Con sông Hàn chảy giữa lòng thành phố Đà Nẵng, như một dòng chảy bất tận luôn gắn liền với những giai đoạn những bước ngoặt đổi thay về tinh thần và diện mạo của một vùng đất.
Từ thời nhà Nguyễn, năm 1835, khi vua Minh Mạng có dụ: “Tàu Tây chỉ được đậu tại cửa Hàn, còn các biển khác không được tới buôn bán” thì Đà Nẵng trở thành một thương cảng lớn bậc nhất miền Trung. Cùng với sự phát triển về kinh kế, các khu vực dân cư bắt đầu hình thành, tập trung dọc hai bên bờ sông. Các công trình Thành Điện Hải, Đình làng Hải Châu,… được xem là dấu tích của giai đoạn phát triển đô thị này.
Cầu Rồng bắc qua sông Hàn
Sang đến thời Pháp thuộc vào đầu thế kỉ XX, Tourance được Pháp xây dựng trở thành một đô thị theo kiểu Tây phương. Thành phố bắt đầu được hình thành dọc bờ Tây sông Hàn với 13 con đường được đặt tên [1] . Nhiều công trình quan trọng của thời kì này vẫn còn tồn tại đến ngày hôm nay như Bảo tàng điêu khắc Chămpa, UBND thành phố, Nhà thờ Con gà, Toà án, Thư viện… Các công trình có giá trị này đều nằm dọc hai bên bờ sông Hàn, hầu hết tập trung trên hai tuyến đường Bạch Đằng và Trần Phú.
Dải đô thị dọc hai bên bờ sông Hàn chính là khu vực trung tâm lịch sử của thành phố với bề dày phát triển lâu đời. Bề dày thời gian đã mang lại cho khu vực này một vai trò quan trọng, là nơi tập hợp đậm đặc các sinh hoạt thường nhật và sự kiện của thành phố Đà Nẵng.
Ngày nay, Thành phố Đà Nẵng đã trở thành một đô thị hiện đại, với trung tâm được mở rộng từ bờ Đông sang bờ Tây sông Hàn.
Thành phố Đà Nẵng bên bờ sông Hàn
tHÀNH PHÔTrước đây, dải đô thị chỉ phát triển dọc bờ Tây, từ ngày cây cầu sông Hàn được xây dựng, bờ Đông đã bắt đầu phát triển. Cầu sông Hàn- cây cầu biểu tượng của sức sống mới, là khát vọng đi lên của thành phố được xây dựng bằng sự đóng góp của người dân. Cây cầu đóng vai trò quan trọng trong việc kết nối hai bờ sông Hàn, đánh thức vùng đất giàu tiềm năng bên kia sông, trở thành động lực quan trọng trong việc chuyển đổi cơ cấu kinh tế sang du lịch – dịch vụ của thành phố. Một lần nữa chứng kiến sự đổi thay của vùng đất này, Sông Hàn như gáy của một cuốn sách – một trang mới đang bắt đầu mở ra bên bờ Đông cho thành phố Đà Nẵng.
Sau cầu sông Hàn, con đường Bạch Đằng Tây sau khi dự án thiết kế cảnh quan hoàn thành đã được hồ hởi đón nhận bởi con người nơi đây. Đà Nẵng đã có một không gian công cộng đúng nghĩa, thực sự gắn bó với cuộc sống thường nhật của người dân. Chất lượng môi trường sống của người dân đã được nâng cao. Con đường này có rất nhiều hoạt động diễn ra từ sáng sớm đến tối mịt. Sáng sáng, từng cụ ông, cụ bà tập thể dục, đến buổi trưa các tốp công nhân nghỉ ngơi bên bóng cây và đến chiều các cháu nhỏ hát ca vui đùa, các em lớn đá banh hay trượt patin,… Cuộc sống trở nên sôi động và ý nghĩa hẳn lên, người dân thành phố đi đâu xa cũng nhớ về Đà Nẵng.
Đà Nẵng được công nhận chính thức là thành phố trực thuộc Trung ương vào ngày 1/1/1997. Hơn 15 năm qua, Đà Nẵng đã có một sự phát triển vượt bậc, và sự đổi thay này diễn ra nhanh chóng đến nỗi người dân thành phố chỉ cần đi đâu xa ít lâu khi quay về cũng cảm thấy ngỡ ngàng. Chặng đường 15 năm là chặng đường không dài của lịch sử nhưng lại là bước ngoặt phát triển vô cùng quan trọng đối với thành phố Đà Nẵng.
Đà Nẵng còn được mệnh danh là thành phố của những cây cầu. Chỉ trong một đoạn ngắn mà đã có đến 8 cây cầu. Tiêu biểu trong thời gian gần đây là hai cây cầu Trần Thị Lý và Cầu Rồng mang biểu tượng đặc trưng như con Rồng vươn ra biển lớn. Cầu Nguyễn Văn Trỗi, cây cầu sắt duy nhất còn lại của Việt Nam sẽ được lưu giữ và chuyển đổi thành cầu đi bộ.
Sông Hàn, một dòng chảy bất tận từ quá khứ – hiện tại – tương lai. Khi nhìn từ quá khứ đến hiện tại, thông qua các công trình tiêu biểu của các thời kì, ta sẽ hình dung được tương lai thông qua các giá trị được tiếp nối… Trong tương lai, khi các dự án lớn được xây dựng hoàn tất như Khu đô thị Đa Phước với hình vầng trăng khuyết, Toà nhà cao tầng Olalani, Khu đô thị Vina Capital,…các công trình này hứa hẹn một hình ảnh Đà Nẵng phát triển hiện đại.
Với tầm quan trọng là huyết mạch của một vùng đất, cần có một định hướng phát triển thiết kế đô thị cho hai bên bờ sông Hàn.. Dưới đây là một số đề xuất:
1.Những công trình đang hiện hữu, thuộc nhiều thời kỳ, phong cách, thể loại khác nhau nhưng đều có đặc điểm chung là đánh dấu những bước chuyển tiếp trong kiến trúc đô thị của thành phố, đều nằm dọc hai bên bờ sông Hàn… cần được giữ lại và bảo tồn để các công trình này vẫn mãi sống trong lòng Đà Nẵng, và vẫn đồng hành với sự vận động không ngừng trong tương lai.
2. Với sự phân bố hiện nay, các công trình cao tầng chưa tạo nên một tổng thể hài hoà cho thành phố. Các công trình cao tầng nằm trong khu trung tâm cũ, nơi có các công trình giá trị hiện hữu, sẽ có nguy cơ phá hỏng không gian đặc trưng của khu vực này. Thêm vào đó, từng công trình kiến trúc đẹp chưa đảm bảo sẽ tạo nên một hình ảnh tổng thể đô thị ấn tượng. Các công trình cao tầng cần nghiên cứu chiều cao khống chế, để không biến sông Hàn thành con “kênh” giữa lòng thành phố.
3. Quản lý chặt chẽ các hình thức kiến trúc công trình dọc hai bên bờ sông Hàn, tránh tình trạng “nhà chồ” hạng sang phá vỡ cảnh quan đẹp nơi đây.
4. Sông Hàn hiện tại đã là một nơi tập trung rất nhiều hoạt động công cộng. Cần tăng cường các sự kiện và phát huy thế mạnh vốn có để thành phố phát triển mạnh về du lịch. Để sông Hàn trở thành điểm đến của du khách trên toàn thế giới.
[1] Đường phố Đà Nẵng, Thạch Phương – Phạm Ngô Minh, NXB Đà Nẵng, 2002.
ThS.KTS Ngô Thái Mỹ Trà
Viện Quy hoạch Xây dựng Đà Nẵng
TCKT số 10/2013
