Trong một thời gian dài, kiến trúc Hiện đại mà đại diện lớn nhất là Chủ nghĩa Công năng, đã “khống chế” nghệ thuật kiến trúc thế giới (khoảng nửa đầu thế kỷ XX). Trào lưu này đã xóa bỏ bản sắc địa phương của kiến trúc, đến thành phố nào trên thế giới cũng chỉ thấy một loại nhà theo 5 nguyên tắc mà Le Corbusier đã đề ra: Nhà trên cột, mặt bằng tự do, mặt đứng tự do, dải cửa sổ nằm ngang và sân vườn trên mái… Xu hướng này tiến tới chủ nghĩa quốc tế trong nghệ thuật kiến trúc – Sau đại chiến thứ hai, Nhật Bản xây dựng lại đất nước theo mô hình phương Tây và dần dần thấy không phù hợp về mọi mặt cả về điều kiện thiên nhiên, khí hậu và nhất là về phương diện văn hóa, tóm lại là kiến trúc Nhật Bản – đồng nghĩa với việc phải hàm chứa bản sắc dân tộc.
Năm 1960, trong điều kiện phát triển như vũ bão của nền kinh tế Nhật Bản, một nhóm KTS trẻ tuổi Nhật Bản thấy cần phải hướng đến xu hướng kiến trúc có thể thay đổi được theo bước phát triển của nền kinh tế. Thế là chuyển hóa luận (Metabolism) ra đời với hai đại diện là KTS Noriraki Kurokawa và Nhà lý luận nghệ thuật Noboru Kawazoe. Hai năm sau, Kenzo Tange, Arata Isozaki và một số KTS tài ba khác cũng tham gia trường phái này – Những tác phẩm kiến trúc của họ mang tính chất dở dang như đang còn tiếp tục phát triển, nó phản ánh chân thực những điều kiện của xã hội Nhật Bản hiện đại và nền văn hóa Nhật Bản.
Xã hội Nhật Bản ngày nay rất khác xưa – Năng động, dữ dội với tốc độ cao chứ không còn trầm mặc nhẹ nhàng như xưa. Nói chung, xưa nay người ta vẫn coi tính dân tộc đồng nghĩa với truyền thống, Kenzo Tange kiên quyết chống lại quan điểm đó, Ông đã quyết định “lộn trái” những nét truyền thống dân tộc để đi tìm cái tính dân tộc mới trong thời đại mới – Sự thanh nhã của hệ thống kết cấu gỗ, vẻ nhẹ nhàng của các khung cửa gỗ dán giấy di động, tính chất trữ tình êm ả, vẻ thùy mị, thanh bình, tĩnh lặng của công trình và quần thể kiến trúc cổ truyền Nhật Bản đã được Kenzo Tange đối lập lại bằng hệ thống kết cấu bê tông cốt thép: Lấy cái nặng nề thô bạo để đối lập với cái nhẹ nhàng duyên dáng của kiến trúc truyền thống; lấy cái đồ sộ với các nhịp khổng lồ mạnh mẽ để đối lập với cái thanh mảnh tinh tế; lấy cái căng thẳng và động đối lập với vẻ yên tĩnh thanh bình… Kenzo Tange đã làm một cuộc cách mạng trong kiến trúc Nhật Bản, đó là nguyên lý “Phản Truyền Thống”: Những tác phẩm của ông theo nguyên lý này lại mang tính chất Nhật Bản một cách đáng kinh ngạc, nó phản ánh tính chất mạnh mẽ năng động của dân tộc Nhật Bản trong thời đại hiện nay. Tính chất dân tộc không phải là cái mái cong, các con sơn gỗ phức tạp, cái cửa dán giấy nhẹ nhàng, cái chiếu talauni… mà là cái triết lý sâu xa tồn tại trong cuộc sống tinh thần của người Nhật. Khái niệm Hư vô gọi là MƯ trong đạo thiền đã ảnh hưởng đến mọi hoạt động của con người. Trong hội họa nó là những khoảng trống không có nét vẽ, những khoảng trống này được chiêm ngưỡng và tạo nên nhiều suy nghĩ. Trong kịch Nô, có những khoảng thời gian im lặng, không một động tác của diễn viên. Trong văn học, người ta đi tìm ý nghĩa ở khoảng trống giữa 2 dòng chữ. Trong việc bảo quản tôn tạo những ngôi đền Thiền Ice, người Nhật cứ 20 năm 1 lần làm lại ngôi đền y hệt ngôi đền cũ. Họ không giữ lại cái vật chất cũ của ngôi đền mà giữ lại cái tinh thần luôn luôn được thể hiện một cách đẹp đẽ, mới mẻ của ngôi đền…
Đài tuởng niệm Hòa bình
Theo nguyên lý Phản Truyền Thống, Kenzo Tange lộn trái những nét truyền thống của kiến trúc dân tộc nhưng giữ lại cái tinh thần thép nhất, cái hồn của nghệ thuật dân tộc biểu hiện bằng sự tượng trưng. Ta có thể điểm qua một vài tác phẩm của ông để thấy rõ hơn cách biểu hiện bản sắc dân tộc trong kiến trúc hiện đại Nhật Bản:
Trung tâm Olympic 64 Yoyogi ở Tokyo được xây dựng cách đây nửa thế kỷ. Công trình có hình thức rất hiện đại, với kết cấu mái bằng của những tấm kim loại lợp lên hệ thống cáp căng.
Tính chất Phản truyền thống thể hiện ở những đường cong của dầm bêtông cốt thép, ở hệ mái dây cáp căng vòng kiềng mạnh mẽ… Khác hẳn kiến trúc truyền thống bằng gỗ nhẹ nhàng êm đềm tĩnh lặng. Nhưng tính chất tượng trưng là cái thần của truyền thống lại được nhấn mạnh: Đó là hai nhà thi đấu ở Yogogi có mặt bằng như hai cái chong chóng khổng lồ đang khuấy động bầu không khí thể thao, làm cho cả vận động viên lẫn khán giả đều hưng phấn đón nhận các cuộc so tài ở Olympic…
Tòa báo Shizuoka
Công trình tòa báo Shizuoka ở Tokyo như một cái cây mọc lên tại một địa điểm rất chật hẹp cạnh đường giao thông cao tốc ở trên cao. “Cái cây” này có những hình ảnh dở dang: đầu bị cắt vát. Nó mang ý nghĩa của chuyển hóa luận là còn chỗ để mọc thêm vài cành nữa; đồng thời cũng mang ý nghĩa tượng trưng cao độ: “Cái cây” từ một địa điểm chật chội, cố gắng vươn lên chới với, tố cáo sự ngột ngạt trong một xã hội, cạnh tranh khốc liệt. Tòa báo Shizuoka như một tượng đài, như một tiếng thét trong thành phố vậy.
Trung tâm thông tin báo chí ở Kofu có hình thức đồ sộ bằng bê tông trần với 16 cột trụ khổng lồ vươn lên cao thấp khác nhau, những khoảng trống lớn cao 2 – 3 tầng khác hẳn vẻ thanh nhã hoàn chỉnh nhẹ nhàng của kiến trúc truyền thống. Công trình như đang dở dang, còn nhiều đầu mấu chờ đợi để gác thêm nhiều dầm bê tông lên. Tính chất phản truyền thống thật rõ ràng nhưng ý nghĩa tượng trưng lại càng đậm nét hơn. Những khoảng trống lớn trong cấu trúc như chờ đợi sự phát triển tiếp theo theo thuyết chuyển hóa luận. Đó cũng chính là khoảng trống trong bức tranh cổ điển Nhật Bản, khoảng trống giữa những dòng chữ, khoảng lặng trong kịch Nô…Tóm lại chúng là Mư (hư vô) trong đạo thiền của Nhật Bản.
Cũng như vậy, công trình trụ sở Tập đoàn thông tấn Fuji Sankei ở Tokyo cũng có những khoảng trống lớn, đó là MƯ – Và cũng là chỗ để còn phát triển theo chuyển hóa luận…
Với KTS Kurokawa, người sáng lập chuyển hóa luận thì tác phẩm đầu tiên của ông theo xu hướng này là Khách sạn Nakagin ở Tokyo, một công trình mang nhiều ý nghĩa tượng trưng. Khách sạn dành cho các phóng viên đến làm việc nhân một hội nghị Quốc tế ở Tokyo. Mỗi phóng viên ở 1 buồng nhỏ có 1 giường, 1 buồng vệ sinh và làm việc với đủ trang thiết bị điện tử. Nhìn bên ngoài, khách sạn như 2 cái cây ghép vào nhau, bám quanh 2 thân cây là 1 loạt buồng nghỉ cá nhân, xếp lổn nhổn không trật tự, không đối xứng. Nhiều người còn nói rằng đây là 1 đống máy giặt xếp chồng lên nhau – công trình có hình ảnh dang dở, có nhiều kẽ hở để còn có thể phát triển thêm 1 số buồng nữa theo chuyển hóa luận, nhưng nó cũng là hình ảnh mô tả sự lộn xộn xô bồ của xã hội tư bản.
KTS Tadao Ando không theo các nguyên tắc của chuyển hóa luận và nguyên lý phản truyền thống của Kenzo Tange nhưng những tác phẩm của ông lại có bản sắc dân tộc Nhật Bản đậm đà. Ông nhấn mạnh sự chân thực bằng vật liệu bê tông trần, bằng gỗ không sơn, bằng những mảng kính lớn. Ông triệt để đưa thiên nhiên tham gia vào kiến trúc, hòa hợp với thiên nhiên, sử dụng những hình hình học sơ cấp: chữ nhật, vuông, tròn một cách giản dị. Tadao Ando khai thác ở truyền thống những yếu tố vật chất đó, còn yếu tố tinh thần thì nhấn mạnh sự tĩnh lặng trong khái niệm Hư vô của đạo thiền. Các công trình của ông khai thác sự tĩnh lặng này rất hiệu quả: Yếu tố tượng trưng trong nghệ thuật truyền thống Nhật Bản cũng được Tadao Ando thường xuyên nhấn mạnh. Các tác phẩm của ông đã minh họa đậm nét những yếu tố nêu trên và tạo nên tính chất Nhật Bản hiện đại:
Nhà thờ Nước gắn bó với thiên nhiên là hồ nước tròn trên thả đầm sen. Bảo tàng Nghệ thuật hiện đại Forth Worth là “bài thơ của kính và bê tông trên bình nguyên Texas”. Bảo tàng gồm 5 khối chữ nhật dài bằng kính mặt sát mặt nước, nhà thờ Ánh sáng chỉ nhỏ 100m2 nhưng hình ảnh Thánh giá là khe sáng sáng lọt qua tường mang tính tượng trưng cao, Chúa là ánh sáng soi sáng cho con người.
Nhà thờ nước
Nakagin capsule tower
Qua các kinh nghiệm của các KTS Nhật Bản hiện đại, bản sắc của kiến trúc không nhất thiết là hình ảnh của kiến trúc truyền thống với mọi chi tiết của ngôi nhà cụ thể mà cao hơn, sâu xa hơn và bền vững hơn – đó là cái cốt lõi của văn hóa dân tộc, cái thần của văn hóa dân tộc. Cái đó xác định địa chỉ chính xác công trình kiến trúc này thuộc dân tộc nào, ở đâu?
Chúng ta hãy cố gắng tìm ra tính dân tộc sâu xa nhất của chúng ta là cái gì, mỗi nghệ sĩ sẽ thể hiện cái đó theo cách của mình. Cùng với điều đó, kiến trúc sẽ mang bản sắc dân tộc nhưng lại rất đa dạng theo sự sáng tạo của từng KTS.
Với lịch sử tồn tại hàng ngàn năm, dân tộc chúng ta chắc chắn có những cái cốt lõi văn hóa sâu xa đặc sắc. Việc tìm ra nó và thể hiện nó trong tác phẩm là công việc, là trách nhiệm của mỗi chúng ta…
PGS.TS.KTS Tôn Đại
