Trên mỗi tuyến đường đô thị, nơi mà vẻ đẹp của nó được cảm nhận thông qua sự chuyển động thị giác của người dân khi đi lại trên đó, các hình ảnh của đô thị sẽ lần lượt xuất hiện trong một khoảng thời gian xác định, cũng giống như là chúng ta nghe một bản nhạc (nghe sự sắp xếp các âm thanh theo một trình tự thời gian). Sự liên tưởng này đã gợi ý chúng tôi rằng việc thiết kế đô thị một tuyến phố có thể được thực hiện giống như việc sáng tác một bản nhạc.
Phố Hoàng Diệu (Hà Nội) có các cây cổ thụ biến tấu tự nhiên theo vần luật variazione
Nếu ai đã học nhạc thì đều biết rằng nhịp điệu, cùng với giai điệu và hòa âm, là yếu tố trụ cột làm nên khung sườn của một tác phẩm âm nhạc. Và vẻ đẹp không gian – kiến trúc – cảnh quan của mỗi con phố cũng có thể được xác lập bắt đầu từ nhịp điệu.
Sáng tạo nhịp điệu cho đường phố
Một bản nhạc (bản giao hưởng hoặc công-xéc-tô), thường được chia ra thành các chương đoạn một cách hài hòa, mỗi chương đoạn lại có nhịp, nhịp độ, phách… của riêng mình để diễn tả những biến chuyển cấu trúc và cảm xúc khác nhau. Một tuyến phố cũng vậy, cần được chia ra thành các đoạn theo tỷ lệ hợp lý, mỗi đoạn lại bố trí các chi tiết kiến trúc cảnh quan theo vần luật khác nhau để tránh sự đơn điệu nhàm chán hoặc sự lộn xộn vô tổ chức. Ở giữa các đoạn phố cũng như ở hai đầu tuyến phố cần có không gian chuyển tiếp và điểm nhấn kiến trúc cảnh quan để định hướng người dân di chuyển cũng như định vị các địa điểm cần đến dễ dàng hơn.
Ngắt nhịp không gian
Không gian của đường phố nếu được mô hình hóa thì nó có dạng không gian tuyến. Và một không gian tuyến quá dài thì nó dễ bị rơi vào tình trạng hoặc đơn điệu, hoặc lộn xộn mất kiểm soát. Nó cần được ngắt nhịp thành những đoạn không gian ngắn hơn (theo kinh nghiệm thiết kế đô thị của Nga thì một đoạn dài khoảng 500m (dao động 300 ÷ 800m) là hợp lý) để dễ kiểm soát kiến trúc cảnh quan trên đường. Nhà thiết kế đô thị phải đưa ra được tính chất kiến trúc cảnh quan chủ đạo của cả tuyến phố cũng như sự biến chuyển sắc thái về tỷ lệ, vần luật, màu sắc của từng đoạn đường, sao cho các đoạn đường phải hài hòa với nhau và thống nhất với tính chất chung của cả tuyến đường. Sau đó, các KTS thiết kế các công trình kiến trúc cụ thể (phong cách, chiều cao, màu sắc…) và các thành tố cảnh quan (loại cây xanh, kiểu dáng biển quảng cáo, mẫu gạch lát hè, mẫu đèn đường…) phải tuân thủ theo quy định chung của từng đoạn đường đó.
Chúng ta phải lưu ý rằng, các điểm phân đoạn không gian của tuyến phố không trùng với các điểm giao cắt với các tuyến đường khác vì hai loại địa điểm này phục vụ hai mục đích khác nhau: điểm phân để tạo nhịp điệu hài hòa cho tuyến không gian đường phố, còn điểm giao cắt để phục vụ kết nối giao thông. Thực tế, có hai yếu tố ảnh hưởng mạnh hơn cả tới việc phân đoạn không gian tuyến đường là: thứ nhất, tỷ lệ giữa các đoạn không gian; và thứ hai: vị trí các công trình điểm nhấn kiến trúc cảnh quan. Ví dụ, đại lộ Lenin ở Ekaterinburg được phân đoạn theo các tỷ lệ 1:1 và 1:2 (các đoạn dài 300m và 600m), hoặc đại lộ Nevsky ở Saint Petersburg được phân đoạn theo tỷ lệ vàng 1: 1,618. Còn phố Hoàng Diệu ở Hà Nội có thể được phân đoạn theo các công trình điểm nhấn: đoạn vườn hoa Lenin, đoạn Hoàng thành Thăng Long, đoạn các cơ quan của Bộ Quốc phòng.
Gieo vần các hình ảnh
Trên mỗi đoạn đường hoặc toàn bộ tuyến đường, chúng ta có thể tạo nhịp bằng cách lặp lại và biến tấu một chi tiết kiến trúc cảnh quan như cửa sổ, hàng cột, cây xanh, biển báo, hàng rào, đèn đường… Dưới đây là một số dạng vần luật đơn giản có thể sử dụng trong thiết kế đô thị, chúng được phỏng theo một số dạng kết cấu âm nhạc:
• Strofica (đơn khúc): có dạng AAAA… Là sự lặp đi lặp lại đơn điệu một chi tiết. Ví dụ toàn bộ phố Rossi (mang tên KTS nổi tiếng của thành phố) ở Saint Petersburg chỉ là sự lặp lại các chi tiết cửa và cột. Điều đặc biệt nữa ở con phố này là nó có chiều cao 22m, chiều rộng 22m, chiều dài 220m. Sở Quy hoạch Kiến trúc Saint Petersburg cũng nằm trên con phố này.
• Binaria (song tấu): có dạng AABB… Là cách sắp xếp đồng thời hai chi tiết theo cùng một tiết tấu.
• Variazione (biến tấu): có dạng AA1A2A3… Là cách sắp xếp theo chuỗi các chi tiết gần giống nhau, biến thể từ một modul gốc nào đó.
• Rondo (luân khúc): có dạng ABACAD… Là sự lặp lại một chi tiết xen kẽ với các chi tiết khác.
Tạo điểm mở, điểm chuyển tiếp và điểm chốt
Trong một bản nhạc (hoặc vở kịch) thường có đoạn mở đầu (introduction), đoạn chuyển tiếp (interlude), đoạn kết (coda). Thiết kế đô thị một tuyến phố cũng cần phải lưu ý các địa điểm – không gian sau:
• Điểm mở: để định hướng người dân từ các tuyến đường khác nhận biết về tuyến đường sắp đến. Các hình thức kiến trúc cảnh quan thường được sử dụng là:
– Biển báo (thông dụng nhất, tiết kiệm nhất nhưng khó nhìn);
– Cột, tượng đài, cổng (đẹp, dễ nhìn, nhưng tốn kém) ví dụ như Cột Nelson ở London là bắt đầu phố Mall, Ô Quan Chưởng dẫn vào tuyến phố Ô Quan Chưởng – Hàng Chiếu;
– Công trình công cộng, ví dụ cung Đô đốc là điểm khởi đầu phố Gorokhovaja ở Saint Petersburg, Tháp nước (Bốt Hàng Đậu) dẫn vào phố Hàng Đậu.
• Điểm chuyển tiếp: để phân chia và tạo khoảng đệm giữa các đoạn không gian của tuyến phố. Các hình thức kiến trúc cảnh quan thường được sử dụng là:
– Khoảng cây xanh, không gian mở, ví dụ vườn Yusupov trên phố Sadovaja ở Saint Petersburg, khoảng mở của Hồ Tây trên phố Lạc Long Quân;
– Tượng đài, ví dụ cột Vendome trên phố La Paix ở Paris, đài tưởng niệm liệt sĩ Bắc Sơn trên phố Hoàng Diệu;
– Công trình công cộng, ví dụ nhà hát Marinsky trên phố Glinka ở Saint Petersburg, Nhà thờ lớn trên phố Lý Quốc Sư.
• Điểm chốt: để người dân nhận biết rằng tuyến đường sắp kết thúc và chuẩn bị sang các tuyến đường hoặc không gian khác của đô thị. Các hình thức kiến trúc cảnh quan được sử dụng là:
– Không gian mở, khoảng cây xanh, mặt nước, ví dụ đại lộ Kamenostrovsky ở Saint Petersburg hướng ra sông Neva, phố Hàng Bài hướng ra Hồ Gươm;
– Cột, tượng đài, cổng, ví dụ Cổng chiến thắng là điểm chốt của phố Bolshaja Morskaja ở Saint Petersburg, phố Hoàng Diệu nhìn ra nhà thờ Cửa Bắc;
– Công trình công cộng, ví dụ Nhà hát lớn là điểm chốt phố Tràng Tiền.
Tuy nhiên, quá trình đi trên đường và quá trình nghe một bản nhạc có sự khác biệt ở chỗ: bản nhạc chỉ nghe theo một chiều thời gian, còn đường phố được trải nghiệm từ hai hướng chuyển động ngược nhau (bởi đường đô thị thường là đường hai chiều), tức điểm mở có thể trở thành điểm chốt và ngược lại.
Thiết kế đô thị vốn là lĩnh vực liên ngành, trong đó yếu tố nghệ thuật hiện mới chỉ chiếm một phần nhỏ. Tuy nhiên, chúng ta hoàn toàn có thể biến thiết kế đô thị trở thành một môn nghệ thuật thực thụ, đó là nghệ thuật về sự sắp xếp không gian – kiến trúc – cảnh quan – hoạt động của đô thị. Mặc dù mỗi môn nghệ thuật có đặc thù riêng và có các thủ pháp sáng tác khác nhau nhưng chúng đều có các nguyên lý chung về mỹ học như nhịp điệu, tương phản, sắc thái, tỷ lệ, cân bằng, chuyển động… Nếu chúng ta tiếp cận thiết kế đô thị như là một môn nghệ thuật thì các yếu tố như nhịp điệu, tỷ lệ… sẽ là các công cụ phù hợp để chúng ta khám phá vẻ đẹp của đô thị.
Cũng với công cụ nhịp điệu, bài viết đã chỉ ra mối liên hệ giữa âm nhạc và thiết kế đô thị. Hy vọng trong tương lai, các con phố của Hà Nội sẽ được khám phá, chỉnh trang, cải tạo và phát huy vẻ đẹp hơn nữa, để mỗi con phố sẽ là một bản nhạc ngân vang từ ngàn xưa cho đến ngàn sau.
KTS. Vũ Hiệp
Đại học Giao thông vận tải
