể dâu, sông xưa chỉ còn là lạch nước nhỏ, ảnh chụp Cầu Giấy TK 19 chỉ còn là cái cống gạch con con…

Cầu qua sông Tô

Những cây cầu trên sông Tô ,đoạn từ dốc Bưởi đến Ngã Tư Sở
Sông Tô xưa vốn xanh trong, kể từ ngày cạn dòng thì biến thành con lạch nhỏ chảy từ làng Nghĩa Đô xuống Yên Sở, cầu vượt qua sông là những cống xây gạch nhỏ.
Sau đợt nạo vét năm 1978-1980, lòng sông mở rộng, nhiều cây gia được gia cố bằng dầm thép và bê tông. Sau những năm 2000, dự án kè cứng bờ sông bằng vốn vay ODA Nhật Bản, đồng thời với các tuyến đường hai bờ sông xây dựng, nhiều cây cầu BTCT xây dựng quy mô. Chỉ tính từ dốc Bưởi  đến Ngã Tư Sở đã có 11 cầu xây kiên cố, đáp ứng  nhu cầu giao thông ngày một gia tăng. Tuy vậy những cây cầu này cũng đang đứng trước những bất cập.

Ví dụ về khả năng có thể biến các cầu qua sông Tooddaps ứng giao thông lập thể và đạt thẩm mỹ

Sông Tô Lịch chảy theo hướng Bắc / Nam hiện hai bờ có 3 tuyến giao thông bám theo đôi bờ : một tuyến vành đai đai 2 nối cầu Vĩnh Tuy với cầu Nhật Tân, đoạn chập vào sông Tô bắt đầu từ Ngã Tư Sở; 2 tuyến chay sông song hai bên bờ đi qua địa bàn 4 quận : Ba Đình, Đống Đa, Thanh Xuân và Cầu Giấy .
Hơn chục cây cầu đoạn đường này có 6 cầu là giao cắt căng thẳng giữa đường vành đai với 6 trục xuyên tâm thành phố, 5 cầu còn lại mật độ lưu thông cũng rất cao vì nối các khu đô thị tập trung  trên địa bàn Cầu Giấy, Thanh Xuân và nối dài đến Từ Liêm, Hà Đông  với trục giao thông nội đô

Nghiên cứu nâng cải tạo nâng cấp 11 cây cầu này sẽ cải thiện đáng kể tình trạng ùn tắc giao thông từ trung tâm TP đi ra phía Tây. Nguyên tắc chung là làm cầu vượt cho các tuyến xuyên tâm để 1 tuyến vượt qua 3 tuyến khác cote bên dưới. Sông Tô sớm muộn sẽ được bổ cập nước để cải thiện môi trường, gần 20 km đường thủy trên sông sẽ được khai thác. Nâng cote cầu còn thuận tiện cho tầu thuyền bên dưới. Mỗi nút mỗi vẻ riêng.
Nút Ngã Tư Sở có cote đường Nguyễn Trãi khá bằng phẳng, lại có đường trên cao nối Ngã Tư Sở qua Trường Chinh – Đại La tới cầu Vĩnh Tuy. Trên tuyến còn có đường sắt trên cao Hà Đông- Cát Linh đang giai đoạn  nghiên cứu tiền khả thi.
Nút Láng – Lê Văn Lương và Nguyễn Chí Thanh – Trần Duy Hưng có bối cảnh giống nhau, có thể tận dụng khoảng trống lưu không để làm cầu sắt dã chiến trước khi làm cầu đôi bê tông vượt sông trên cao. Nút Cầu Giấy đặc biệt hơn do vượt qua không gian lớn. Tại vị trí này có 2 đường sắt trên cao đã được vạch tuyến: Nhổn – Ga Hà Nội và tuyến men theo sông Tô.

Từ Cầu Giấy lên Bưởi địa hình đã khác do có tường La Thành cao 4-6m bờ Thủ Lệ, bên kia là ruộng cũ Từ Liêm nên địa hình thấp hơn, Đoạn vượt Đào Tấn, dốc Bưởi đặt ra cho những nhà thiết kế đầu bài không đơn giản : thuận giao thông nhưng giữ được bóng dáng của vòng thành ngoài kết hợp con đê cổ của Thăng Long xưa.
Những cây cầu nhỏ lẻ cũng có thể đem lại những ấn tượng duyên dáng, biểu cảm. Rất có thể các KTS sẽ có nơi trổ tài biến những cây cầu tầm thường thành những biểu tượng mới của Hà Nội thế kỷ.

KTS Trần Huy Ánh
KTS Bùi Thế Trung
Nguồn Hanoidata ST&BT, ảnh TG ; (9&10) phương án đồ họa KTS Bùi Thế Trung