Nhân ngày KTS VN 27/4/2011 Tản mạn về Kiến trúc sư Sài Gòn

Nay ngành nghề kiến trúc có được một ngày của riêng mình, cho tất cả anh em kiến trúc sư (KTS) khắp mọi miền đất nước. Đây thực sự là một điều đáng quý, một ước mơ chỉ một đất nước độc lập và thống nhất mới làm được. Là một người dân Việt, một KTS Việt, ở trong nước hay nước ngoài, không ai là không hãnh diện về điều này. Nhân đây, xin ghi lại một vài suy nghĩ tản mạn về nghề kiến trúc ở Sài Gòn thời cũ cũng như về tương lai đội ngũ KTS nước nhà.  

Nghề kiến trúc ở Sài Gòn trước 1975

Trước đây, nghề kiến trúc Sài Gòn không có ngày của mình. Cả  trường kiến trúc Sài Gòn cũng không có ngày truyền thống riêng. Anh em trong nghề chỉ gặp gỡ nhau qua ngày họp hành Đoàn KTS hoặc về trường dịp vũ hội Giáng sinh cuối năm Dương lịch. Ra nước ngoài, dân kiến trúc cũ tìm gặp lại nhau hàng năm qua một ngày nào đó vào mùa hè. Nay việc đi lại dễ dàng cũng lôi cuốn cả anh em kiến trúc cũ trong nước ra chơi.

 
Dinh Độc Lập. KTS Ngô Viết Thụ
Sài Gòn là thành phố lớn thời Pháp thuộc nên các KTS Pháp cũng quy tụ nhau trong một chi hội của Đoàn KTS Pháp để hành nghề và bênh vực quyền lợi người làm nghề thiết kế. Số KTS người Việt quá ít, hoạt động rất tản mạn. Ít người biết nghề thiết kế kiến trúc là gì!

Sau năm 1954, Trường Cao đẳng Kiến trúc (Ecole Superieure d’Architecture) vẫn còn hoạt động như một chi nhánh của Trường Mỹ thuật Pháp (Ecole des Beaux-Arts de Paris), với giáo sư người Pháp hoặc người Việt tốt nghiệp ở Pháp về. Bài vở vẫn còn gửi về Paris chấm. Sau đó giáo sư người Việt (phần lớn tốt nghiệp từ Pháp hoặc Trường Mỹ thuật Đông Dương Hà Nội cũ) tự đảm nhận việc giảng dạy khi Viện Đại học Sài Gòn được thành lập, tuy vậy giáo trình vẫn bám sát chương trình tiếng Pháp. Chỉ đến giữa những năm ’60 mới dần chuyển sang chương trình tiếng Việt.

Đoàn KTS Việt Nam (chủ yếu tập trung ở Sài Gòn) ra đời từ đầu những năm 60, đến năm 1975 đã qui tụ được khoảng 150 KTS. Rất đông sinh viên kiến trúc dang dở việc học do chiến tranh nên chưa kịp ra trường. KTS tốt nghiệp sau 2 năm tập sự ở một văn phòng kiến trúc được phép đăng ký gia nhập Đoàn, KTS rồi mới được hành nghề. Đoàn viên cứ 3 năm bầu ra Hội đồng Quốc gia KTS đoàn (Đoàn trưởng kiêm Chủ tịch Hội đồng). KTS nước ngoài muốn hành nghề ở Việt Nam phải được Hội đồng Đoàn chấp nhận, hoặc họ phải hợp tác với KTS trong nước để thiết kế.
Các KTS Nguyễn Hữu Phi, Trần Văn Tải, Võ Tòng… từng là Đoàn trưởng Đoàn KTS Sài Gòn. Và KTS Nguyễn Quang Nhạc là người đoàn trưởng cuối cùng đắc cử vào năm 1974.

Giảng đường đại học Cần Thơ. KTS Huỳnh Kim Mãng  

Văn bằng cấp phát ở đại học chỉ là một chứng chỉ xác nhận trình độ đào tạo chuyên môn, Đoàn nghề nghiệp mới là tổ chức quyết định việc hành nghề tư vụ. Tốt nghiệp bất cứ một môn học đại học nào, sau một thời gian thực tập ta có thể thi để lấy chứng chỉ hành nghề, do tổ chức nghề nghiệp đó cấp phát. Đây là một dạng thi tuyển làm nghề, do nhà nước ủy quyền cho Đoàn nghề nghiệp thực hiện theo đúng Luật hành nghề chuyên môn nào đó. Đoàn KTS trước năm 1975 tổ chức và hoạt động giống như các Đoàn Luật sư, Đoàn Bác sĩ… Nghề kiến trúc nhờ vậy mà đi vào ổn định, có kỷ cương và uy tín.  

Thư việnQuốc gia. KTS Nguyễn Hữu Thiện

Tình hình KTS Sài Gòn hành nghề ở nước ngoài

Ra nước ngoài sau năm 1975, đa phần KTS Việt Nam không hành nghề được. Một phần do các quy định về bằng cấp và hành nghề khắt khe ở phương Tây, phần khác phải nhìn nhận là cách đào tạo cũ của ta không mấy phù hợp với bối cảnh làm việc và sự tiến bộ kỹ thuật ở xứ người. Phần lớn chỉ đi làm họa viên, hoặc phải đổi nghề. Một số còn trẻ thì quyết tâm đi học lại, nhưng số ra trường mở được văn phòng kiến trúc riêng chỉ đếm trên đầu ngón tay, đa số phải vào làm nhân viên cho các công ty kiến trúc.
Tuy vậy, dẫu có hành nghề kiến trúc hay không, anh em KTS Sài Gòn cũ vẫn giữ mối quan hệ  bạn bè. Hàng năm, họ đều tìm dịp gặp gỡ nhau, hoặc ở Pháp hoặc tại Mỹ. Có lần dự kiến tổ chức gặp gỡ nhau trong nước nhưng chưa làm được.

Chỉ gần đây, qua các đợt di dân mới ra nước ngoài, đã xuất hiện lớp KTS Việt Nam trẻ trung, được đào tạo bài bản tại các trường kiến trúc phương Tây. Họ thực sự là nguồn chất xám chuyên ngành kiến trúc gốc Việt đạt trình độ quốc tế. Lác đác đã có một số về Việt Nam làm ăn với đà mở cửa ngày càng rộng của đất nước.

Tôi đặc biệt chú ý lớp KTS từng được đào tạo trong nước, hành nghề một thời gian rồi ra nước ngoài học tập tiếp, bám trụ làm ăn được ở bên ngoài. Họ sẽ là nguồn vốn quý nhất của nghề kiến trúc trong giai đoạn đất nước hội nhập và phát triển.

Nghĩ về đội ngũ KTS VN lớn mạnh

Đất nước thống nhất về một mối, trong đó có cả sự thống nhất về đào tạo và hành nghề của đội ngũ KTS.

Ngân hàng Việt Nam Thương Tín. KTS Phạm Văn Thắng

Phải nhìn nhận hiện nay nước ta có một đội ngũ làm nghề kiến trúc lớn mạnh, nhanh chóng tiếp cận với kỹ thuật tiên tiến. Nói về mặt học thuật và trường phái, rõ ràng đất nước ta là nơi hội tụ đủ các nguồn chất xám kiến trúc đến từ khắp nơi trên thế giới, ít có nơi nào bằng. Đây là tiềm năng và lợi thế rất lớn nếu chúng ta biết tận dụng và khai thác.  

Tôi đang nghĩ về nguồn chất xám rất lớn từ các KTS Việt kiều, KTS nước ngoài đến từ phương Đông và phương Tây. Cơ hội và thách thức trong hoạt động và làm nghề ở trong nước là rất lớn.

Khách sạn Carevelle. KTS NguyễnVăn Hoa
 
Theo tôi, trước thực tế đó, các tổ chức nghề nghiệp kiến trúc-xây dựng, các cơ sở đào tạo, văn phòng tư vấn kiến trúc-đô thị nên nhanh chóng thu hút nguồn chất xám trẻ trung Việt đang ở nước ngoài này để tăng cường cho đội ngũ kiến trúc trong nước. Như gương Nhật Bản, Hàn Quốc, Đài Loan, Singapore đã làm. Nếu làm được như vậy, tôi nghĩ Việt Nam sẽ sớm mạnh dạn bước vào câu lạc bộ những nước phát triển trong khối ASEAN vậy.  
KTS Nguyễn Hữu Thái