Tính đa dạng trong hài hòa

Nhận dạng Kiến trúc Châu Á là gì? – Từ quan điểm của tôi, Kiến trúc Châu Á được nhận dạng với các đặc trưng có thể nhận biết và khác biệt, như: khí hậu Châu Á, quy hoạch thành phố, văn hóa, tôn giáo và niềm tin, phong tục, cách sống… Nhận dạng kiến trúc Châu Á khác biệt với kiến trúc phương Tây hoặc kiến trúc Châu Phi – điều quan trọng là các kiến trúc có giá trị cao sẽ được nhận biết và ứng xử hợp lý.
Toàn cầu hóa là kết quả của việc giao tiếp thuận tiện, chia sẻ  nhanh chóng kiến thức và tin tức; cũng như hệ thống giao thông đường không và tàu hỏa được cải thiện và rút ngắn thời gian đi lại; cũng như việc thiết lập ngôn ngữ quốc tế… đặc biệt là việc chấp nhận sự toàn cầu hóa về mặt văn hóa. Với việc toàn cầu hóa bằng nhiều cách, dường như mọi người sống trên một nền văn hóa rất giống nhau, tuy nhiên điều này triệt tiêu rất nhiều yếu tố văn hóa địa phương tại các Thành phố hiện đại Châu Á.
Kiến trúc và văn hóa địa phương sẽ và được nhận dạng bởi bất kỳ điều gì diễn ra bên trong tòa nhà, bên ngoài đường phố và khu vực xung quanh nó. Di sản, các địa điểm tâm linh, ngôn ngữ, người dân địa phương, nghệ thuật địa phương… tất cả hình thành nên đặc điểm nhận dạng văn hóa địa phương của một thành phố.
Nếu tính trong khoảng thời gian dài thì không có sự phản ánh liên tục nào của nhận dạng địa phương thể hiện trong thiết kế kiến trúc, do đó, cùng với nguy cơ mất đi các truyền thống và đặc trưng sẽ cuốn đi nhận dạng địa phương.  Tôi tin rằng: chỉ với sự đa dạng và ý nghĩa nhân văn sâu sắc trong thiết kế kiến trúc, thế giới của con người mới có thể được nâng lên, tới những cấp độ cao hơn nữa.


Với sự tập trung vào nhận dạng kiến trúc, bài viết này sẽ trao đổi về ba nội dung:
1.    Các tình huống hiện tại, một số lý do giải thích về toàn cầu hóa và nhận dạng kiến trúc.
2.    Chương trình dạy kiến trúc ở trường học hiện nay.
3.    Ảnh hưởng của Nhà nước đối với nhận dạng kiến trúc.
Lịch sử châu Á và  các ảnh hưởng từ phương Tây
Mặc dù các nước Châu Á đã có lịch sử lâu dài qua nhiều ngàn năm, trong thế kỷ XIX và XX, nhiều quốc gia ở Châu Á bị ảnh hưởng thực dân từ phương Tây với các cấp độ khác nhau. Ví dụ như: Việt Nam từng là thuộc địa của Pháp, Hồng Kông bị nước Anh cai trị… Việc đó tác động lớn đến sự phát triển kiến trúc của các nước châu Á – trong thời kỳ thuộc địa, rất nhiều các tòa nhà quan trọng đã được thiết kế bởi các KTS phương Tây.
Quan trọng hơn, rất nhiều các bộ luật, quy định về xây dựng, và việc thành lập các tổ chức KTS dựa vào nguồn gốc từ Châu Âu. Do đó, KTS châu Á chịu  nhiều ảnh hưởng từ phương Tây đến mức văn hóa phương Tây tiềm ẩn một cách có ý thức trong công việc hàng ngày của họ.
Bị đánh bẫy bởi Vẻ đẹp và Xu hướng hiện tại
Mọi người, bao gồm cả các KTS, thu nhận kiến thức thông qua quan sát và thực hành. Có một cái bẫy cho tất cả chúng ta khi  học từ các trang web và tạp chí – bằng cách xem rất nhiều các bức ảnh, ngưỡng mộ việc diễn giải các thiết kế kiến trúc bằng hình ảnh công nghệ cao và có xu hướng thích các tòa nhà có hình ảnh đẹp. Cái bẫy đối với các KTS là việc liên tục tìm kiếm cái đẹp, trong khi định nghĩa về cái đẹp thực sự lại không có một công thức nhất định, và một tòa nhà đẹp chưa chắc đã được thiết kế cho phù hợp với hoàn cảnh của Châu Á.
Có một quan niệm về thị hiếu và xu hướng quốc tế – điều mà tôi định nghĩa là "phong cách kiến trúc quốc tế đương đại" – Nếu một KTS học quá nhiều từ phong cách này thì anh ta sẽ rơi vào cái bẫy “thiết kế trong một cái ao”. Do vậy, khi người ta thiết kế một tòa nhà không dựa vào văn hóa địa phương, hoàn cảnh hiện trường và nhận dạng địa phương thì đó chỉ có thể là một trong các KTS có phong cách quốc tế.


Sự ngưỡng mộ phương Tây
Xu hướng chung là ở nhiều nước Đông Á, công chúng tin rằng nền văn hóa và thiết kế phương Tây hơn hẳn so với địa phương. Điều này có lẽ do sự thống trị của lục địa Châu Âu và các thế lực Châu Mỹ trong thế kỷ XX.
Thậm chí với sự dịch chuyển quyền lực kinh tế gần đây từ phương Tây tới Trung Quốc thì sự ngưỡng mộ nền văn hóa phương Tây vẫn còn tồn tại. Có thể thấy các bằng chứng trong việc lựa chọn các KTS – các KTS phương Tây nhận được thù lao lớn hơn nhiều lần so với một KTS địa phương với cùng các kỹ năng và danh tiếng.
Sự ngưỡng mộ này đã định hướng một bộ phận lớn trong xã hội theo xu hướng thiết kế phong cách phương Tây. Trong khoảng thời gian dài, điều này làm khô héo sự phát triển của văn hóa bản địa và các đặc điểm thiết kế địa phương, không chỉ trong thiết kế kiến trúc mà cả trong các lĩnh vực khác của cuộc sống.
Công nghiệp hóa – sự chế tạo sẵn và sản phẩm tòa nhà độc quyền
Tất cả các dự án xây dựng đều chịu sự ràng buộc về ngân sách, các khách hàng ra quyết định dựa vào chi phí của biện pháp xây dựng và sự lựa chọn chất liệu. Do sự công nghiệp hóa của các sản phẩm xây dựng độc quyền, để giảm chi phí nghiên cứu, sản phẩm được thiết kế cho nhiều tòa nhà trên thế giới. Có rất ít khả năng nhận dạng địa phương theo các sản phẩm xây dựng được sản xuất hàng loạt này. Đồng thời, cũng rất ít KTS sẵn sàng với việc chỉ sử dụng các sản phẩm thiết kế chuyên dụng cho khu vực châu Á.  
Bởi lẽ hầu hết các sản phẩm kiến trúc được thiết kế và sản xuất từ các nước có nền công nghiệp hóa cao cấp nên sự diễn đạt yếu tố địa phương cũng phụ thuộc vào nhà sản xuất và các nhà thiết kế của họ.


Kỹ thuật xây dựng
Trong khi thiết kế kiến trúc trải qua sự toàn cầu hóa, thì điều tương tự  cũng áp dụng cho kỹ thuật công trình và công nghệ xây dựng. Kết quả của quá trình này tác động lớn đến việc hiện thực hóa thiết kế kiến trúc. Nhiều KTS kết luận rằng: hầu hết các sản phẩm kiến trúc nổi bật trong thế kỷ XX có tên cụ thể là Bê tông cốt thép và Vách kính.  Việc ứng dụng nó là phổ biến đối với rất nhiều loại tòa nhà ở các thành phố quan trọng.

Sự hình thành các Công ty kiến trúc quốc tế
Cùng với quá trình toàn cầu hóa, thế giới kinh doanh và các lực lượng kinh tế của nó đưa việc thành lập các văn phòng thiết kế kiến trúc đến toàn bộ các lục địa. Ở các công ty kiến trúc quốc tế có hơn 1000 người với 5 văn phòng trên thế giới, sự hòa trộn nhân sự văn phòng, kết hợp kinh nghiệm làm việc của giám đốc và trưởng phòng người nước ngoài với các KTS tại địa phương. Đây là kết quả của sự pha trộn văn hóa, cách tiếp cận các vấn đề thiết kế thường được quyết định bởi hệ thống vận hành ở hội sở chính.
Khi khách hàng địa phương đã chọn một công ty kiến trúc quốc tế hoặc một KTS người nước ngoài, trong hầu hết các trường hợp, KTS nước ngoài sẽ sử dụng ngôn ngữ của riêng họ cho thiết kế – việc đó giống như việc đặt một thiết kế nước ngoài vào hoàn cảnh địa phương. Điều tốt đẹp nhất có thể là tạo ra được là một hỗn hợp các điểm sáng thiết kế, nguyên nhân chính là do KTS nước ngoài không hiểu hoặc không yêu văn hóa địa phương như KTS bản địa, và đây rất có thể là ý định ban đầu của khách hàng khi không muốn áp dụng nhận dạng địa phương vào dự án kiến trúc.

Chương trình học tại trường kiến trúc
Chương trình học hiện nay tại trường kiến trúc, dù ở thế giới phương Tây hay Châu Á, đều có rất nhiều kiến thức về lịch sử, lý thuyết và các tri thức bắt nguồn từ phương Tây – có nghĩa là các KTS trẻ sẽ có rất ít cơ hội để tiếp nhận kiến thức về các đặc điểm kiến trúc bản địa – trừ khi họ thực sự ý thức được điều này.
Ví dụ, chương trình học "Lịch sử và Lý thuyết Kiến trúc" được giảng dạy tại Đại học Hồng Kông dựa trên kết quả nghiên cứu của kiến trúc phương Tây từ thời kỳ tiền cổ điển cho tới giữa thế kỷ XVII, bao gồm: lịch sử, văn hóa, lý thuyết, các đặc điểm và công nghệ quan trọng của Hy Lạp, La Mã, Cơ đốc giáo, Byzantine, Romanesque, kiến trúc Gothic, Đầu/Giữa Phục hưng, Mannerist, kiến trúc Baroque tới các thời kỳ tiền Ánh sáng trong các phát triển kiến trúc đảo phách của các nước "phương Tây"…
    Nhận biết điều này không phải là sự phủ nhận lịch sử Kiến trúc phương Tây, nhưng tôi tin rằng lập trường này quá mạnh đến mức triệt tiêu cả lịch sử kiến trúc địa phương. Do đó, câu hỏi của tôi là liệu chương trình lịch sử kiến trúc được giảng dạy tại Hồng Kông có dạy sinh viên về lịch sử kiến trúc Hồng Kông hay không? Với câu hỏi tương tự – trường kiến trúc Việt Nam sẽ dạy sinh viên về kiến trúc bản địa của Việt Nam?
Tôi có một đề nghị dành cho tất cả các trường kiến trúc, các doanh nghiệp KTS: chúng ta sẽ thay đổi cách suy nghĩ và hệ thống giáo dục kiến trúc của mình để chú trọng các đặc điểm kiến trúc địa phương, thúc đẩy việc sử dụng vật liệu và các đặc điểm địa phương trong thiết kế kiến trúc.
Sức mạnh & Quyền lực về nhận dạng kiến trúc
Sự phát triển của xã hội hiện đại thường được định hướng bởi Chính phủ, các tổ chức tôn giáo hoặc cơ quan thương mạị – cụ thể là những người có tiền hoặc có quyền, hoặc cả hai. Nhận dạng  sự phát triển kiến trúc mới cũng bị ảnh hưởng nhiều từ sự chỉ đạo của những người ra quyết định.
Nói chung, muốn kiểm soát sự phát triển kiến trúc thì phải kết hợp được quyền lực của chính quyền và tay nghề của KTS. Chính quyền bao gồm các cơ quan Chính phủ như phòng kiểm soát quy hoạch thành phố, các bộ luật về sử dụng đất, xây dựng…
Nếu Chính phủ không phải là khách hàng thì có thể là một cơ quan, tổ chức thương mại hoặc tư nhân. Tóm lại, khách hàng chính là những người có quyền sử dụng đất, là người có quyền và sức mạnh tài chính để tiến hành các dự án kiến trúc.
Việc thương lượng, đôi khi là đấu tranh giữa các KTS và khách hàng không phải lúc nào cũng suôn xẻ. KTS được thanh toán để cung cấp dịch vụ kiến trúc chuyên nghiệp, vì vậy có sự mất cân bằng trên bàn đàm phán. Trong hầu hết các trường hợp, khách hàng nắm các quyền quyết định cuối cùng từ tổng ngân sách, chọn địa điểm, thiết kế, các giải pháp xây dựng đến việc lựa chọn nhà cung cấp, nhà thầu…
Đó chính là thách thức cho các KTS khi phải thuyết phục khách hàng trong một mối quan hệ công bằng, đặc biệt là trong việc đưa các đặc trưng văn hóa bản địa vào các dự án kiến trúc địa phương.

Để khơi cảm hứng cho công chúng và các thế hệ tiếp theo    
Các KTS có trách nhiệm phổ biến tới khách hàng những kiến thức về thiết kế và công trình kiến trúc tốt – bất kể đó có phải là một thiết kế sáng tạo, một thiết kế bản địa hoặc một thiết kế xanh bền vững hay không. Trách nhiệm của chúng ta là cung cấp cho khách hàng và công chúng các giải pháp thiết kế tốt nhất có thể. Nói chung, công chúng không có kiến thức của một KTS, họ ở thế bị động đối với kiến trúc và chúng ta sẽ phải chủ động đem đến cho họ những giải pháp tốt, tiếp cận tư duy kiến trúc đúng…
Nhận dạng kiến trúc địa phương sẽ phản ánh các giá trị văn hóa thông qua sự lặp lại của các hệ thống và chi tiết tương tự nhau trong cùng một khu vực. Điều này vẫn được thể hiện tốt nhất qua các tòa nhà tôn giáo, các tòa nhà nội địa và các tòa nhà lịch sử. Tôi tin nếu chúng ta quan tâm và thích nền văn hóa của mình thì chắc chắn sẽ có thể dễ dàng mang vào các thiết kế kiến trúc, điều quan trọng là thuyết phục khách hàng tiếp cận thiết kế Kiến trúc với sự Nhận dạng Châu Á sâu sắc.
Kết luận
Trong tác động của toàn cầu hóa, với việc chia sẻ kiến thức, công nghệ xây dựng, thương mại quốc tế về chất liệu xây dựng, và xu hướng kiến trúc quốc tế… thì cách mà chúng ta nhận diện ý nghĩa văn hóa của một thành phố không chỉ là việc chúng ta nhìn hình thái của một tòa nhà riêng lẻ.
Kết luận này không phải là để cự tuyệt sự toàn cầu hóa mà để nhận biết và đối phó với hiện tượng mất đi nhận dạng địa phương – cụ thể là tại các thành phố của Châu Á. Chúng ta sẽ lên kế hoạch và hành động để khôi phục lại Nhận dạng Châu Á trong thiết kế kiến trúc.
Nhận dạng văn hóa của một thành phố được thể hiện và ẩn tàng trong chính các công trình xây dựng. Những gì người ta nhận dạng được sẽ không bị giới hạn ở bên ngoài và bên trong tòa nhà, mà sẽ bao gồm cả khu vực xung quanh cũng như các câu chuyện và hoàn cảnh không nhìn thấy được của nó.

  “Kiến trúc Châu Á sẽ phát triển theo hướng đa dạng hóa, với sự hòa trộn các đặc điểm thiết kế địa phương và nước ngoài, những yếu tố này sẽ tồn tại trong cùng một công trình xây dựng, trong cùng một thành phố – và, tất cả cùng tồn tại trong sự Hài hòa".      

Man-Wai Danny, NG
Giám đốc sáng lập
4N Architects, Hong Kong