Kiến trúc Hà Nội đương đại – Bài toán khó giữa bảo tồn và phát triển

Cuộc “Gặp gỡ Mùa thu 2010” của Hội KTS Việt Nam được ghi dấu bằng Hội thảo quốc tế “1000 năm Thăng Long – Hà Nội: những dấu ấn kiến trúc qua năm tháng” do Hội KTS Việt Nam tổ chức ngày 2-10-2010 tại Trung tâm Triển lãm Vân Hồ, số 2 Hoa Lư, Hà Nội với sự bảo trợ của UBTQ Liên hiệp các Hội VHNT Việt Nam, UBND TP Hà Nội, với sự tham gia của các chuyên gia đầu ngành trên các lĩnh vực kiến trúc quy hoạch, văn hóa, lịch sử trong nước và quốc tế. Các vấn đề của Hà Nội hôm nay đã được nghiên cứu, đặt ra trong mối quan hệ tương quan, biện chứng giữa bảo tồn và phát triển, cân bằng và sinh thái… đó cũng chính là bài toán khó đặt ra cho Hà Nội trong lộ trình phát triển và hội nhập. Trong không khí tưng bừng của những ngày Đại lễ, các đại biểu quốc tế không chỉ mang đến Hội thảo đóng góp những tham luận khoa học mà còn chứa đựng tình cảm sâu nặng dành cho Thủ đô văn hiến ngàn năm tuổi…

Nằm trong khuôn khổ chương trình Đại lễ, trước đó, ngày 1-10-2010, tại Trung tâm Triển lãm Vân Hồ, Hội KTS Việt Nam tham gia Triển lãm “Tác phẩm, công trình Văn học Nghệ thuật được Nhà nước hỗ trợ Chào mừng Đại lễ 1000 năm Thăng Long – Hà Nội”. Các tác phẩm được trưng bày là những dự án mới, công trình mới, những ý tưởng sáng tạo mới của giới KTS đóng góp cho Hà Nội. Cùng với Triển lãm, Hội thảo quốc tế Kiến trúc đương đại mang lại một góc nhìn, một phác thảo về diện mạo kiến trúc Thủ đô – tuy chưa đầy đủ nhưng khá toàn diện và khách quan. Nói như KTS Nguyễn Tấn Vạn, Chủ tịch Hội KTS Việt Nam thì: “Đây là dịp để chúng ta một lần nữa nhìn lại chặng đường phát triển kiến trúc đô thị Hà Nội qua 10 thế kỷ bằng cái nhìn khoa học hơn, nhân văn hơn và biện chứng hơn. Để từ đó tìm ra cách ứng xử mới, những đề xuất, những giải pháp, những ý tưởng mới trong công cuộc bảo tồn và phát triển thành phố ngàn năm tuổi”.

“1000 năm Thăng Long – Hà Nội: Những dấu ấn kiến trúc qua năm tháng”
Chủ đề của hội thảo cũng chính là nội dung tham luận tổng quan của GS.TS.KTS Nguyễn Việt Châu, Tổng Biên tập Tạp chí Kiến trúc (Hội KTS Việt Nam). Trên cơ sở phân tích những giai đoạn lịch sử của Hà Nội và những dấu ấn kiến trúc tương ứng, những yếu tố “đô” – “thị” trong quá trình phát triển Thủ đô… GS Nguyễn Việt Châu đã khái quát sự biến đổi kiến trúc từ Thăng Long – Kẻ Chợ đến Hà Nội hôm nay với tất cả những yếu tố ảnh hưởng tạo nên những nét đặc trưng Hà Nội mà không đô thị nào có được : “Qua mười thế kỷ dựng xây và phát triển, lúc thăng, lúc trầm, kiến trúc – quy hoạch Hà nội ngày càng mang những nét đặc trưng riêng: kiến trúc gắn bó hữu cơ với mạng lưới sông hồ, cây xanh; quy hoạch – kiến trúc mang dấu ấn rõ nét của chiều tiếp biến lịch sử, xét về tổng thể cơ bản là hài hòa, tương hỗ nhau; quá trình đô thị hóa diễn ra rất mạnh, xóa nhòa ranh giới nội đô với vùng nông thôn lân cận…”
Xét về quan điểm lịch sử, Nhà sử học Dương Trung Quốc, Tổng biên tập Tạp chí Xưa và Nay nhấn mạnh tính chất đô thị thuộc địa của Hà Nội, những dấu ấn của Thăng Long xưa giờ chỉ còn lại những giá trị phi vật thể, những huyền thoại và biểu tượng: “Thành phố Hà Nội thì mới có 122 năm tuổi kể từ năm 1888, khi Vua Đồng Khánh ra chỉ dụ trao cái lõi của tỉnh Hà Nội (ứng với không gian của cố đô Thăng Long trước khi bị Vua Minh Mạng mở rộng để thành lập tỉnh Hà Nội vào năm 1831) cho thực dân Pháp làm “nhượng địa” (cùng lúc với Đà Nẵng và Hải Phòng)… Tiền đề cho mọi sự thay đổi sau này của Hà Nội chính là sự thay thế bằng một phương thức quản lý mới, quản lý đô thị theo kiểu hiện đại (của Pháp). Ngay vào thời điểm đó, Hà Nội đã trở thành thủ phủ của miền Bắc Đông Dương với sự hiện diện của viên Tổng trú sứ dân sự đầu tiên…”
Từ những ngày đầu tiên Vua Lý Thái Tổ viết Chiếu dời đô, chọn Thăng Long làm “chốn thượng sư – kinh đô của muôn đời”, trải bao dâu bể, giờ Hà Nội đang đứng trước ngưỡng cửa nghìn năm văn hiến. KTS Ngô Trung Hải, Viện trưởng Viện Kiến trúc – Quy hoạch đô thị và nông thôn cho rằng: “Kiến trúc Hà Nội gắn liền với tiến trình đô thị hóa, sự thay đổi quy hoạch và thể chế chính trị qua các thời kỳ phong kiến, Pháp thuộc và sau Cách mạng. Kho tàng kiến trúc đô thị ngày nay là kết quả của quá trình phát triển và kế thừa qua các giai đoạn lịch sử ấy”.
Hà Nội đang phát triển và biến đổi từng ngày. Trước xu thế toàn cầu hóa, hội nhập kinh tế thế giới và khu vực, kiến trúc đô thị đang đứng trước những thời cơ mới và những thách thức lớn. Hàng loạt những vấn đề đang đặt ra đối với những người làm kiến trúc – quy hoạch và các nhà quản lý đô thị. Hơn bao giờ hết, vấn đề bản sắc đô thị trở thành câu hỏi vẫn còn bỏ ngỏ với nhiều người tâm huyết với Thủ đô.

“Xây dựng Hà Nội trên nền tảng Hà Nội”
Phát biểu tại hội thảo, trên cương vị một KTS, một nhà quản lý đô thị, KTS Nguyễn Thế Thảo, Chủ tịch UBND TP Hà Nội nhận xét: “Trong quá trình xây dựng và đô thị hóa, không gian kiến trúc đô thị Hà Nội không ngừng thay đổi theo hướng văn minh, hiện đại, nhưng vẫn cố gắng giữ dìn bản sắc của Thủ đô ngàn năm văn hiến. Tuy nhiên, do nhiều nguyên nhân chủ quan, khách quan, đặc biệt là trong hơn 20 năm đổi mới, không gian đô thị Hà Nội đã và đang bị biến dạng, bản sắc kiến trúc đặc trưng đang bị lấn át trước sức ép của nền kinh tế thị trường và xu thế mở cửa, hội nhập quốc tế. Mâu thuẫn giữa bảo tồn và phát triển đang diễn ra gay gắt đòi hỏi phải có những biện pháp, giải pháp hữu hiệu trong công tác quy hoạch xây dựng, trong phát triển kiến trúc và quản lý đô thị…”
Từ góc độ một nhà quy hoạch, PGS.KTS Trần Hùng chia sẻ mối lo lắng: “Quan sát đề án Quy hoạch chung xây dựng Thủ đô Hà Nội đến năm 2030 và tầm nhìn đến năm 2050, thấy có niềm vui vì hiện lên một viễn cảnh phát triển đô thị rất hoành tráng, nhưng cũng không tránh khỏi mối lo về một tâm lý “hoành tráng quá mức”, phản ánh một tư duy đô thị có màu sắc “duy ý chí”. Điều này dẫn tới mối lo của Hội KTS Việt Nam về chuyện “vượt ngưỡng cân bằng sinh thái, biến Thủ đô thành siêu thành phố với bệnh đầu to do chất tải quá lớn vào đô thị trung tâm…”
Bài toán giữa phát triển và bảo tồn trở thành chủ đề thu hút sự quan tâm của nhiều chuyên gia trong nước và quốc tế. KTS Olivier Souquet trăn trở: “Trước triển vọng xây dựng của thành phố và các khu phố mới, kiến trúc và quy hoạch đô thị là những phương tiện hiện hữu để làm nổi bật tính đặc thù và tham chiếu của Việt Nam. Liệu Hà Nội có thể cưỡng lại mô hình phát triển đô thị chuẩn bị áp đặt? Liệu Hà Nội có biết cách phát huy đặc thù đô thị của mình, nhất là không gian giao lưu của đường phố vốn là nét đặc trưng của văn hóa Việt nam?…”
Đó cũng là điều băn khoăn của phần lớn đại biểu có mặt tại hội thảo, dù đến từ nhiều quốc gia, Australia, Italia hay Đức, Nhật Bản, Pháp, Việt Nam.. đều bày tỏ sự đồng tình với quan điểm “xây dựng Hà Nội trên nền tảng Hà Nội” của KTS Nguyễn Chí Tam (Pháp): “Hà Nội có 1000 năm tuổi nhưng chỉ một ngày có thể phá hủy một tòa nhà cổ kính. Một thành phố được xây dựng bởi các yếu tố hữu hình, như các tòa nhà, quảng trường và đường phố, nhưng một số yếu tố vô hình như các mối quan hệ giữa con người, mà tôi gọi là các sợi dây vô hình. Ở Hà Nội, các sợi dây vô hình hình thành từ thuở sơ khai của Thăng Long năm 1010 là cái thần và hồn của Hà Nội. Thành phố đã đổi thay nhiều lần và phát triển nhưng cái thần và hồn vẫn tồn tại mãi mãi. Đó là lý do tại sao tôi thực sự nghĩ rằng Hà Nội phải được xây dựng trên nền tảng Hà Nội”
Kiến trúc Hà Nội đương đại là sự kết nối quá khứ với hiện tại, là nơi giao lưu của nhiều dòng văn hóa song biết kế thừa có chọn lọc và tạo lập được bản sắc riêng. Chính vì thế, Hà Nội phải được phát triển theo một cách riêng, hướng tới các giá trị nội tại của Thủ đô, mà nói như các KTS có mặt tại hội thảo thì phải ứng xử với Hà Nội như Hà Nội vốn có, coi phố cổ thực sự là phố cổ chứ không được áp đặt theo một hình mẫu cụ thể nào hoặc làm biến dạng diện mạo đô thị Thủ đô.
Từ những bài học kinh nghiệm của nhiều đô thị lớn trên thế giới, các KTS đã đề xuất nhiều giải pháp cho Hà Nội. KTS Ngô Viết Nam Sơn cho rằng nên khoanh vùng khu vực trung tâm lịch sử Hà Nội với ranh giới cụ thể, ít nhất là phải bao gồm khu vực Ba Đình, có nền là Hoàng thành Thăng Long, khu 36 phố phường, quanh hồ Hoàn Kiếm, khu phố Tây cũ, từ đó có phương án cho nhu cầu cải tạo, nâng cấp và xây mới mà không phá hỏng cảnh quan, không cho phép xây dựng nhà cao tầng tại khu vực này… Về mặt định hướng kiến trúc, KTS Tôn Đại bức xúc đề xuất phải chấm dứt ngay hội chứng kiến trúc Pháp, nghĩa là chấm dứt căn bệnh làm hàng giả nhái cổ điển phương Tây đã tồn tại hơn hai thập kỷ nay, nên nhanh chóng đi theo con đường kiến trúc sinh thái, kiến trúc xanh.

Định hướng phát triển kiến trúc Hà Nội thế kỷ XXI: Truyền thống hay hiện đại?
    Nói về kiến trúc Hà Nội trong thế kỷ XXI, KTS Nguyễn Chi Tam bày tỏ ước mơ về một TP rộng mở dựa trên sự lắng nghe ý kiến của người Hà Nội và gìn giữ bản sắc Hà Nội sâu đậm hơn, nâng cao hơn văn hóa và kiến trúc Việt Nam: “Hà Nội phải được xây dựng thân thiện hơn, xanh hơn, chào đón hơn, bền vững hơn… Khuyến khích các KTS Việt Nam xây dựng TP của mình, dựa vào kiến trúc hiện đại để tạo ra các điểm nhấn lớn, đặt con người ở vị trí trung tâm trong chiến lược phát triển Thủ đô”..
    Để giữ gìn bản sắc và hồn đô thị cho Hà Nội, KTS Nguyễn Hữu Thái tập trung vào vấn đề di sản – đó là cơ cấu của một hệ thống hình tượng kiến trúc, văn hóa, và đô thị, trở thành bệ đỡ đặc trưng của bản sắc văn hóa Việt Nam. Đồng thuận với quan điểm này, KTS Lawrie Wilson nhấn mạnh thêm: “Tôi cho rằng một điều rất cần thiết là việc quản lý kiến trúc Hà Nội của chính quyền TP phải được định hướng để đảm bảo TP vẫn gìn giữ và phát huy được nét đặc trưng của mình. Diện mạo kiến trúc của mọi TP không chỉ thể hiện qua hình thức và phong cách của các công trình riêng lẻ, mà còn thể hiện qua cách thức mà các công trình này có thể kết hợp hài hòa với vẻ bề ngoài, tính chất và chức năng với các khu vực xung quanh, đặc biệt là kết hợp với nhau trên mặt phố. Đó chính là kiến trúc của không gian công cộng”
    KTS Marco Ferrera (Italia) lại đề xuất một phương án cụ thể để bảo tồn khu phố cổ Hà Nội, đặc biệt là khu vực Hồ Hoàn Kiếm, dựa trên 4 yếu tố cơ bản: bản sắc, hình thái học, giá trị, công năng. Cụ thể là: giải tỏa áp lực giao thông quanh hồ và kết nối với mạng lưới đô thị xung quanh; mở rộng khoảng xanh hai bên bờ Đông –Tây; kết nối quần thể di tích đền Ngọc Sơn và đền Bà Kiệu, chỉnh trang lại mặt ngoài phố cổ, thiết kế trang trí đô thị…
    Theo Nhà quy hoạch đô thị – KTS Han Ulrich Fuhrke (Đức)  thì những gì mà Hà Nội cần là ba chữ D sau: “Diversity – Density – Design (Đa dạng, mật độ và thiết kế) cùng một chữ D nữa là Development (phát triển) theo hướng chuyển đổi. Cho tới bây giờ, TP đã mở rộng theo mặt nằm ngang, các kết cấu đơn đã nở rộ, tách biệt với nơi này hoặc nơi kia, nhưng hình chiếu của chúng thì giống như những chiếc lược đã mòn răng. Các KTS phải thuyết phục khách hàng của họ về tầm quan trọng và lợi ích của việc tuân theo sự phức hợp thống nhất của toàn bộ khu vực, điều chỉnh các kích thước, tỷ lệ, kết cấu và hình dáng kiến trúc thay vì phô bày chủ nghĩa cá nhân hay khuynh hướng hoành tráng trong kiến trúc”.
    Về vai trò của KTS trong định hướng phát triển của Hà Nội tương lai, KTS Manuel Der Hagopian chia sẻ kinh nghiệm: “KTS phải có tầm nhìn xa và đặt công trình của mình vào quá trình phát triển không ngừng của TP. Họ phải tự trang bị các vũ khí để chiến thắng các thách thức hiện đại, phương pháp thiết kế mới sẽ là phương tiện hữu hiệu giúp họ hòa nhập với sự phát triển chung của TP. Hiện đại hay truyền thống – câu trả lời nằm ở chính các bạn, các KTS Việt Nam”…

Thăng Long – Hà Nội với bề dày ngàn năm văn hiến, nơi kết tinh, hội tụ và lan tỏa những giá trị văn hóa lâu đời. Có lẽ một sự dung hòa, giao thoa giữa ký ức và hiện tại, truyền thống và hiện đại sẽ là hướng đi cần thiết cho kiến trúc Hà Nội trong tương lai. Hơn bao giờ hết, Hà Nội đang mong chờ tinh thần nhiệt huyết, trách nhiệm, sự chung vai sát cánh không chỉ của giới kiến trúc mà cả cộng đồng cho sự phát triển chung. Chỉ một cuộc hội thảo hay một vài cá nhân đơn lẻ không thể giải quyết ngay những vấn đề của Hà Nội, tuy nhiên, qua cuộc hội thảo này, Hội KTS sẽ tổng kết những ý kiến hay, những giải pháp khả thi và mới mẻ để giúp cho TP có các biện pháp tốt hơn, hiệu quả hơn cho công tác lập quy hoạch và quản lý kiến trúc đô thị – Đó là kỳ vọng của KTS Nguyễn Thế Thảo – Chủ tịch UBND TP Hà Nội, và cũng là mong ước chung của giới KTS, của những người dân Hà Nội – “để Hà Nội luôn xứng đáng là Thủ đô nghìn năm văn hiến – văn minh – hiện đại – phát triển bền vững và giàu bản sắc…”.

Bích Vượng