Mối quan hệ giữa nhà ở và trẻ hoá đô thị

Hà Nội cũng như các thành phố lớn khác của Việt Nam đang phải đối mặt và giải quyết những vấn đề lớn nảy sinh từ sự phát triển đô thị nhanh, vượt khả năng kiểm soát. Nhiều vấn đề có thể thấy rõ hàng ngày như: Quá tải giao thông, ô nhiễm môi trường, kiến trúc đô thị lộn xộn, hạ tầng kỹ thuật thiếu đồng bộ,… Bên cạnh đó, một số vấn đề ít lộ diện hơn song không kém phần khó khăn phức tạp, thậm chí nếu xét cho cùng đó còn là những “nguy cơ tiềm ẩn” và là “trở lực” cho việc thực hiện mục tiêu phát triển bền vững. Một trong số đó là mối quan hệ giữa nhà ở và trẻ hoá đô thị (tiêu biểu là những khu nhà tập thể cũ, khu phố cổ đang chịu tác động của quá trình đô thị hoá và cần làm gì đó để trẻ hoá một cách hiệu quả và bền vững).

Mối quan hệ giữa nhà ở và trẻ hóa đô thị

Nếu so sánh với các khu tập thể cũ thời bao cấp đã xuống cấp được cơi nới tự phát và những khu nhà dân tự xây dựng trong vòng 10 năm sau Đổi mới, rõ ràng các tòa nhà chung cư cùng các dãy nhà liền kề và biệt thự trong những khu đô thị mới, đã đem lại cảm nhận tích cực về một thành phố khang trang hơn, ngăn nắp hơn. Một số nhà ở cao tầng và thấp tầng tại các khu đô thị mới được xây dựng gần đây đã có những tìm tòi và sáng tạo về ngôn ngữ kiến trúc, đóng góp đáng kể cho thẩm mỹ đô thị. Cảnh quan và tiện ích đô thị cũng là một điểm đáng ghi nhận nữa của một số khu đô thị mới cao cấp khi được đầu tư thích đáng và quy hoạch bài bản theo tiêu chuẩn quốc tế, có chiếu sáng trang trí bên cạnh chiếu sáng đô thị đơn thuần, các đường điện được hạ ngầm, cây xanh có chọn lọc chủng loại được trồng theo tuyến và theo mảng đẹp mắt, với các khu vui chơi giải trí, tập luyện thể thao, dịch vụ thương mại,… đi kèm khá đồng bộ.

Đánh giá về sự phát triển của nhà ở trong những năm gần đây, KTS Nguyễn Trường Lưu – Chủ tịch Hội KTS thành phố Hồ Chí Minh cho biết: “Sự phát triển về nhà ở trong những năm gần đây là một sự bùng nổ về kiến trúc và xây dựng. Có thể nói, một năm phát triển nhà ở trong thời gian gần đây bằng mấy chục năm so với thời kỳ trước và sau năm 1975. Tuy nhiên, đó là sự phát triển tự nhiên theo từng dự án, có những quy mô khác nhau để phục vụ nhu cầu nhà ở cho người dân, chưa có sự định hình chiến lược về quy hoạch, về định hướng các loại nhà ở,… chủ yếu vẫn chạy theo lợi nhuận của kinh tế thị trường”.

Quy hoạch đô thị tại các đô thị lớn của Việt Nam vẫn còn có nhiều cơ hội để cải thiện, quan trọng cần thực hiện để tạo dựng nét đặc trưng cho thành phố. Quy hoạch hợp lý, cảnh quan hấp dẫn không chỉ có tác động tốt tới các giác quan và tinh thần của người dân mà còn là động lực thu hút khách du lịch và đầu tư từ bên ngoài, góp phần phát triển kinh tế cho thành phố. Do đó, cần phải giải quyết vấn đề không chỉ từ khía cạnh thẩm mỹ mà còn cả về những khía cạnh như thiết kế đô thị trong đó bao gồm cả vấn đề không gian, kinh tế – xã hội.

Để phát triển khu vực, cần xây dựng một quy hoạch chi tiết riêng phù hợp với định hướng của quy hoạch chung trong đó chính sách bảo tồn và phát triển cùng các cơ chế tương ứng được xác định rõ ràng.

Gắn phát triển nhà ở với định hướng phát triển đô thị

Một số khu vực tại các thành phố lớn như Hà Nội, thành phố Hồ Chí Minh đang có điều kiện sống dần xuống cấp. Theo đó, trẻ hoá đô thị là cách phù hợp để cải thiện tình trạng này. Các khu vực này bao gồm các khu tập thể cũ, một số khu ngoài đê, làng xóm khu vực ngoại thành và một số khu vực trong khu phố cổ… Các khu vực này đang biến đổi nhanh chóng nhờ các dự án chính thức cũng như các dự án không chính thức với sự đầu tư của tư nhân.

Cần quan tâm đến việc cải thiện điều kiện sống một cách toàn diện bởi vì chất lượng điều kiện sống chỉ được đảm bảo khi cải thiện và cân bằng các yếu tố chính như an toàn, tính tiện lợi, sức khỏe cộng đồng và tiện ích công cộng. Việc xây dựng lại hoặc cải tạo các khu vực đã xây dựng hiện có sẽ ngày càng quan trọng hơn trong tương lai nhằm cải thiện điều kiện sống và thúc đẩy sử dụng đất hiệu quả. Để thực hiện điều này, các phương pháp phát triển hiệu quả như điều chỉnh lại đất đai, đổi mới đô thị cần được xem xét theo cách phù hợp với điều kiện, nguồn lực và bối cảnh riêng của từng thành phố, khu vực.

Đi tìm giải pháp cho những ngôi nhà trong những hạn chế nhất định về diện tích và hình thái trong không gian đô thị “xen kẹt”, công ty kiến trúc VUUV thực hiện nghiên cứu “Đổi mới nhà phố – Mini Building” nhằm tìm hiểu kiến trúc nhà phố ở Hà Nội qua các thời kỳ, từ đó đưa ra một số đặc điểm nhận dạng đặc trưng như: tính phức hợp của công năng; tính linh hoạt của không gian; tính tương tác và chuyển tiếp với đô thị; sự tổ chức giữa không gian chính và không gian phụ trợ. Nghiên cứu nhằm tìm kiếm giải pháp sáng tạo cho thiết kế, cách vận hành tòa nhà, giải pháp kiến trúc phù hợp cho sự phức hợp về mặt công năng để tạo nên một hệ sinh thái tốt cho tòa nhà. Những mô hình nhà ở phố mới, khả thi, hữu dụng được kỳ vọng sẽ góp phần thay đổi diện mạo, cảnh quan chung của đô thị.

Ở phương diện nhà ở xã hội, trong chương trình LIXIL ALP 2023 – 2024, đơn vị thiết kế TAT Architects Studio nghiên cứu giải pháp kiến trúc cho công trình có thể đáp ứng được yêu cầu “nhà ở” cho người có thu nhập trung bình – thấp nhưng vẫn toát lên dáng vẻ hiện đại, kinh tế với không gian sinh hoạt thuận lợi và tiện nghi.

Chia sẻ về kỳ vọng và ý nghĩa chương trình LIXIL ALP 2023 – 2024, KTS Nguyễn Trường Lưu cho biết: “Về chương trình LIXIL ALP 2023 – 2024 với nội dung “Trẻ hóa đô thị”, trước hết nó tạo cho giới kiến trúc sư, các nhà nghiên cứu đô thị một cảm xúc, một cái nhìn với tinh thần trách nhiệm của người làm nghề. Chương trình này đánh thức kiến trúc sư có cái nhìn bắt đầu từ những điều nhỏ nhặt về việc “làm trẻ” cho một không gian đô thị, từ một khu dân cư trong hẻm, cho đến một góc phố để từ đó có thể đề xuất với chính quyền để thực hiện dù một cái ý nhỏ nhưng vẫn mang lại hiệu quả trẻ hóa đô thị. Ví dụ: Ở một số khu ổ chuột ở Thủ đô Mexico, ở đó những căn nhà lụp xụp, những đường hẻm ngoằn ngoèo, những tệ nạn xã hội,… như khi với một ý tưởng sơn lên những nhà ở lụp xụp có nhiều màu sắc,… thì trong một thời gian ngắn các đường hẻm người dân ở có ý thức làm sạch sẽ hơn và tệ nạn xã hội giảm 40 – 60 %”.

© Tạp chí Kiến trúc