Một số góp ý về tái thiết kiến trúc cảnh quan không gian khu vực Hồ Gươm và vùng phụ cận – TS. KTS Phan Đăng Sơn, Chủ tịch Hội KTS Việt Nam

Bài viết của TS.KTS Phan Đăng Sơn, Chủ tịch Hội Kiến trúc sư Việt Nam sẽ mở màn Diễn đàn với những góp ý sâu sắc và nhất quán về tái thiết kiến trúc cảnh quan không gian khu vực Hồ Gươm và vùng phụ cận: “Mục tiêu của quy hoạch không nên là một giải pháp tái cấu trúc cứng rắn để tạo ra một Hồ Gươm hoàn toàn “mới”, mà là làm cho những giá trị vốn có được nhận diện rõ hơn, đồng thời bổ sung những giá trị mới của thời đại chúng ta”

Trân trọng giới thiệu tới bạn đọc!

I. Những vấn đề tổng quát

1. Định hướng chung quy hoạch – kiến trúc không gian

– Về cơ bản, chúng tôi nhất trí với: Giới hạn vị trí và phạm vi nghiên cứu, quy mô diện tích cho đồ án này. Nhưng đây là khu vực lõi quan trọng nhất, hội tụ thành không gian biểu tượng cao nhất của Thủ đô ngàn năm văn hiến. Chính vì vậy, cần định hướng khung cho các khu vực tiệm cận (phố cổ, phố Tây…) để khi cải tạo chỉnh trang các khu vực đó sẽ kết nối thành hệ sinh thái di sản tái tạo.

– Với nội dung nghiên cứu quy hoạch Hồ Gươm và phụ cận này, 4 mục tiêu cụ thể được đề ra là: Mở rộng không gian kết nối; tái thiết – tái cấu trúc; cải tạo – chỉnh trang; tạo lập không gian đa dạng là phù hợp. Tuy nhiên, các mục tiêu trên mới là về khía cạnh công năng và kỹ thuật,  mục tiêu quan trọng hơn, cần hướng đến là việc giữ vững về ý nghĩa chính trị – văn hoá của khu vực, phát huy ý nghĩa không gian biểu tượng của Thăng Long – Hà Nội – Ngàn năm văn hiến!  

Theo đó, nơi đây không chỉ là một không gian công cộng hay một khu vực trung tâm bình thường cần chỉnh trang, mà là một không gian có sự tích tụ đặc biệt về lịch sử, văn hóa, kiến trúc, cảnh quan và đời sống tinh thần của Hà Nội. Vẻ đẹp của Hà Nội trước hết nằm ở sự thanh lịch, tinh tế, hài hòa và chiều sâu văn hóa, chứ không thiên về hoành tráng kỳ vĩ. Đây sẽ là hướng tiếp cận đặc biệt cần chú ý khi đề xuất giải pháp cho khu vực này.

Hồ Gươm cần được cảm nhận và khai thác như một không gian công cộng chứ không phải là một công viên được bao quanh bởi đường giao thông. Bảo tồn cần gắn với chuỗi ký ức chứ không phải riêng lẻ từng công trình. Bổ sung kiến trúc mới tránh lấn át và làm mất ý nghĩa tầm vóc của không gian hồ vốn ấm áp gần gũi và sâu lắng.

2. Nguyên lý lựa chọn giải pháp về mặt chuyên môn

• Cần làm rõ hơn cấu trúc với Hồ Gươm làm trung tâm, kết nối với hệ thống quảng trường công viên xung quanh. Hiện nay các khu Bắc, Đông, Nam, Tây vẫn đang là những dự án chuyên biệt, còn thiếu sót trong việc kết nối, vận hành đồng thời những dự án này trong một chỉnh thể thống nhất liên hoàn thành chuỗi trải nghiệm không trùng lặp – Bởi lẽ, đời sống văn hoá là một hệ thống diễn ra  liên tục chứ không theo địa giới hành chính hay sơ đồ chức năng như đồ án đang hướng tới.
• Cần có quan điểm và ứng xử hợp lý hơn về phá bỏ, bảo tồn tái sử dụng trong cấu  trúc mới. Không nên chỉ ưu tiên gìn giữ công trình thời Pháp thuộc, mà coi nhẹ di sản kiến trúc thời XHCN. Cách triển khai nên có sự linh hoạt lồng ghép, kiểu giữ lại hình thái cũ trong kết nối cấu trúc hình thái mới và công năng mới. Chẳng hạn như Cung Thiếu nhi là một kiến trúc ghi dấu ấn thời đại mới rất thành công, nhà văn thư của UBND TP hiện nay tuy là nhà Pháp cũ nhưng tầm lịch sử mức độ và chiếm vị trí không dễ hài hoà trong quy hoạch mới, có thể xem xét hạ giải. Cách làm này trên thế giới đã thực hiện với rất nhiều thành công đặc sắc.
• Hình thái kiến trúc mới đột phá là rất đáng trân trọng. Nhưng các tòa nhà đề xuất xây dựng mới hiện nay đang được sáng tạo theo phong cách quốc tế hoá cao độ. Tính bản địa, nhất là gắn với một vùng Thủ đô ngàn năm văn hiến thì cần có cách tiếp cận và sáng tạo sâu sắc hơn. Một vấn đề chưa thuyết phục nữa là: Cảnh quan gắn với trực cảm Hà Nội, đáp ứng tính đa dạng trong trật tự và bố cục xuyên suốt, kể từ bố cục, cây xanh, mặt nước, quảng trường. Hình thái vòng tròn cây xanh vòm (ở quảng trường phía Đông) không thân thuộc với Việt Nam. Nếu không có điều chỉnh hướng lựa chọn này sẽ dẫn tới tình trạng cấu trúc không gian không đáp ứng tinh thần đặc trưng riêng có của khu vực này ở Hà Nội.
• Nên có làm rõ hơn việc xác lập các lớp không gian để triển khai đề xuất cấu trúc từng lớp không gian hợp lý, kết nối hoà quyện các lớp không gian: Lớp lõi mặt nước hồ Gươm; lớp giữa là vùng đệm và không gian chuyển tiếp giữa mặt nước và đô thị; lớp ngoài (lớp 3) là mạng lưới các không gian công cộng đô thị, kiến trúc, lịch sử có quan hệ với hồ Gươm và gắn với đời sống đô thị. Từ đó, đáp ứng cân bằng các yếu tố tĩnh/ động, Mới/ cũ, đặc/ rỗng”… một cách hài hoà.

II. Những nội dung cụ thể

1. Cần đặc biệt xem xét tính đặc thù và vai trò, chức năng của Quảng trường Đông kinh Nghĩa thục trong cấu trúc mới

• Nội hàm và bố cục chung

• Nên xem xét lại việc “chất” cho Quảng trường Đông Kinh Nghĩa Thục quá nhiều chức năng và khối tích kiến trúc, trong đó bàn về chủ đề hoà bình có Quảng trường biểu tượng hòa bình ở đầu Tây và Đài tưởng niệm hòa bình đầu Đông – Thực chất, ở quảng trường này nên ưu tiên một chức năng: Để tập hợp đông đảo người dân khi tổ chức sự kiện của thành phố với tinh thần thanh lịch, tinh tế hài hoà. Vì vậy, chỉ nên có một biểu tượng đại diện duy nhất trong không gian kết nối bình dị mà cao quý.
• Về tên gọi, Đông Kinh Nghĩa Thục vẫn nên giữ để kết nối cội nguồn văn hoá và lưu giữ cảm xúc. Nếu đặt tên gọi mới (chẳng hạn như Quảng trường Hoà bình) sẽ dễ lẫn với nhiều quảng trường đã có trên thế giới.

Cân nhắc kỹ ý tưởng “Khải hoàn môn” tại quảng trường phía Bắc

Việc nghiên cứu một công trình biểu tượng tại khu vực phía Bắc hồ là một ý tưởng có thể xem xét. Tuy nhiên, đề xuất xây dựng một “Khải hoàn môn”, cần được cân nhắc hết sức thận trọng.

+ Thứ nhất, về logic không gian đô thị, cổng, nhất là “khải hoàn môn” về bản chất thường đánh dấu ranh giới, điểm chuyển tiếp hoặc cửa ngõ. Trong lịch sử Hà Nội đã tồn tại hệ thống các cửa ô. Vì vậy, nếu muốn khai thác hình tượng “cổng vào thành phố”, nghiên cứu nó trong quan hệ với hệ thống cửa ngõ lịch sử của Hà Nội hơn là đặt một “cổng” ngay tại lõi trung tâm.

+ Thứ hai, về ý nghĩa văn hóa – lịch sử, khái niệm “Khải hoàn môn” có nguồn gốc từ truyền thống kiến trúc phương Tây, đặc biệt từ La Mã cổ đại, gắn với ý nghĩa vinh danh chiến thắng và đón đoàn quân chiến thắng trở về (khởi phát là những cuộc viễn chinh sang nước khác). Việc đưa nguyên mẫu biểu tượng này vào một không gian đặc biệt nhạy cảm về văn hóa như hồ Hoàn Kiếm cần một luận giải thật sự thuyết phục. Nhất là khi Hồ Gươm đã trở thành một biểu tượng tinh thần về hoà bình mang triết lý phương đông “Trả lại gươm báu – Giã từ chiến tranh”.

+ Thứ ba, về tỷ xích, qua các hình ảnh minh họa, công trình biểu tượng dự kiến có quy mô tương đối lớn so với không gian xung quanh. Một biểu tượng quá lớn có nguy cơ trở thành đối tượng lấn át cảnh quan thay vì góp phần hoàn thiện cảnh quan.

+ Thứ tư, hình thức “chim hạc” hay một biểu tượng truyền thống nào khác cũng cần xem xét thấu đáo. Trên tinh thần ngôn ngữ và biểu đạt của biểu tượng ấy có thực sự thuộc về Hồ Gươm và Hà Nội hay không (hình tượng chim Hạc hiện đang biểu đạt cũng đang sai về tư thế). 

2. Đối với khu vực phía Đông, cần chú trọng yêu cầu bảo vệ các trục không gian và duy trì cân bằng “đặc – rỗng”, “mới – cũ”

• Về cấu trúc công năng

• Nhất trí với định hướng hình thành hệ thống quảng trường, công viên và không gian công cộng tại phía Đông hồ Hoàn Kiếm. Tuy nhiên, cần đặc biệt lưu ý hai hệ thống trục: Một là trục Bắc – Nam, nơi tập trung nhiều công trình có giá trị của kiến trúc Hà Nội thời Pháp thuộc và các giai đoạn lịch sử tiếp theo. Hai là các trục Đông – Tây hướng ra hồ, tạo nên những hành lang không gian và tầm nhìn rất quan trọng từ đô thị về phía mặt nước.
• Khi mở thêm quảng trường và công viên, cần tránh quan niệm rằng càng tạo nhiều khoảng trống thì càng tốt cho không gian đô thị. Hình thái đô thị luôn cần một sự cân bằng giữa “đặc” và “rỗng” – giữa khối kiến trúc và không gian mở. Nếu phá bỏ quá nhiều công trình để tạo quảng trường, các khoảng rỗng có thể trở nên quá lớn, làm mất cấu trúc không gian vốn có và làm mờ đi những tuyến, trục và lớp lịch sử đã hình thành qua thời gian.

• Kết hợp kiến trúc mới và kiến trúc cũ

Cần “đối thoại”, không nên loại trừ nhau: Khu vực phía Đông hồ hiện là nơi thể hiện rất rõ sự chồng lớp của các thế hệ kiến trúc Hà Nội. Kinh nghiệm của nhiều đô thị lịch sử trên thế giới cho thấy các công trình có tuổi đời cách nhau hàng thế kỷ vẫn có thể đứng cạnh nhau và tạo nên một cuộc đối thoại kiến trúc thú vị. London, Paris, Brussels… là những mô hình đáng tham khảo về khả năng chung sống giữa các lớp kiến trúc thuộc những thời kỳ khác nhau. Vì vậy, không nên mặc nhiên coi việc tạo dựng diện mạo mới đồng nghĩa với phá bỏ triệt để từng kiến trúc cũ rồi xây dựng lại mới bên cạnh hoặc trên nền.

Cần tạo điều kiện để các kiến trúc sư tìm kiếm những giải pháp xen cài, cộng sinh và đối thoại giữa cũ và mới, giữa truyền thống và hiện đại. Chính sự chồng lớp ấy mới có khả năng thể hiện một Hà Nội thanh lịch, hiện đại nhưng có chiều sâu lịch sử.

Đối với từng công trình hiện hữu, cần đánh giá cụ thể. Có những công trình có thể cân nhắc tháo dỡ nếu giá trị kiến trúc và đóng góp cho cảnh quan không còn phù hợp. Nhưng cũng có những công trình thuộc giai đoạn kiến trúc hiện đại thời kỳ XHCN cần đánh giá thận trọng trước khi quyết định phá bỏ, như với công trình Cung Thiếu nhi – Đây đã là một thành công vang dội của kiến trúc Hà Nội thời đại mới. Vì các lớp kiến trúc của thế kỷ 20 cũng là một bộ phận của ký ức đô thị.

• Phục hồi ký ức chùa Báo Ân

“Nên thực hiện theo hướng gợi mở, không phục dựng nguyên trạng: Đây là một ý tưởng nghiên cứu có giá trị, tuy nhiên, với lý do về quy mô, đó là khu chùa cũ chiếm một diện tích rộng lớn cỡ gần 36ha, 180 gian, 36 nóc nhà gồm cả khu Bắc bộ phủ và lân cận, giờ không còn khả năng, diện tích để thực hiện”.

Bên cạnh đó, giá trị lớn ở đây không nhất thiết nằm ở việc phục dựng hoàn toàn một công trình đã mất, mà nằm ở việc khôi phục ký ức địa điểm, tổ chức lại không gian và các hướng nhìn để làm sống lại mối quan hệ giữa khu vực chùa Báo Ân lịch sử với hồ Hoàn Kiếm.

Nếu xử lý tốt, đây có thể trở thành một không gian rất tinh tế: Vừa gợi lại chiều sâu lịch sử, vừa tạo thêm một không gian văn hóa – tâm linh hướng ra mặt nước mà không cần tạo ra một công trình quá phô trương.

• Giữ sự khác biệt giữa phía Đông “động” và phía Tây “tĩnh”

– Hồ Hoàn Kiếm như một chỉnh thể có trục chính theo hướng Bắc – Nam, với hai phía Đông và Tây có những đặc điểm hình thái và tính chất không gian khác nhau. Hiện nay, phía Đông đang được dự kiến can thiệp khá mạnh với nhiều không gian mở mới, trong khi phía Tây, với Nhà thờ Lớn và hệ thống phố cũ, về cơ bản mang tính chất ổn định và “tĩnh” hơn.

Sự khác biệt này chính là kết hợp “động – tĩnh”, “mới – cũ”, “đặc – rỗng” là những quan hệ cần được cân bằng trong tổng thể hồ Hoàn Kiếm. Đồng thời, cần tăng cường các kết nối Đông – Tây và bảo vệ những trục nhìn xuyên qua cấu trúc đô thị hướng về phía hồ.

3. Không gian Khu vực Nhà hát Lớn – Bảo tàng Lịch sử  cần trở thành một quần thể văn hóa – lịch sử hoàn chỉnh

• Về ý tưởng

• Việc mở rộng không gian phía sau Nhà hát Lớn gắn với Bảo tàng Lịch sử và tổ chức khu vực Quảng trường Cách mạng Tháng Tám thành một không gian văn hóa, nghệ thuật ngoài trời là rất phù hợp và kịp thời. Tuy nhiên, cần tránh hiểu “không gian văn hóa” chủ yếu là nơi tổ chức sự kiện, vui chơi và giải trí.
• Văn hóa ở đây cần bao gồm cả nghệ thuật, lịch sử, ký ức và tri thức: Nhà hát Lớn, quảng trường, các bảo tàng và hệ thống không gian công cộng xung quanh nên được xem xét như một quần thể văn hóa – lịch sử thống nhất, thay vì những đối tượng độc lập.
• Tháp Tài chính ở khu Bảo tàng Cách mạng cũ cũng cần cân nhắc về quy mô, chiều cao và hình thái kỹ lưỡng. Hiện nay nội dung này chưa có số liệu để tham vấn mà chỉ mới dừng ở mức mô phỏng, nên chưa có cơ sở cho ý kiến. Tuy nhiên do là tháp cao bên cạnh 2 công trình lịch sử đặc biệt và đặc sắc về di sản là Bảo tàng Lịch sử và Nhà hát Lớn, do đó cần đặc biệt chú ý phải đáp ứng quy định và nhân văn về phát huy hai công trình này được ưu tiên.

• Về Quy mô

Quy mô tổ chức của sân khấu ngoài trời đến 5000 chỗ cũng cần có tính toán đầy đủ để xem tính khả thi, đáp ứng yêu cầu khoáng đạt và xanh hóa không gian phù hợp. Việc giữ ngăn bằng tuyến giao thông cơ giới giữa Bảo tàng và Nhà hát Lớn (đường Phạm Ngũ Lão) có thực sự cần thiết? Nếu kết nối thành một không gian bình yên và an toàn để trải nghiệm thì giải quyết được trọn vẹn hơn ý tưởng đề xuất.

4. Không gian phía Tây Hồ Gươm và phía Nam Hồ Gươm

• Không gian phía Tây

• Việc mở lối từ Nhà thờ Lớn ra đến Hồ Gươm (phố Nhà Thờ) là một ý tưởng có tính hợp lý trong khai thác trải nghiệm và phục vụ du lịch hấp dẫn. Tuy nhiên, về mặt ý nghĩa, cần tránh biến Hồ Gươm thành bộ phận của Nhà Thờ. Do đó, phần mở qua tòa soạn Báo Nhân dân chỉ nên là trục đi bộ (lát đá) kết hợp không gian trải nghiệm hai bên gắn với đền Vua Lê.
• Khách sạn 7 sao ở lùi xa Hồ Gươm phía này là một xử lý tốt. Nhưng cần nghiên cứu kỹ hình thái để tôn vinh hài hoà và góp phần nâng cao giá trị văn hoá của khu vực  Hồ Gươm.

• Không gian phía Nam

• Tôn tạo chùa và đền Vũ Thạch cũng là hướng phù hợp cho kết cấu trục Bắc Nam và cân bằng không gian Hồ.
•  Việc mở rộng lối ra đường Hàng Khay là rất cần thiết và nên tính phương án càng có chiều rộng lớn càng tốt.

5. Không gian ngầm phải phục vụ trên cơ sở chia sẻ công năng không gian trên mặt đất

• Việc nghiên cứu hệ thống không gian ngầm tại khu vực hồ Hoàn Kiếm là cần thiết và có ý nghĩa quan trọng đối với việc giải quyết những áp lực về hạ tầng của khu vực trung tâm. Tuy nhiên, cần đặc biệt nghiên cứu việc kết nối giữa không gian ngầm – tầng đi bộ – không gian công cộng trên mặt đất.
•  Không gian ngầm nên có nghiên cứu kỹ và đề xuất đầy đủ hơn gắn với những chức năng giao cho không gian này. Trong đó ngoài chức năng kỹ thuật, metro, không gian chính ở đây nên tập trung khai thác cho những công năng không nên đặt trên mặt đất (có khả năng gây ồn thường xuyên và dễ lộn xộn, chiếm diện tích lớn…). Không gian này nên phát triển quy mô và tầng sâu tối đa có thể để giảm tải và dành nhiều dư địa phát triển cho không gian mặt đất. Tất nhiên phải phù hợp với văn hoá tín ngưỡng và kinh tế xây dựng.
• Chú ý bố cục gọn gàng, an toàn, hợp lý các điểm lên xuống, lối tiếp cận. Tổ chức hệ thống kỹ thuật và các công trình phụ trợ không được trở thành những vật thể mới làm chia cắt hoặc lấn át cảnh quan bên trên và không chiếm diện tích lãng phí ở dưới các tầng ngầm.

Nguyên tắc nên là: Hạ tầng ngầm phục vụ và giải phóng không gian trên mặt đất, chứ không làm cho không gian trên mặt đất phức tạp thêm.

6. Một số nguyên tắc chung cần đặc biệt lưu ý

• Một là, vấn đề tỷ xích.

Hà Nội không tạo nên vẻ đẹp bởi sự hoành tráng và kỳ vĩ. Giá trị của Hà Nội nằm nhiều hơn ở sự thanh lịch, tinh tế và chiều sâu. Vì vậy, mọi công trình mới, đặc biệt là công trình biểu tượng, phải hết sức thận trọng về tỷ lệ và tỷ xích.

• Hai là, biểu tượng.

Không nên sử dụng các hình tượng truyền thống cụ thể theo tinh thần mô phỏng như chim Lạc, chim Hạc hay các mô-típ lịch sử theo cách trực tiếp, phóng đại hoặc đơn giản hóa. Điều quan trọng hơn là tìm được tinh thần Hà Nội thanh lịch – uyên thâm – sâu lắng và chuyển hóa nó thành một ngôn ngữ kiến trúc đương đại.

• Ba là, cấu trúc không gian hồ Gươm.

Cần nhìn nhận rõ trục Bắc – Nam của hồ, quan hệ Đông – Tây, hệ thống trục nhìn và sự cân bằng đặc – rỗng, động – tĩnh, mới – cũ. Mọi can thiệp cục bộ phải được kiểm chứng trong cấu trúc tổng thể này.

• Bốn là, đối thoại giữa truyền thống và hiện đại, giữa bản sắc và hội nhập.

Không nên đặt vấn đề bảo tồn và phát triển như hai lựa chọn độc lập, loại trừ nhau từ đó đi đến giải pháp mạnh mẽ. Kiến trúc mới cần được phép xuất hiện, nhưng phải biết đối thoại, xen cài và cộng sinh với các lớp kiến trúc lịch sử.

• Năm là, sự thống nhất giữa kiến trúc, cảnh quan và chiều sâu tinh thần.

Không gian quanh Hồ Gươm cần duy trì sự đan xen tinh tế giữa kiến trúc – mặt nước – cây xanh – không gian công cộng – di sản – kiến trúc tâm linh.

Kết luận

Hồ Gươm và cả khu vực phụ cận là một không gian đặc biệt mà giá trị không nằm ở bất kỳ một công trình đơn lẻ nào, mà nằm ở sự tích tụ và chồng lớp của nhiều thế hệ lịch sử, kiến trúc, cảnh quan và ký ức đô thị. Vì vậy, mục tiêu của quy hoạch không nên đưa ra giải pháp tái cấu trúc cứng rắn, nhằm tạo ra một Hồ Gươm hoàn toàn “mới”, mà là làm cho những giá trị vốn có được nhận diện rõ hơn, đồng thời bổ sung những giá trị mới của thời đại chúng ta.

“Đổi mới để xứng tầm thời đại, xứng tầm Hà Nội bước vào kỷ nguyên mới với tầm nhìn hàng trăm năm. Nhưng cần bảo tồn và thăng hoa ký ức – Hiện đại mà không đánh mất bản sắc – Tạo biểu tượng mà không lấn át cảnh quan – Để mỗi thế hệ chúng ta, cộng đồng và các nhà chuyên môn, các cấp lãnh đạo cùng góp thêm một lớp rạng giá trị cho Hà Nội”

TS. KTS Phan Đăng Sơn
Chủ tịch Hội KTS Việt Nam
© Tạp chí Kiến trúc