Thành phố Hạ Long – Góc nhìn từ đô thị ven biển

Trên thế giới đã có nhiều đô thị ven biển chứng tỏ lợi thế và tầm vóc của mình trong phát triển kinh tế, xã hội, an ninh quốc phòng và trở thành biểu tượng của quốc gia như TP. New York, San Diego, Seattle, Hawaii… (Hoa Kì); Vladivostok… (Liên bang Nga); Thượng Hải, Thẩm Quyến, Hồng Kông, Ma Cao… (Trung Quốc); Cao Hùng, Đài Bắc… (Đài Loan); Tokyo… (Nhật Bản); Pattaya, Phu Kẹt… (Thái Lan); Manila (Philippines); Singapore;…Ở một khía cạnh nào đó, ngoài mối quan hệ về đường bộ, đường hàng không, các đô thị ven biển còn độc quyền về giao lưu đường thuỷ, là cửa ngõ thông thương với các Đại dương, gắn các Châu lục với nhau trong xu hướng hội nhập và toàn cầu hóa. Thực tế cho thấy, đô thị ven biển (bao gồm cả hệ thống đô thị ven bờ các Châu lục và hệ thống các đô thị thuộc các đảo hoặc các quần đảo trên các Đại dương), thường gắn với lợi thế từ vị trí xây dựng đến các nguồn lợi có từ kinh tế biển như các ngành công nghiệp đánh bắt, chế biến, nuôi trồng thuỷ, hải sản; công nghiệp, dịch vụ cảng, giao thông vận tải biển; công nghiệp dịch vụ du lịch, nghiên cứu khoa học; bảo vệ môi trường… và thường có chức năng tổng hợp hoặc chuyên ngành. 
 
Trong quá trình phát triển của mỗi nước, mạng lưới đô thị nói chung, các đô thị ven biển nói riêng chiếm vai trò rất quan trọng cả về kinh tế, xã hội, đảm bảo an ninh quốc phòng và phát triển bền vững. Bởi vậy, mỗi nước đều hoạch định chiến lược phát triển đô thị và điểm dân cư nông thôn, trong đó chú trọng hành lang ven biển gắn với các khu kinh tế tổng hợp theo điều kiện, hoàn cảnh cụ thể, nhằm thúc đẩy quá trình phát triển kinh tế, xã hội và đô thị hóa có chất lượng hơn. Các tổ chức quốc tế lớn như Chương trình phát triển của Liên hợp quốc (UNDP), Trung tâm Định cư con người (UNCHS-Habitat), Chương trình quản lí đô thị (UMP) của ba Châu Lục, Uỷ ban Kinh tế xã hội Khu vực Châu Á – Thái Bình dương của Liên Hợp quốc (UNESCAP) và nhiều tổ chức khác của khu vực và các nước rất coi trọng và quan tâm đến tốc độ phát triển của quá trình đô thị hóa khu vực và toàn cầu… 
Hạ long là một đô thị nằm trải dài bên bờ vịnh – (ảnh internet)
Đối với các nước kém phát triển, muốn tạo ra những “cú hích” nhằm đẩy nhanh tốc độ tăng trưởng kinh tế thì cần phải xây dựng các vùng, các khu vực kinh tế trọng điểm – đóng vai trò là “đầu tàu” để lôi kéo, thúc đẩy nền kinh tế quốc gia cùng phát triển… Để làm được điều này thì phải có các hạt nhân đủ mạnh về tiềm lực kinh tế, có mối quan hệ đa chiều, có cửa ngõ giao lưu rộng mở – đó chính là các đô thị, hoặc chùm đô thị với đúng nghĩa của nó trong bối cảnh nền kinh tế thị trường có sự cạnh tranh khốc liệt (chứ không phải các đô thị thuần tuý theo khái niệm với chức năng hành chính…). Bởi vậy, các nước như Trung Quốc, Singapore, Philippines, Malaysia… trong chiến lược phát triển kinh tế của mình đã tạo ra được các vùng kinh tế trọng điểm, trên cơ sở phân bố lại lực lượng sản xuất, cơ cấu lại nền kinh tế quốc dân, chọn ra được những “cửa sổ” hướng ngoại (như Thâm Quyến, Chu Hải của Trung Quốc; SuBic, Makar của Philippines…). 
Khu du lịch bãi cháy – Quảng Ninh về đêm – Ảnh KTS Nguyễn Phú Đức
Hệ thống đô thị ven biển của Việt Nam chủ yếu tập trung dọc vùng duyên hải từ Bắc vào Nam trên: vùng duyên hải Bắc Bộ, Trung Bộ và Nam Bộ. Các tiểu vùng duyên hải này đóng vai trò là cửa ngõ hướng biển của các vùng kinh tế trọng điểm quốc gia, nối các hành lang kinh tế Bắc – Nam, Đông – Tây ra với biển, tạo nên thế và lực trong phát triển kinh tế, xã hội của từng vùng và trong phạm vi cả nước. Đây cũng chính là một trong những đặc điểm cơ bản của hệ thống đô thị ven biển của Việt Nam trong quá trình CNH – HĐH đất nước, cũng như quá trình hội nhập khu vực và quốc tế. Trong định hướng và tầm nhìn chiến lược, vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ được hoạch định bởi 8 tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương: Hà Nội, Hải Phòng, Quảng Ninh, Hải Dương, Hưng Yên, Hà Tây, Vĩnh Phúc, Bắc Ninh với cửa ngõ hướng biển là vùng duyên hải Bắc Bộ bao gồm các tỉnh Quảng Ninh, Hải Phòng, Thái Bình, Nam Định, Ninh Bình (trong đó Quảng Ninh, Hải Phòng đóng vai trò chủ chốt); Vùng kinh tế trọng điểm Miền Trung (Thừa Thiên Huế, Đà Nẵng, Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bình Định) với cửa ngõ hướng biển là vùng duyên hải Trung Bộ với các khu kinh tế Chân Mây – Lăng Cô, Chu Lai – Kì Hà, Dung Quất và khu kinh tế Nhơn Hội…làm hạt nhân; Vùng kinh tế trọng điểm phía Nam (TP.Hồ Chí Minh và các tỉnh Đồng Nai, Bà Rịa – Vũng Tàu, Bình Dương, Tây Ninh, Bình Phước, Long An) với cửa ngõ hướng biển là TP.Hồ Chí Minh và Bà Rịa – Vũng Tàu…
Thành phố Hạ Long (tỉnh Quảng Ninh) là một trong những đô thị quan trọng trong hệ thống đô thị ven biển, nhất là vùng duyên hải Bắc Bộ của Việt Nam. Đây là một đô thị nằm trải dài bên bờ vịnh Hạ Long – một di sản thiên nhiên và cũng là một trong bảy kì quan thiên nhiên mới của thế giới, có diện tích tự nhiên 27 195, 03ha, có bờ biển dài 50km; là một trong những trung tâm du lịch, nghỉ mát lớn của cả nước có tầm cỡ khu vực, quốc tế; là một thành phố công nghiệp – cảng biển tổng hợp và là trung tâm thương mại, dịch vụ lớn trong vùng. Hạ Long có địa hình đa dạng và phức tạp, bao gồm cả đồi núi, thung lũng, vùng ven biển và hải đảo, được chia thành ba vùng rõ rệt: 
1. Vùng đồi núi bao bọc phía Bắc và Đông Bắc (phía Bắc QL18A) chiếm 70% diên tích thành phố, có độ cao trung bình từ 150 – 250m (đỉnh cao nhất 504m), chạy dài từ Yên Lập đến Hà Tu, dải đồi này thấp dần về phía biển…; 
2. Vùng ven biển ở phía Nam QL18A, độ cao trung bình từ 0,5 – 5m; 
3. Vùng hải đảo là toàn bộ vùng vịnh, diện tích 1553km2, với 1969 hòn đảo lớn nhỏ, chủ yếu là đảo đá. (Trong đó vùng di sản thiên nhiên được thế giới công nhận có diện tích 434km2, với 775 đảo…). Hạ Long còn được biết đến với nguồn tài nguyên vàng đen – Than đá quí giá, có trữ lượng lớn (530 triệu tấn), chất lượng cao, nằm ở phía Bắc và Đông Bắc thành phố trên địa bàn các phường Hà Khánh, Hà Lầm, Hà Trung, Hà Phong, Hà Tu…; với cảng Hòn Gai, cảng tổng hợp Quốc gia, loại I, đầu mối khu vực, trong đó cảng Cái Lân là khu bến chính, chủ yếu làm hàng tổng hợp, container cho tàu 5 vạn DWT, 3000 TEU.
Trong các kịch bản phát triển kinh tế, đô thị ở Hạ Long, quan trọng nhất là việc khai thác nguồn tiềm năng đa dạng, phong phú vốn có, gắn với việc bảo tồn, phát huy gíá trị Vịnh Hạ Long – di sản và kì quan thiên nhiên mới của thế giới. Giải quyết bài toán xây dựng Công nghiệp – Cảng biển tổng hợp quốc gia – bảo tồn Di sản thiên nhiên thế giới – vừa là cơ hội, vừa là thách thức trong quá trình phát triển bền vững của thành phố. Hình thái và cấu trúc đô thị Hạ Long được gắn kết chặt chẽ với đặc điểm cấu trúc địa hình tự nhiên, phát triển theo dạng tuyến, dải, hướng biển (bám dọc theo QL 18A ). Các vùng chức năng như đô thị, du lịch, công nghiệp, sinh thái…, các khu vực phát triển, các vùng cấm hoặc hạn chế xây dựng, các khu vực bảo tồn… được hoạch định rõ. Tuy nhiên, do đặc điểm địa hình, hạn chế về đất đai nên Hạ Long luôn phải tìm những giải pháp khả thi nhằm tăng quĩ đất để phát triển đô thị. Thực tế, trong những năm gần đây, Hạ Long đã phải lấn biển để phát triển, tạo ra những khu mới như khu vực Hùng Thắng, Giếng Đáy, Cao Xanh, Hồng Hải… Đây cũng là vấn đề cần đặc biệt quan tâm vì nó liên quan đến yếu tố môi trường, phát triển bền vững. Các hoạt động công nghiệp như khai thác than, sản xuất xi măng, đóng tàu, đầu tư xây dựng, khai thác cảng, phát triển các cơ sở dịch vụ du lịch biển, sinh thái… cũng luôn là những thách thức rất lớn giữa bảo tồn và phát triển. Vậy, làm thế nào để Hạ Long phát triển xứng tầm là một trong những trung tâm du lịch, nghỉ mát lớn của cả nước và quốc tế. Làm thế nào để xây dựng một thành phố công nghiệp – cảng biển tổng hợp và là trung tâm thương mại, dịch vụ lớn trong vùng nhưng vẫn bảo tồn, tôn vinh được những giá trị đặc sắc vốn có của một đô thị ven biển?
Bên cạnh tính chất, chức năng, vị thế, vai trò quan trọng của đô thị Hạ Long trong hệ thống đô thị quốc gia và vùng duyên hải Bắc Bộ, rất cần phải khẳng định những giá trị nổi trội tạo nên thương hiệu mang tính toàn cầu của Hạ Long; phải xây dựng cho thành phố một tầm nhìn mang tính thời đại và hệ thống chiến lược phát triển tổng thể hiệu quả, bền vững. Ở tầm vĩ mô, Nghị quyết Hội nghị BCH Trung ương Đảng khóa X về Chiến lược biển Việt Nam đến năm 2020 (Số 09 – NQ/TW) đã xác định: “Xây dựng khu vực Hải Phòng, Quảng Ninh thành trung tâm kinh tế mạnh, nòng cốt là cảng biển, công nghiệp và du lịch biển làm đầu tàu lôi kéo cả vùng (ven biển phía Bắc từ Quảng Ninh đến Ninh Bình) phát triển. Hình thành và phát triển các khu kinh tế tổng hợp, cụm công nghiệp ven biển. Phát triển các khu kinh tế thương mại gắn với vành đai kinh tế ven biển vịnh Bắc Bộ trên cơ sở xây dựng tuyến đường ven biển, cảng biển, các khu kinh tế, các thành phố, thị xã, thị trấn ở dải ven biển”. 
Trong cấu trúc đô thị, Hạ Long cần khai thác khôn khéo các nét đặc trưng của từng khu vực có giá trị nổi bật như khu vực lõi đô thị lịch sử (vùng quanh Núi Bài Thơ), khu Bãi Cháy, đảo Tuần Châu, khu lấn biển Hùng Thắng, vùng xung quanh vịnh Cửa Lục, cảnh quan vùng vịnh Hạ Long… Cần tận dụng tối đa các đặc điểm cấu trúc địa hình, các vùng cảnh quan, các hệ sinh thái ven biển, cửa sông… hạn chế việc lấn biển (lấn vịnh, lấn các khu sinh thái ngập mặn…) để phát triển đô thị. Ưu tiên lập điều chỉnh qui hoạch và thiết kế đô thị các khu chức năng quan trọng như Bãi Cháy, đảo Tuần Châu, Hùng Thắng…; các công trình, tổ hợp công trình kiến trúc quan trọng như khách sạn, nhà hàng, khu nghỉ… là điểm nhấn, tạo dựng hình ảnh khu vực cần được tổ chức thi tuyển, thay tuyến đường ra đảo Tuân Châu hiện có bằng những nhịp cầu cảnh quan (nối đảo với đất liền)… Tất cả nhằm tạo nên dấu ấn đặc sắc của một đô thị ven biển, một đô thị độc nhất vô nhị nằm bên bờ vịnh Hạ Long, di sản thiên nhiên, một trong bảy kì quan nhiên mới của thế giới. 
 
TS.KTS Trương Văn Quảng
Tài liệu tham khảo
– Nghị quyết Hội nghị BCH Trung ương Đảng khóa X về Chiến lược biển Việt Nam đến năm 2020
– Đồ án QHC TP Hạ Long đến năm 2020 (VIAP)