Thiết kế chương trình đào tạo KTS: Hãy bắt đầu từ bối cảnh và những quan điểm về kiến trúc

Bối cảnh giáo dục đại học Việt Nam

A. Định hướng chung và những bất cập không phải của riêng ai!

Thực hiện Nghị quyết số 14/2005/NQ-CP ngày 02/11/2005 của Chính phủ về đổi mới cơ bản và toàn diện giáo dục Đại học Việt Nam (GDĐHVN) giai đoạn 2006-2020, trong đó định hướng chung cho công tác xây dựng chương trình đào tạo đối với tất cả các ngành – Đó là việc thiết kế xây dựng hoàn thiện chương trình đào tạo theo hai hướng: Nghiên cứu phát triển và nghề nghiệp ứng dụng.
– Hướng nghiên cứu phát triển: Thiết kế và xây dựng chương trình đào tạo theo hướng nghiên cứu phát triển về cơ bản phù hợp với cấu trúc trình độ hiện hữu theo mô hình 4+2+3 (4 năm Đại học, 2 năm Cao học và 3 năm Tiến sĩ);
– Hướng nghề nghiệp ứng dụng: Với mong muốn đào tạo theo nhiều giai đoạn và tăng cơ hội học tập cũng như phân tầng trình độ nhân lực, chương trình đào tạo theo hướng nghề nghiệp ứng dụng được thiết kế và xây dựng phù hợp với cấu trúc trình độ theo mô hình 2:2+1:1+3 (2:2 là thời gian học Đại học, 1:1 là thời gian học Cao học và 3 năm học Tiến sĩ). Bên cạnh đó mô hình này có các quy định đầu vào thoáng hơn để ưu tiên mở rộng quy mô.
Về cấu trúc chương trình: Cả hai hướng xây dựng chương trình trên đều chung một cấu trúccác khối kiến thức “cứng” cho một khoá đào tạo.
– Khối kiến thức cơ bản;
– Khối kiến thức cơ sở ngành;
– Khối kiến thức chuyên ngành;
Như vậy, có thể nói định hướng chung về việc xây dựng chương trình đào tạo chưa thật sự thay đổi “cơ bản và toàn diện” như đề án và các cơ sở đào tạo mong đợi. Thực tế là hàng trăm ngành đào tạo khác nhau, có đặc điểm, tính chất đặc trưng khác nhau, thậm chí trái ngược nhau vẫn phải xây dựng chương trình theo một định hướng chung và một kiểu cấu trúc chung, việc này gây ra bất cập cho cả hệ thống. Đối với ngành Kiến trúc lại càng bất cập hơn vì tính chất đào tạo có nhiều khác biệt.

B. Khung chương trình đào tạo mềm dẻo

Tại hội nghị triển khai công tác xây dựng chương trình đào tạo theo Đề án đổi mới (2006), các Đại biểu bức xúc phản đối việc giữ lại chương trình khung “truyền thống” – một sản phẩm “cổ kính” lỗi thời nhưng những người xây dựng đề án xem chương trình khung như một “kì tích” của quá khứ cần được “bảo tồn”!!!

Căn cứ để giữ lại chương trình khung thiếu cơ sở khoa học, thiếu tính thuyết phục, đi ngược lại tinh thần đổi mới cơ bản và đổi mới toàn diện, do đó không được sự đồng tình của các Đại biểu tham dự hội nghị. Diễn giả trình bày phải thay đổi từ “chương trình khung” thành “khung chương trình” và sau đó đổi một lần nữa là “khung chương trình đào tạo mềm dẻo” để trấn an các đại biểu dự hội nghị. Có Hiệu trưởng phát biểu ví von: Khung chương trình đào tạo được đổi mới theo trạng thái từ “khung cứng” qua “khung mềm” và “mềm dẻo” chứ không phải “mềm” … !

KTS Susan Savage phát biểu tại Hội nghị Hội đồng Kiến trúc bang Queensland
KTS Susan Savage phát biểu tại Hội nghị Hội đồng Kiến trúc bang Queensland

Những quan điểm về đào tạo Kiến trúc

A. Quan điểm của chuyên gia quốc tế

Tại Hội thảo quốc tế “Xây dựng lại cơ cấu đào tạo KTS cho thế kỷ 21” họp tại Hồng Kông từ ngày 5-7/7/2001. Tham luận của các giáo sư giảng viên, các chuyên gia đầu ngành về đào tạo đã thể hiện một số quan điểm về đào tạo ngành Kiến Trúc:
– Với góc nhìn từ cơ sở xã hội cho đào tạo Kiến trúc, KTS Ala J.Plattus (Giảng viên khoa Kiến Trúc và Đô thị ĐH Yale – Hoa Kỳ) cho rằng: “Đào tạo KTS theo hướng mở hơn, khuyến khích ý tưởng như là cơ sở cho đào tạo chuyên môn và thực hành. Khoa học nhân văn và chủ nghĩa nhân văn là cội nguồn của việc xây dựng mang tính trí tuệ cùng những giá trị quan trọng vốn tạo nên nền tảng và cũng là sản phẩm của đời sống con người
– Mở đầu bằng câu chuyện trong Kinh Thánh về đứa trẻ và nguồn nước, KTS Susan Savage (Giảng viên chính, điều phối viên khoá học khoa Kiến Trúc Trường thiết kế và môi trường xây dựng ĐH Công Nghệ Queensland) nhấn mạnh: “Với bối cảnh toàn cầu hoá, kỷ nguyên của thông tin, đang mang đến những thay đổi về bản chất trong nghiên cứu và sự đổi mới không ngừng của công nghệ cũng như những kỹ thuật trong giảng dạy Kiến trúc. Kiến trúc vẫn là một ngành học mang tính chuyên nghiệp, lấy lý thuyết làm nền tảng và dựa vào thực tế để phát triển. Giá trị thời đại sẽ tạo ra những sản phẩm bền vững cho những ngành học này và là chìa khoá mở ra một tương lai đầy ý nghĩa cho đào tạo Kiến trúc. Kiến trúc có giá trị vĩnh hằng nhưng điều đó không đồng nghĩa Kiến trúc không đổi mới”.
dfbdf– KTS Alexander Tzonis – Trưởng khoa lý thuyết và phương pháp thiết kế ĐH Công nghệ Delf, Hà Lan nhìn nhận Kiến trúc trong mối quan hệ phối hợp của nhiều lĩnh vực: “Kiến trúc là một quá trình hợp tác và các công trình, thành phố được xây dựng nên từ kết quả của sự hợp tác ấy. Chính vì vậy các khía cạnh của môi trường đa văn hoá, đa cá thể và đa nhận thức cần được trang bị trong quá trình đào tạo Kiến trúc.”
– Cảm nhận từ những tác động của thay đổi xã hội đối với Kiến trúc, KTS Ujwala Shirish Chakradeo (Trưởng khoa Kiến Trúc, Maharashtra, Ấn Độ) đặt ra yêu cầu: “Trường học cần phải cung cấp cho sinh viên những tình huống thực tế trong xã hội đã được đơn giản hoá. Qua đó, sinh viên học được cách hoà nhập với xã hội và phát triển nhân cách. Hơn nữa, trường học phải giúp sinh viên nhận thức được bản chất xã hội và khuyến khích họ trong nỗ lực làm cho xã hội tốt đẹp hơn.

B. Đối với chuyên gia trong nước

Trường ĐH Kiến trúc TP. HCM đặt vấn đề cho đổi mới đào tạo Kiến trúc từ năm 1995, hiện thực hoá hoạt động đổi mới bắt đầu từ chương trình đào tạo trong năm học 2006-2007. Sau đây là những ý kiến của các chuyên gia về đào tạo:
– Tháng 8/1995, khi bàn về đổi mới đào tạo Kiến Trúc, PGS.TS Trương Quang Thao (Giảng viên trường Đại học Xây Dựng Hà Nội – Trường Đại học Kiến Trúc TP. HCM) đặt lại những vấn đề đã từng tâm huyết từ những năm 80 của thế kỷ trước, thông qua đề tài khoa học: “Về đổi mới và cải biên đào tạo KTS” do GS. Phạm Ngọc Đăng chủ trì.

PGS.TS. Trương Quang Thao (đứng giữa) trong Lễ kỷ niệm ngày Kiến trúc Việt Nam
PGS.TS. Trương Quang Thao (đứng giữa) trong Lễ kỷ niệm ngày Kiến trúc Việt Nam

KTS là ai? Đào tạo nghề Kiến trúc hay đào tạo Đại học? và một số nội dung khác xoay quanh hoạt động đào tạo KTS. Ông đưa ra những quan điểm cơ bản làm chỗ dựa cho việc kiến nghị một chương trình đào tạo Kiến Trúc:
+ Vấn đề bao trùm là kiến trúc Việt Nam phải hội nhập khu vực và quốc tế;
+ Cần phân biệt về đào tạo chính quy và không chính quy;
+ Tính mở của đào tạo;
+ Mối tương quan giữa quan hệ thị trường và vấn đề xã hội hoá công tác đào tạo.

– Với cái nhìn của người trong cuộc và ở cương vị chủ trì cho các đợt rà soát, cải tiến, đổi mới đào tạo Kiến trúc, PGS.TS.KTS.NGƯT Trịnh Duy Anh (Nguyên trưởng khoa Kiến Trúc, nguyên trưởng ban Đổi mới đào tạo của trường Đại học Kiến Trúc TP. HCM) cho rằng: “Chương trình đào tạo Kiến trúc để kiến trúc sư ra trường cần có: Kiến thức, kỹ năng và phương pháp tốt; kiến thức về khoa học kỹ thuật và nghệ thuật đủ sâu và rộng; kỹ năng thiết kế, thể hiện, thuyết trình, giao tiếp; phương pháp tiếp cận nghiên cứu thiết kế, sáng tạo nghệ thuật”

 

PGS.TS.KTS NGƯT Trịnh Duy Anh phát biểu trong lễ trao giải thưởng cuộc thi “Thiết kế nhà phố xanh 2012”
PGS.TS.KTS NGƯT Trịnh Duy Anh phát biểu trong lễ trao giải thưởng cuộc thi “Thiết kế nhà phố xanh 2012”

– PGS.TS.KTS.NGƯT Lê Thanh Sơn (Trưởng khoa Kiến Trúc Nội thất, Nguyên Trưởng khoa Kiến trúc trường Đại học Kiến Trúc TP. HCM) là người tâm huyết và đi đầu trong hoạt động đổi mới đào tạo. Ông cho rằng: “Đào tạo KTS ở Việt Nam hiện nay cần nhất là phải hội nhập cho bằng được với xu thế chung của thế giới thì mới có tương lai. Bởi vì con đường đào tạo KTS ở Việt Nam hiện nay không hoàn hảo, nhiều bất cập đến mức mà mọi cải tiến đổi mới chỉ là sự chắp vá. Sự hội nhập phải trải qua các con đường: Đào tạo con người, xây dựng chương trình và phương pháp đào tạo phức hợp, trong đó, con người là trung tâm của quá trình đào tạo. Chỉ có con người chấp nhận phương pháp đào tạo tiến bộ (cho con người, của con người và vì con người trong quá trình đào tạo) thì các vấn đề của chương trình và nội dung mới đi đúng quỹ đạo”.

PGS.TS.KTS.NGƯT Lê Thanh Sơn (ngoài cùng bên phải) trong buổi góp ý phương án thiết kế Nhà Quốc hội“Thiết kế nhà phố xanh 2012”
PGS.TS.KTS.NGƯT Lê Thanh Sơn (ngoài cùng bên phải) trong buổi góp ý phương án thiết kế Nhà Quốc hội“Thiết kế nhà phố xanh 2012”

– KTS.NGƯT Vũ Đại Hải (Nguyên trưởng khoa Kiến Trúc trường Đại học Kiến Trúc TP. HCM) đặt vấn đề cần nhìn đào tạo kiến trúc trong một tổng thể: “Giáo dục đào tạo không thể dừng lại để cải tổ, đổi mới! Việc đổi mới diễn ra khi nó liên tục vận hành. Do đó, đổi mới đào tạo Kiến trúc cần một lộ trình để giải quyết từng bước hợp lý các vấn đề trọng tâm trong đó chương trình đào tạo là giá trị cốt lõi của hoạt động đào tạo”. Ông kiến nghị về một chương trình đào tạo để: “Mở rộng đầu ra cho các KTS với các thiên hướng: Kiến trúc công trình – Kỹ thuật công trình – Cảnh quan, môi trường, ngoại thất – tổng thể nhỏ, thiết kế đô thị – nội thất – lý luận kiến trúc”

Thay lời kết

Như vậy, có thể thấy bức tranh chung của giáo dục đại học Việt Nam đổi mới còn hàm chứa vô vàn các bất cập (bài trước tôi đã nói bất cập về tài chính cho đào tạo). Tuy nhiên, đối với các giáo sư, giảng viên, các chuyên gia trong nước và quốc tế, dù có các góc nhìn khác nhau, thời điểm khác nhau cũng như điều kiện đào tạo, bối cảnh kinh tế xã hội khác nhau, nhưng đều có quan điểm tương đồng tích cực về Kiến trúc nói chung và hoạt động đào tạo nói riêng. Họ luôn tìm ra con đường truyền “đạo” kiến trúc đầy sáng tạo trong bất cập, khó khăn chung của tổng thể. Đó là một điều đáng mừng và trân trọng.
Trong bất kỳ hoàn cảnh nào đi chăng nữa, bản chất của Kiến trúc là để giải quyết vấn đề xã hội trên cơ sở tư duy sáng tạo mang tính ước lệ cao về các lĩnh vực nhân văn, môi trường và kỹ – Mỹ thuật. Chính vì vậy, chương trình đào tạo KTS là một quá trình hiện thực hóa tư duy ấy từ người thầy sang sinh viên. Quá trình dạy và học kiến trúc là quá trình chuyển hoá đặc biệt rất riêng và rất tinh tế. Ví dụ một công trình Kiến trúc có “hồn”, một không gian quy hoạch có “tính nhân văn”, một giải pháp kết cấu “ấn tượng” và một món đồ chơi trẻ em “dễ thương” làm sao để sinh viên cảm nhận được cái gọi là “hồn”, “nhân văn”, “ấn tượng” và “dễ thương” ấy.
Thông qua chương trình đào tạo, người học hình thành thói quen nghiên cứu bắt đầu từ tư duy, xác định ý tưởng, xây dựng chủ đề, hình tượng hoá để chuyển hóa thành không gian và hình ảnh Kiến trúc: Đẹp, đơn giản, hàm xúc dễ hiểu. Có thể nói một khía cạnh khác của Kiến trúc là nghệ thuật tổ chức không gian chứ không chỉ tổ chức không gian.
Đứng trước yêu cầu đổi mới cơ bản và toàn diện giáo dục đại học Việt Nam trong đó có đào tạo Kiến trúc cần được bắt đầu từ bối cảnh của chúng ta nhưng trên quan điểm chuẩn mực quốc tế về đào tạo. Hy vọng mỗi cơ sở đào tạo sẽ có một chương trình đào tạo kiến trúc thích ứng cho thế kỷ 21.

Đồ án Trung tâm triển lãm mỹ thuật đương đại Thủ Thiêm đạt giải Nhì Giải thưởng Loa Thành năm 2009   SV. Nguyễn Phương Thảo
Đồ án Trung tâm triển lãm mỹ thuật đương đại Thủ Thiêm đạt giải Nhì Giải thưởng Loa Thành năm 2009
SV. Nguyễn Phương Thảo

KTS Phạm Tứ-TCKT.VN

(Bài đăng trên Tạp chí Kiến trúc số 08-2016)