Tóm tắt
Trong bối cảnh toàn cầu hóa và đô thị hóa đang diễn ra mạnh mẽ, việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa, lịch sử dân tộc, đặc biệt là di sản kiến trúc, đã trở thành một vấn đề cấp thiết. Tại Việt Nam, thành phố (TP) Đà Lạt – nổi tiếng với vẻ đẹp tự nhiên và hệ thống kiến trúc độc đáo – đang đối mặt với thách thức từ quá trình đô thị hóa nhanh chóng và áp lực phát triển kinh tế. Trục Di sản Đông Tây (DSĐT) Đà Lạt là nơi tập trung nhiều công trình công cộng (CTCC) mang giá trị lịch sử, văn hóa và thẩm mỹ kiến trúc đặc sắc, nhưng cũng đang dần xuống cấp và mai một giá trị do sự phát triển thiếu kiểm soát.
Bài báo này tập trung vào việc nhận diện các giá trị kiến trúc của các CTCC trên trục DSĐT Đà Lạt, vượt ra ngoài cách tiếp cận chỉ dựa trên niên đại lịch sử. Thông qua việc nghiên cứu các giá trị đa chiều – từ lịch sử, thẩm mỹ, công năng đến bền vững – một bảng tiêu chí cụ thể nhằm đánh giá giá trị kiến trúc một cách tòan diện được đề xuất. Kết quả nghiên cứu không chỉ bổ sung cơ sở khoa học cho công tác quản lý, bảo tồn di sản kiến trúc, mà còn góp phần định hướng các chiến lược phát triển bền vững, giữ gìn bản sắc văn hóa đô thị và nâng cao chất lượng sống cho các thế hệ tương lai.
Từ khóa: Trục di sản Đông Tây TP Đà Lạt, công trình công cộng, kiến trúc Đà Lạt, kiến trúc Pháp thuộc.
Tổng quan
Trong bối cảnh tòan cầu hóa, bài học từ Đảo quốc Singapore chỉ ra những thách thức trong việc bảo tồn bản sắc văn hóa đô thị. Singapore từng mắc sai lầm khi ưu tiên phát triển các công trình hiện đại mà bỏ qua những khu vực giàu giá trị văn hóa như Chinatown, Kampong Glam và Little India. Tuy nhiên, chính phủ nước này đã kịp thời điều chỉnh để tìm ra sự cân bằng giữa phát triển và bảo tồn [1]. Trường hợp này cho thấy tầm quan trọng của việc gìn giữ di sản nhằm duy trì sức hấp dẫn văn hóa và bản sắc riêng của đô thị. Tại Việt Nam, với bề dày lịch sử và kho tàng di sản phong phú, việc bảo tồn và phát huy các giá trị kiến trúc không chỉ mang ý nghĩa khoa học mà còn là nền tảng quan trọng để hướng tới phát triển bền vững. Điều này đặc biệt cấp thiết đối với đô thị có tiềm năng phát triển và chứa đựng giá trị di sản cao như TP Đà Lạt [2].
TP Đà Lạt, với Quyết định 704/QĐ-TTg về quy họach đến năm 2030 và tầm nhìn 2050, được định hướng phát triển gắn liền với việc bảo tồn các CTCC trên trục DSĐT [3]. Hình thành từ thời Pháp thuộc và được người Việt kế thừa qua nhiều giai đoạn, trục DSĐT là nơi hội tụ các công trình kiến trúc mang giá trị lịch sử, văn hóa và thẩm mỹ đặc sắc [4]. Tuy nhiên, quá trình đô thị hóa nhanh chóng cùng sự thiếu kiểm soát đã làm suy giảm giá trị của nhiều CTCC, dẫn đến mất mát không gian di sản và làm giảm bản sắc đô thị.
Các nghiên cứu trước đây về Đà Lạt đã đề cập nhiều đến lịch sử và kiến trúc của TP. Tiêu biểu là nghiên cứu của Lê Thị Hồng Na (2003) về các công trình kiến trúc thời kỳ Pháp thuộc [5] và Eric T. Jennings (2013) về chính trị – kinh tế [6]. Hội thảo khoa học năm 2020 “Đà Lạt – Đô thị di sản với công tác quy hoạch và quản lý phát triển” nhấn mạnh mâu thuẫn giữa bảo tồn và phát triển [7]. Năm 2022, Nguyễn Thị Lệ Quỳnh đã đề xuất giải pháp thiết kế thích ứng công trình kiến trúc xây dựng mới vào không gian trục DSĐT TP ĐÀ LẠT [8] và Phạm Thị Hoàng Giang đã nhận diện được các giá trị kiến trúc của hệ thống biệt thự được xây dựng thời thuộc Pháp trên trục DSĐT này [9]. Tuy nhiên, vẫn còn thiếu các nghiên cứu tập trung sâu vào nhận diện giá trị kiến trúc của CTCC trên trục DSĐT một cách tòan diện và hệ thống.
Giá trị kiến trúc là sự kết hợp giữa yếu tố vật thể và phi vật thể, phản ánh sự phát triển văn hóa, lịch sử và xã hội qua thời gian. Kiến trúc không chỉ là một công trình vật lý mà còn là biểu tượng của một thời đại, một nền văn hóa, mang trong mình những câu chuyện lịch sử, xã hội và nghệ thuật. Việc nhận diện đánh giá giá trị kiến trúc không chỉ dựa trên vẻ đẹp thẩm mỹ mà còn bao gồm các giá trị văn hóa, lịch sử, xã hội, và kỹ thuật, đặc biệt trong lĩnh vực bảo tồn di sản văn hóa [10]. Nghiên cứu này nhằm bổ sung cơ sở lý luận và thực tiễn về giá trị kiến trúc của các CTCC trên trục DSĐT Đà Lạt. Phương pháp nghiên cứu bao gồm khảo sát thực địa (quan sát, ghi chép, chụp ảnh), phân tích tổng hợp từ tài liệu khoa học, phương pháp lô-gíc lịch sử để xác định tiến trình phát triển và sử dụng bảng biểu so sánh để nhận diện giá trị kiến trúc. Kết quả nghiên cứu không chỉ góp phần nâng cao nhận thức về giá trị kiến trúc của các CTCC mà còn định hướng chính sách bảo tồn gắn với phát triển đô thị bền vững, đóng góp vào việc xây dựng một Đà Lạt giàu bản sắc và thích ứng với những thách thức hiện đại. Hai chuyến khảo sát điền dã đã được thực hiện vào tháng 09/2024 và tháng 10/2024. Ngoài bản vẽ các công trình được cung cấp từ Trung tâm Lưu trữ Quốc gia IV và tham khảo từ các tài liệu nghiên cứu trước, một số công trình cũng đã được tiến hành đo đạc và vẽ ghi tại thực địa.
Thực trạng kiến trúc công trình công cọng trên trục DSĐT Đà Lạt
Tại TP Đà Lạt, trục DSĐT được quy họach theo hướng từ Cam Ly đến D’ran, với trục cảnh quan cây xanh chạy theo hướng Bắc – Nam (Hình 1). Trục DSĐT được tổ chức tập trung các công trình kiến trúc có giá trị, gắn liền với lịch sử hình thành và phát triển của Đà Lạt [11]. Dọc theo trục, có 08 CTCC được xây dựng từ thời Pháp thuộc, được đánh giá là có giá trị kiến trúc cao. Các công trình này bao gồm: (1) Lăng Nguyễn Hữu Hào; (2) Trường Phổ thông Dân tộc nội trú (PT DTNT); (3) Trường Cao đẳng (CĐ) nghề Đà Lạt; (4) Nhà thờ Chánh tòa Đà Lạt (Nhà thờ Con gà); (5) Khách sạn Du Parc Đà Lạt; (6) Khách sạn Dalat Palace; (7) Trường Cao đẳng Sư phạm (CĐSP) Đà Lạt; (8) Ga Đà Lạt .
Trong số 08 CTCC trên trục DSĐT được xây dựng vào thời Pháp, có 04 công trình thuộc phường 3, 2 công trình thuộc phường 10, 1 công trình thuộc phường 4 và 1 công trình thuộc phường 5. Nội dung được tổng hợp trong Bảng 1 cho thấy, các CTCC trên trục DSĐT có sự đa dạng về tình trạng bảo tồn và mức độ biến đổi về kiến trúc và cảnh quan. Trong đó, nhiều công trình vẫn giữ được nguyên vẹn kiến trúc ban đầu như Lăng Nguyễn Hữu Hào, Nhà thờ Con Gà, Ga Đà Lạt, Trường CĐSP Đà Lạt và 2 khách sạn. Ngoài ra, Lăng Nguyễn Hữu Hào nằm trong một không gian yên tĩnh và tôn nghiêm, có cảnh quan cây xanh đặc trưng, dù một số hạng mục cảnh quan đã có dấu hiệu xuống cấp. Trường PT DTNT còn 2 công trình mang dấu ấn thời kỳ Pháp thuộc là dãy nhà hành chính và nhà nguyện, các hạng mục còn lại đã được xây dựng mới, bổ sung sau này như dãy lớp học, nhà sơ, ký túc xá. Phần lớn các hạng mục công trình của Trường CĐ Nghề Đà Lạt đều bị xây mới, chỉ có khoa Du lịch được giữ nguyên gốc. Cả 2 công trình khách sạn và Nhà thờ Con Gà có diện tích cảnh quan bị thu hẹp đáng kể, do ảnh hưởng của việc quá trình đô thị hóa nhanh chóng. Trường CĐSP Đà Lạt có một số hạng mục xây mới nhưng đã che khuất tầm nhìn đẹp và ý nghĩa về phía núi Lang Biang. Riêng Ga Đà Lạt đã được thay đổi công năng chính thành bảo tàng.
Khung nhận diện giá trị kiến trúc CTCC trên trục DSĐT TP Đà Lạt
(Nguồn: Nhóm Tác giả)
Thuật ngữ “Giá trị kiến trúc” đã được đề cập và phát triển qua nhiều nghiên cứu, tham luận, và các văn kiện quốc tế quan trọng như Hiến chương Athens về trùng tu di tích lịch sử (1931), Hiến chương Venice về bảo tồn và trùng tu di tích và di chỉ (1964), Hiến chương Burra (1979, sửa đổi năm 1999) và Văn kiện Nara về tính xác thực (1994). Theo đó, giá trị kiến trúc được hiểu là sự tổng hợp các yếu tố đặc biệt, có ý nghĩa của một công trình kiến trúc, bao gồm cả giá trị vật thể và giá trị phi vật thể. Giá trị vật thể bao gồm các yếu tố cụ thể như công năng sử dụng, giá trị nghệ thuật (hình thức, hình thái, tỷ lệ, phong cách, màu sắc, vật liệu), giá trị kỹ thuật và kết cấu. Đây là các yếu tố có thể đo lường và quan sát trực tiếp. Giá trị phi vật thể chủ yếu liên quan đến các yếu tố về niên đại, văn hóa, phong tục và tập quán. Đây là những yếu tố mang tính trừu tượng, phản ánh ý nghĩa lịch sử, văn hóa và xã hội của công trình. Như vậy, giá trị kiến trúc không chỉ dừng lại ở các yếu tố hữu hình mà còn bao hàm những giá trị vô hình, góp phần tạo nên bản sắc và ý nghĩa của một công trình kiến trúc trong bối cảnh lịch sử, văn hóa, và xã hội [12].
Khung nhận diện giá trị kiến trúc CTCC trên trục DSĐT TP Đà Lạt được thể hiện trong nội dung Bảng 2. Trong đó, giá trị kinh tế được xem như một giá trị phi vật thể vì nó phản ánh những lợi ích dài hạn mà công trình kiến trúc mang lại cho xã hội, vượt khỏi phạm vi vật chất hữu hình. Các công trình di sản có giá trị kiến trúc cao thường có tác động tích cực, thúc đẩy phát triển kinh tế thông qua các họat động du lịch, thương mại, dịch vụ… Đồng thời, chúng cũng góp phần xây dựng nên thương hiệu, tính nhận diện cho địa phương, hỗ trợ ngành kinh tế sáng tạo và trở thành biểu tượng văn hóa – lịch sử. Những tác động này cũng thể hiện rõ vai trò bền vững và ý nghĩa sâu rộng của giá trị kiến trúc trong bối cảnh kinh tế, xã hội và văn hóa [13].
Giá trị kiến trúc CTCC trên trục DSĐT TP Đà Lạt
Giá trị vật thể
Hình ảnh và bản vẽ mặt bằng tổng thể, mặt bằng (MB) và mặt đứng (MĐ) của 8 CTCC được xây dựng từ thời Pháp thuộc trên trục DSĐT được tổng hợp trong Bảng 3. Cả 8 CTCC này đều có kết cấu bê tông cốt thép và có bố cục đối xứng… Giá trị của từng công trình được phân tích chi tiết trong nội dung tiếp theo. Nội dung Bảng 4 thể hiện tổng hợp bức tranh chung về hệ thống các giá trị vật thể của cả 8 CTCC này.
Lăng Nguyễn Hữu Hào, CTCC đầu tiên trên trục DSĐT, là nơi an nghỉ của thân phụ Nam Phương Hoàng hậu, được xây dựng từ năm 1939 và hoàn thành vào năm 1941. Công trình nằm trên một ngọn đồi cao và độc lập, bao quanh bởi rừng thông, tạo nên không gian yên bình và trang nghiêm. Kiến trúc lăng mang phong cách cung đình Huế kết hợp với một số chi tiết kiểu phương Tây. Tổng thể MB được bố cục theo trục thần đạo, tương tự như trục của các lăng tẩm ở Huế. Công trình gồm nhiều lớp không gian nối tiếp nhau với cổng tam quan, bậc thang, sân tế lễ, giếng cạn, nhà bia và khu lăng mộ chính. Hệ mái ngói lưu ly đặc trưng kết hợp với các đường nét trang trí tinh tế trên diềm mái và các cột trụ. Bậc tam cấp dẫn lên lăng thể hiện sự phân vị không gian theo quan niệm truyền thống. Lan can trạm trổ hình tượng con rồng dẫn lên sân chính, tường bao quanh khu lăng cũng mang những họa tiết hoa văn theo lối chạm trổ tinh tế thường thấy trong kiến trúc cung đình Huế. MĐ được thiết kế kiểu đối xứng. Bên cạnh đó, các chi tiết chịu ảnh hưởng từ phương Tây được thể hiện như hình khối kiến trúc cách tân và tường bao làm bằng vật liệu đá rửa, kẻ ô vuông tạo điểm nhấn thị giác, nội thất công trình có trần ô cờ, biểu tượng cây thánh giá trên mái và trang trí các cấu kiện vì kèo giả gỗ bằng xi măng. Sự kết hợp này tạo nên một phong cách giao hòa Đông-Tây độc đáo, khiến công trình vừa giữ được vẻ tôn nghiêm của kiến trúc truyền thống vừa mang hơi hướng hiện đại .
Trường PT DTNT Đà Lạt là công trình có sự kết hợp đa dạng trong phong cách, pha trộn giữa kiến trúc Pháp và Đông Dương. MB công trình được thiết kế theo kiểu Phục Hưng (Pháp), đối xứng với tỷ lệ cân đối. Khối nhà chính mang phong cách hiện đại, thể hiện qua MĐ đơn giản, có hệ thống cửa kính kết hợp với lá sách. Dãy lớp học và khu hành chính gồm 2 tầng, tổ hợp theo kiểu hành lang bên. Tầng trệt có tường ngoài ốp đá, trong khi tầng trên sử dụng tường gạch với cửa sổ ô vuông. Công trình áp dụng nguyên tắc “trên tinh, dưới thô” theo tỷ lệ 1:2:1 – một đặc trưng của kiến trúc Phục Hưng. MĐ chính được tô điểm bằng họa tiết Tây Nguyên. Phần mái được cách điệu hình tam giác, gợi nhắc hình ảnh núi Lang Biang. Không gian bên trong được tổ chức theo địa hình giật cấp, tạo nên sự phong phú và linh họat. Các ô cửa sổ không chỉ đảm bảo tính thẩm mỹ mà còn đảm bảo được khả năng thông gió và chiếu sáng tự nhiên (Hình 4). Có một nhà nguyện nữ tu (hiện nay đã bị tách riêng khỏi khuôn viên trường) mang phong cách kiến trúc Ogival. Cửa chính và cửa sổ bên được thiết kế theo dạng vòm cung gãy, MĐ chính ốp đá cách điệu, kết hợp với tường bê tông phun gai, tạo nên vẻ thô nhám và mạnh mẽ cho công trình (Hình 5). Bên trong nhà nguyện, các ô cửa kính màu nhỏ mang đến hiệu ứng ánh sáng độc đáo. Công trình có mặt bằng hình chữ nhật, bước cột nhỏ, mái dốc lớn, được nâng đỡ bởi hệ khung bê tông cốt thép [5]. Nhìn chung, ngôi trường chủ yếu sử dụng các vật liệu như đá trắng/xám, tường gạch, ngói nâu đỏ…, tạo nên một tổng thể hài hòa với cảnh quan rừng thông bao quanh.
Nhà thờ Con Gà (Nhà thờ Chánh tòa Đà Lạt) được thiết kế bởi linh mục Bouttier, một tu sĩ thuộc Hội Thừa sai Paris, theo phong cách Rô-man với MB hình chữ thập La tinh (65mx14m), có tháp chuông cao 47m [5]. Trên mặt cắt thể hiện hệ cuốn cung nguyên và các đầu cột mô phỏng dạng thức cổ điển kết hợp với tự phát, không theo khuôn mẫu. MB lẫn MĐ được thiết kế đối xứng nghiêm ngặt cổ điển. MĐ có đường nét, chi tiết cửa sổ có vòm cung tròn với đường nét mạnh mẽ, dứt khoát cùng tỷ lệ mảng khối hài hòa và chặt chẽ. Tường ngoài công trình sơn màu hồng, ngói xám, phần áp mái được trang trí bằng 70 tấm kính màu (được chế tác ở xưởng Louis Balmet, tỉnh Grenoble, miền Nam nước Pháp) làm cho không gian nội thất lung linh, huyền ảo [14]. Công trình nằm trên chỏm đồi thấp, ngay ngã 3 đường chính, cửa chính hướng về phía núi Lang Biang, Hồ Xuân Hương và trung tâm TP. Có thể nói rằng, Nhà thờ Con Gà đã được thiết kế và xây dựng với những giá trị đặc biệt về quy họach, kiến trúc và cảnh quan. Tuy nhiên, thực trạng đáng buồn là hiện nay, mật độ cây xanh đang bị thu hẹp và giảm dần theo thời gian.
(Nguồn: Nhóm Tác giả, [5, 14])
(Nguồn: Nhóm Tác giả)
Trường CĐSP Đà Lạt được KTS E.Hébrard phác họa ý tưởng sơ khởi, KTS Moncet đã triển khai thiết kế và chỉ đạo thi công. Ban đầu, trường có tên gọi là Petit Lycée Dalat, là nơi dành riêng cho con em quan chức, binh lính Pháp và một số gia đình địa chủ người bản xứ có tiềm lực kinh tế lớn đến học . Năm 1932, trường được đổi tên thành Grand Lycée de Dalat Lycée Yersin để tưởng niệm bác sĩ Alexandre Yersin, nhà thám hiểm người Pháp gốc Thụy Sĩ. Về sau, trường đổi tên thành Trung tâm Giáo dục Hùng Vương và sau đó là Trường CĐSP Đà Lạt. Trong suốt 8 năm, người Pháp đã huy động hàng trăm phu phen, thợ nề, thợ mộc người Việt có tay nghề sắc sảo khắp nơi trong cả nước về Đà Lạt để thi công công trình đặc biệt này. Ngôi trường được thiết kế với dãy lớp học hình vòng cung có chiều dài phía trước hơn 77 m và phía sau gần 90 m gồm 3 tầng lầu với 24 lớp học. MB nhà phụ hình chữ nhật và mặt đứng không có chi tiết trang trí [5]. MĐ dãy nhà vòng cung có tỷ lệ 1:2:1, dãy nhà phụ có tỷ lệ cân đối, đối xứng. Toàn bộ gạch ép để xây tường là gạch trần đỏ được chở từ châu Âu sang. Mái được lợp bằng ngói thạch bản xanh đen (Ardoise) nhập về từ Pháp. Màu sắc chủ đạo của công trình cũng là màu nguyên bản của vật liệu như nâu cam, vàng, trắng, xám. Điểm nhấn đặc biệt của dãy nhà hình cong là tháp chuông có độ cao 54 m, giống như hình một cây bút vươn cao giữa những rặng thông xanh biếc, là biểu tượng của một công trình văn hóa thể hiện sự vươn lên tầm cao tri thức của nhân loại và là nét kiến trúc đặc trưng của vùng Morges, quê hương của bác sĩ Yersin. Gần như đứng ở bất cứ điểm cao nào của TP Đà Lạt nhìn về trung tâm, người ta cũng có thể nhìn thấy tháp chuông và đường nét cong cong vòng cung của ngôi trường [15].
Khách sạn Du Parc Đà Lạt do KTS Paul Veysseyre (1896-1963) thiết kế, nằm giữa Nhà thờ Chánh tòa và Khách sạn Dalat Palace, cũng có tầm nhìn ra phía núi Lang Biang (Hình 9). Mặc dù diện tích cây xanh cảnh quan rất ít và đang bị thu hẹp dần theo thời gian, nhưng các giá trị kiến trúc của khách sạn lại được đánh cao. Công trình được thiết kế theo phong cách kiến trúc hiện đại kết hợp với trang trí kiểu truyền thống Việt Nam. Cả MB và MĐ đều được thiết kế theo tỷ lệ bố cục cân đối, đối xứng do sự ảnh hưởng của cổ điển. MB có hình chữ nhật, tổ hợp kiểu hành lang giữa và có trục đối xứng vuông góc với sảnh chính. Khách sạn gồm có 4 tầng với 1 tầng hầm. Chính giữa tầng trệt có đại sảnh và cầu thang. Ở các khối phòng ngủ, mỗi phòng đều có phòng đệm sang trọng tạo không gian chuyển tiếp, tránh tầm nhìn trực diện vào giường ngủ. Sàn phòng và đa số vật dụng đều làm bằng gỗ. MĐ có đường nét mạnh mẽ và vuông vức, có các hệ vì chi tiết truyền thống Việt Nam cách điệu. Không có sự xuất hiện của các ban công hay lô-gia. Trên cùng là mái lợp ngói có độc dốc nhỏ, kết hợp với hệ công-xôn bằng bê tông cốt thép đỡ mái hắt vươn ra. Đặc biệt, các chi tiết diềm mái ngói thay cho ô văng cửa sổ tầng trệt thể hiện đặc điểm của kiến trúc dân gian Việt Nam [5]. Màu sắc chủ đạo gồm có màu vàng trắng, nâu và màu kem tạo nên vẻ sang trọng và hài hòa với cảnh quan xung quanh.
Khách sạn Dalat Palace được xây dựng theo chỉ đạo của Toàn quyền Đông Dương Paul Doumer nhằm phát triển Đà Lạt thành khu nghỉ dưỡng cao cấp. Công trình (Hình 10) nằm trọn trên một ngọn đồi cao, ở một vị trí rất đặc biệt, tạo nên một cảnh quan tuyệt đẹp với vườn hoa, cây cảnh, thảm cỏ và rừng thông trong tổng diện tích là 40.320m2. Từ đỉnh đồi, các phòng khách sạn có thể dễ dàng nhìn thấy tiền cảnh là đồi cỏ, hoa, rừng thông, tiếp đến bùng binh đặc trưng của Đà Lạt và khuôn viên nhà Thủy Tạ, Hồ Xuân Hương, Đồi Cù… và hậu cảnh là dãy núi Lang Biang. Hệ thống bậc thang đá được bố trí trải dài theo sườn đồi từ phía Hồ Xuân Hương đến tận lối vào chính. Sự kết hợp hài hòa giữa kiến trúc và cảnh quan đã tạo ra giá trị độc đáo của công trình này. Công trình có phong cách kiến trúc hiện đại kết hợp với trường phái cổ điển. MĐ chính được phát triển theo chiều ngang, có bố cục cân đối – đối xứng nhưng không có nhiều trang trí, lược bỏ hẳn các chi tiết cổ điển, sử dụng các ô cửa lá sách kết hợp cửa kính, hình khối xử lý đơn giản, mạnh mẽ và hiện đại, trên cùng có mái bằng và mái dốc. Khách sạn gồm 3 tầng với tầng trệt nhô cao hơn mặt sân để tạo ra bán hầm và lối vào chính được tôn lên làm điển nhấn. MB hình chữ nhật đối xứng gồm 2 dãy phòng kiểu hành lang giữa. Các phòng được bố trí theo kiểu lưới cột 6mx8m với phong cách cổ điển phương Tây [5]. Các phòng họp và sảnh được trang trí lộng lẫy với những đèn chùm quý giá, bức tranh Đông Tây kim cổ, sàn nhà và cầu thang đều được ốp gỗ… Các chi tiết này đã tạo nên một không gian khách sạn nguy nga và sang trọng. Màu sắc chủ đạo của công trình là gam màu vàng trắng, hiện đại và hài hòa với cảnh quan sân vườn.
Ga Đà Lạt được KTS Reveron thiết kế, sau đó KTS Moncet đã bổ sung thêm và hòan chỉnh bản vẽ (Hình 11). Công trình có hình thức kiến trúc độc đáo, theo phong cách kiến trúc Art Deco. MB đối xứng qua trục, hình chữ nhật trải dài chiều ngang đối xứng kiểu cổ điển, 3 mái ngói dốc tạo điểm nhấn, có các chi tiết truyền thống Tây Nguyên. Nhìn chung, cả MB và MĐ đều thể hiện tỷ lệ cân đối và đối xứng. MB có 1 phòng lớn ở giữa (37mx10m) và các phòng phụ nhỏ nối dài sang 2 bên. Bố cục đăng đối thể hiện giữa các bộ phận kiến trúc như mái ngói đỏ, mái gấp, mái bẻ góc, những ô cửa sổ, bức tường bằng đá chẻ xây tới ngang bệ cửa… MĐ có 03 chóp mái song song liền nhau chạy suốt từ đỉnh xuống rìa mái giả ở lối vào chính, phía dưới có ốp dòng chữ DALAT lớn. Bên dưới các chóp mái là 3 cửa sổ có nhiều ô kính màu nhỏ được sắp xếp ngay ngắn trong hệ khung ca rô vuông vức. Đồng thời, các hệ mái – khối nhà kết hợp với nhau liên tưởng tới đỉnh núi Lang Biang hùng vĩ, nhấp nhô. Màu sắc chủ đạo của công trình là màu vàng (tường) và màu nâu đỏ (mái ngói), vốn là màu đặc trưng thường thấy ở kiến trúc thời Pháp thuộc. Đây chính là những giá trị kiến trúc độc đáo khi có sự kết hợp giữa hiện đại và bản địa, giữa kỹ thuật và văn hóa. Bên cạnh đó, các hạng mục nhà phụ được dàn trải theo phương ngang và giới hạn lại chiều cao, khiến công trình trở nên hài hòa với cảnh quan xung quanh.
(Nguồn: Nhóm tác giả)
Giá trị phi vật thể
Nội dung Bảng 5 thể hiện hệ thống các giá trị vật thể của 8 CTCC trên trục DSĐT TP Đà Lạt, bao gồm các giá trị lịch sử, văn hóa, nghệ thuật và kinh tế. Hiện nay, ngoài các công năng chính được thiết kế ban đầu, hầu hết các CTCC này đều là các điểm tham quan du lịch văn hóa, lịch sử nổi tiếng của Đà Lạt. Việc giữ gìn, phát huy các giá trị của công trình sẽ góp phần thúc đẩy sự phát triển kinh tế địa phương.
Về giá trị lịch sử, Khách sạn Dalat Palace có niên đại cao nhất, lên đến 103 năm, các công trình còn lại này đều có niên đại trên 70 năm. Các CTCC này đều gắn liền với sự hình thành và phát triển của trục DSĐT. Lăng Nguyễn Hữu Hào là lăng mộ của thân sinh của Nam Phương Hoàng hậu cũng là cha vợ của vua Bảo Đại, vị vua cuối cùng của triều Nguyễn. Trường CĐSP Đà Lạt là công trình có ý nghĩa tưởng nhớ đến bác sĩ Yersin (người phát hiện và đặt nền móng cho Đà Lạt). Khi xây dựng, Ga Đà Lạt là nhà ga được cho là đẹp nhất, nằm trên tuyến đường sắt răng cưa đầu tiên của Đông Dương. Nhà thờ Con Gà là nhà thờ lớn nhất và lâu đời nhất Đà Lạt.
Về giá trị văn hóa, nhiều công trình được xem là biểu tượng của Đà Lạt như Trường CĐSP Đà Lạt, Ga Đà Lạt, Nhà thờ Con Gà và các khách sạn. Riêng Trường CĐSP Đà Lạt và Khách sạn Dalat Palace có vị trí rất đặc biệt, là điểm nhấn kiến trúc có thể được nhìn thấy từ nhiều hướng khác khau trong TP. Lăng Nguyễn Hữu Hào là công trình đại diện cho tín ngưỡng, tâm linh, văn hóa truyền thống của người Việt Nam.
Mỗi CTCC trên Trục DSĐT đều có những giá trị nghệ thuật đặc biệt. Lăng Nguyễn Hữu Hào được trang trí kiểu cung đình Huế kết hợp với vật liệu hiện đại và kỹ thuật phương Tây. Trường PT DTNT được xây dựng với các vật liệu bản địa kèm theo họa tiết trang trí theo ngôn ngữ Tây Nguyên (núi Lang Biang, chim, hình tam giác…). Nhà thờ Con Gà được thiết kế theo kiểu kiến trúc Rô-man, có các cửa sổ kính màu, trang trí, điêu khắc. Các khách sạn Dalat Palace và Du Parc Đà Lạt có phong cách hiện đại kết hợp với cổ điển. Ga Đà Lạt được thiết kế kiểu Art Deco kết hợp với kiểu Tây Nguyên. Chỉ có Trường CĐ nghề Đà Lạt chưa thể hiện các yếu tố mang giá trị nghệ thuật cao.
Đặc biệt, Trường CĐSP Đà Lạt có sự độc đáo về hình khối kiến trúc và vật liệu du nhập từ Pháp, tường gạch đất nung kết hợp hài hòa với ngói thạch bản. Đây là công trình kiến trúc cổ điển độc đáo thể hiện sự thành công của các KTS khi gắn bó tổng thể công trình với địa hình khu vực. Chính vì thế, công trình đã Hiệp hội Kiến trúc Quốc tế (UIA) công nhận là một trong số 1.000 công trình kiến trúc tiêu biểu của thế giới trong thế kỷ 20. Nét đẹp của công trình được hiện qua nhiều chi tiết kiến trúc bản địa để cấu thành nên một tòa kiến trúc hòa hợp giữa hai nền văn hóa Đông-Tây. Tháng 12/2001, Trường CĐSP Đà Lạt đã được Bộ Văn hóa – Thông tin công nhận là Di tích cấp Quốc gia [15].
Kết luận
Nghiên cứu này đã nhận diện hệ thống giá trị kiến trúc của 08 CTCC trên trục DSĐT TP Đà Lạt. Những công trình này đã được xây dựng vào giai đoạn Pháp thuộc. Các giá trị đó bao gồm: (i) Giá trị vật thể, thể hiện qua công năng, kết cấu và kỹ thuật; (ii) Giá trị phi vật thể, bao gồm lịch sử, văn hóa, nghệ thuật và kinh tế.
Bài báo đã làm rõ những giá trị này đối với một số CTCC tiêu biểu, vẫn bảo tồn nguyên vẹn kiến trúc đặc trưng, như Ga Đà Lạt, Trường CĐSP Đà Lạt, Nhà thờ Con Gà, Khách sạn Dalat Palace, Trường PT DTNT. Ngược lại, một số công trình khác đã bị thay đổi hình thức, làm mất đi giá trị kiến trúc ban đầu, chẳng hạn như Trường CĐ Nghề Đà Lạt (thay đổi hình thức kiến trúc) hay Khách sạn Du Parc Đà Lạt (giảm mật độ cảnh quan) dưới tác động của đô thị hóa.
Từ những phát hiện trên, nghiên cứu mang lại ba đóng góp quan trọng. Thứ nhất, đây là cơ sở khoa học để đề xuất chiến lược bảo tồn phù hợp, giúp khai thác các công trình theo hướng phát triển bền vững, đồng thời giữ gìn bản sắc đô thị Đà Lạt. Thứ hai, kết quả nghiên cứu hỗ trợ công tác quy họach, đảm bảo sự hài hòa giữa công trình mới và di sản kiến trúc hiện có. Thứ ba, các công trình có giá trị cao có thể trở thành điểm nhấn du lịch văn hóa, tạo nguồn thu kinh tế từ tham quan, dịch vụ, bảo tàng và sự kiện di sản.
Ngoài ra, nghiên cứu cũng góp phần nâng cao nhận thức cộng đồng, thúc đẩy sự tham gia của người dân và chính quyền trong công tác bảo tồn, nhằm đạt được sự cân bằng giữa phát triển và gìn giữ di sản. Dù vẫn còn một số hạn chế, như việc cần thêm dữ liệu khảo sát chi tiết về cấu trúc, vật liệu và tác động của thời gian, nghiên cứu này vẫn cung cấp nền tảng quan trọng cho công tác bảo tồn kiến trúc và định hướng phát triển bền vững TP Đà Lạt trong tương lai.
PGS.TS.KTS Lê Thị Hồng Na
KTS Đỗ Hữu Nhật Quang*
(Bài đăng trên Tạp chí Kiến trúc số 03-2025)
Ghi chú:
Nghiên cứu này được Trường Đại học Bách Khoa, ĐHQG-HCM hỗ trợ.
(1) Giảng viên cao cấp, Bộ môn Kiến trúc, Khoa Kỹ thuật Xây dựng, Trường Đại học Bách Khoa TP.HCM, Đại học Quốc gia TP.HCM
(2) Giám đốc Công ty Cổ phần Thiết kế Xây dựng FUHACO
TÀI LIỆU THAM KHẢO
[1] Tô Kiên (2018): “Kinh nghiệm bảo tồn Di sản Kiến trúc Đô thị theo hướng bền vững ở Singapore và Nhật Bản” – Tạp chí Kiến trúc – Hội KTS Việt Nam, Số 10/2028.
[2] Nguyên Hạnh Nguyên (2020): “Di sản là nền tảng của một TP sáng tạo” – Tạp chí Kiến trúc Hội KTSVN, Số 11/2020, trang 43-49.
[3] Thủ Tướng Chính Phủ (2014), Quyết định số 704/QĐ-TTg ngày 12/5/2014 “Điều chỉnh Quy họach chung TP Đà lạt và vùng phụ cận đến năm 2030 và tầm nhìn đến năm 2050”, UBND TP Đà Lạt.
[4] Nguyên Thị Như Trang (2024): “Phát huy giá trị kiến trúc cảnh quan thời Pháp thuộc trong không gian kiến trúc đô thị Đà Lạt” – Luận án Tiến sĩ, Trường ĐH Kiến trúc Hà Nội.
[5] Lê Thị Hồng Na (2003): “Kiến trúc Đà Lạt thời thuộc Pháp (1893 – 1954)” – Luận văn thạc sĩ, Trường ĐH Kiến trúc TP.HCM.
[6] Eric T. Jennings (2013): “Đỉnh Cao Đế Quốc – Đà Lạt Và Sự Hưng Vong Của Đông Dương Thuộc” – NXB Đà Nẵng.
[7] Thanh Ý (2020): “Đà Lạt – Đô thị di sản với công tác quy họach và quản lý phát triển” – Hội Quy họach phát triển đô thị Việt Nam, online, đăng ngày 03/12/2020, nguồn link https://quyhoachdothi.com/da-lat-do-thi-di-san-voi-cong-tac-quy-hoach-va-quan-ly-phat-trien/
[8] Nguyễn Thị Lệ Quỳnh (2022): “Thích ứng công trình kiến trúc xây dựng mới vào không gian Trục di sản Đông – Tây TP Đà Lạt” – Luận văn thạc sĩ, ĐH Kiến trúc TPHCM.
[9] Phạm Thị Hòang Giang (2022): “Giá trị kiến trúc Biệt thự Đà Lạt thời thuộc Pháp” – Luận văn thạc sĩ, Trường ĐH Kiến trúc TP.HCM.
[10] Nguyễn Khởi (2017): “Bảo tồn và trùng tu các di tích kiến trúc” – NXB Xây dựng, Hà Nội.
[11] Olivier Tessier, Nhân Thị Mỹ Ngọc, Trần Thị Lan Anh (2014): “Đà Lạt – Bản đồ sáng lập TP” – NXB Tri thức.
[12] Hòang Đạo Kính (2002): “Di sản văn hóa, bảo tồn và trùng tu” – NXB Văn hóa thông tin Hà Nội
[13] Trần Công Danh, Lê Thị Hồng Na (2024), Nhận diện giá trị di sản kiến trúc nhà cổ tại làng cổ Đông Hòa Hiệp, Tạp chí Kiến trúc Hội KTS Việt Nam, Số 6/2024, trang 56-61.
[14] Vũ Văn Vinh (2024): “Tính thích ứng với điều kiện khí hậu, cảnh quan và văn hóa địa phương trong kiến trúc nhà thờ tại giáo phận Đà Lạt” – Luận văn thạc sĩ, Trường ĐH Kiến trúc TP.HCM
[15] Thơm Quang (2016): “Kiến trúc độc đáo của Trường Cao đẳng Sư phạm Đà Lạt từ tài liệu lưu trữ” – Báo Lâm Đồng, online, nguồn: https://baolamdong.vn/hosotulieu/201609/kien-truc-doc-dao-cua-truong-cao-dang-su-pham-da-lat-tu-tai-lieu-luu-tru-2737250/
