Bài viết phân tích vai trò văn hóa – xã hội của các công trình điểm nhấn cảnh quan dưới lăng kính của Công ước Cảnh quan châu Âu. Nghiên cứu khảo sát cách thức Công ước đã thay đổi quan niệm về cảnh quan từ khía cạnh thuần túy thẩm mỹ sang nhận diện chúng như những không gian sống động mang tính văn hóa – xã hội. Thông qua việc phân tích các nguyên tắc cốt lõi của Công ước và áp dụng chúng vào trường hợp cụ thể, bài viết làm rõ vai trò đa chiều của công trình điểm nhấn cảnh quan trong việc định hình bản sắc địa phương, tạo ra không gian công cộng có ý nghĩa và thúc đẩy sự tham gia của cộng đồng. Kết quả nghiên cứu cho thấy cần thiết có cách tiếp cận tổng hợp, dung hòa giữa bảo tồn di sản và phát triển bền vững trong quy hoạch và quản lý cảnh quan đương đại.
Từ khóa: Công trình điểm nhấn cảnh quan, Công ước Cảnh quan châu Âu, bản sắc văn hóa, không gian công cộng, sự tham gia của cộng đồng
Đặt vấn đề
Trong bối cảnh phát triển nhanh chóng của các đô thị Việt Nam hiện nay, công trình điểm nhấn cảnh quan ở Việt Nam hiện nay đang trên đà phát triển nhưng còn nhiều thách thức. Thực tế cho thấy việc nhìn nhận về các công trình này vẫn còn thiên về các giá trị thẩm mỹ, quy mô vật lý và tính biểu tượng bề ngoài, trong khi vai trò văn hóa – xã hội và ý nghĩa cộng đồng của chúng chưa được nhận thức và phát huy đầy đủ. Phần lớn các công trình điểm nhấn hiện tại thường được xem là biểu tượng thể hiện sự phát triển kinh tế, sự hiện đại hoặc đơn giản là để tạo ấn tượng thị giác, thay vì đóng vai trò như những không gian công cộng thực sự, phản ánh bản sắc văn hóa địa phương và thúc đẩy sự tương tác xã hội giữa các cộng đồng dân cư. Điều này đã dẫn đến một số công trình điểm nhấn, mặc dù nổi bật về hình thức nhưng thiếu sức sống và không nhận được sự đồng thuận hay tham gia tích cực từ phía cộng đồng địa phương. Chính vì vậy, việc nghiên cứu lại vai trò văn hóa – xã hội của các công trình điểm nhấn cảnh quan trong mối liên hệ chặt chẽ với cộng đồng và bản sắc địa phương là hết sức cần thiết, nhằm điều chỉnh các cách tiếp cận thiết kế, quy hoạch và quản lý cảnh quan đô thị hiện nay.
Trong bối cảnh đó, Công ước Cảnh quan châu Âu (European Landscape Convention – ELC), được Hội đồng Châu Âu thông qua vào năm 2000 tại Florence (Ý), với quan điểm toàn diện về cảnh quan và nhấn mạnh sự tham gia cộng đồng, sẽ cung cấp một khung lý luận và phương pháp luận hữu ích để đánh giá và định hướng lại vai trò thực sự của các công trình điểm nhấn cảnh quan tại Việt Nam
Quan điểm về công trình điểm nhấn theo Công ước cảnh quan châu Âu
Theo Công ước Cảnh quan châu Âu, cảnh quan được định nghĩa là “Một khu vực, theo nhận thức của con người, có đặc điểm là kết quả của hoạt động và tương tác của các yếu tố tự nhiên và/hoặc con người” (Hội đồng Châu Âu, 2000). Định nghĩa này nhấn mạnh vai trò của nhận thức con người trong việc định hình cảnh quan, khẳng định cảnh quan không chỉ là thực thể vật lý mà còn là sản phẩm của văn hóa và lịch sử. Với định nghĩa trên, công ước được xây dựng với một số nguyên tắc cốt lõi như: Mở rộng phạm vi, khái niệm của cảnh quan; nhấn mạnh vai trò của cộng đồng; tích hợp cảnh quan vào các chính sách; dung hòa giữa bảo tồn và phát triển.
Những quan điểm cảnh quan phổ biến trên thế giới hiện nay ngày càng nhấn mạnh tính tích hợp, bền vững, hướng đến con người và xem cảnh quan như di sản chung. Công ước Cảnh quan châu Âu đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy những quan điểm này thông qua việc thiết lập khung pháp lý quốc tế toàn diện đầu tiên về cảnh quan. Tầm quan trọng của Công ước không chỉ nằm ở việc bảo vệ các cảnh quan đặc biệt, mà còn ở cách tiếp cận rộng hơn khi coi mọi cảnh quan – Bao gồm cả những cảnh quan hàng ngày và suy thoái, đều có giá trị và cần được quản lý một cách bền vững. Công ước cũng đặc biệt trong việc thúc đẩy sự tham gia của công chúng và cộng đồng địa phương, nhấn mạnh vai trò của cảnh quan đối với chất lượng cuộc sống và bản sắc văn hóa. Với 40 quốc gia đã phê chuẩn, Công ước cảnh quan châu Âu đã tạo ra một nền tảng hợp tác quốc tế mạnh mẽ về bảo vệ, quản lý và quy hoạch cảnh quan, đồng thời đưa ra một mô hình có thể áp dụng cho các khu vực khác trên thế giới.
Mặc dù Công ước không đề cập trực tiếp đến khái niệm “Công trình điểm nhấn cảnh quan”, nhưng trong bối cảnh của nghiên cứu này, “công trình điểm nhấn” được hiểu theo một cách tiếp cận toàn diện hơn: Đó là những công trình mang dấu ấn bản sắc địa phương và có tính cộng đồng sâu sắc. Chúng là những yếu tố do con người tạo ra, có khả năng định vị và định hình nhận thức về một cảnh quan cụ thể, đồng thời mang ý nghĩa đặc biệt về mặt thẩm mỹ, lịch sử, văn hóa hoặc xã hội đối với cộng đồng. Dưới góc nhìn của Công ước, công trình điểm nhấn không nhất thiết phải đồ sộ về quy mô, mà là những yếu tố có khả năng khơi gợi ký ức tập thể, phản ánh bản sắc và khuyến khích sự tham gia xã hội.
Vai trò văn hóa-xã hội của công trình điểm nhấn thông qua công ước cảnh quan châu Âu
Định hình bản sắc địa phương: Công ước cảnh quan châu Âu nhấn mạnh tầm quan trọng của việc bảo vệ và tăng cường bản sắc địa phương trong bối cảnh toàn cầu hóa ngày càng tăng. Như vậy, đối với các công trình điểm nhấn cảnh quan, điều này có nghĩa là việc bảo tồn không chỉ là giữ gìn cấu trúc vật lý mà còn là bảo vệ ý nghĩa văn hóa và biểu tượng của chúng, đồng thời công nhận vai trò quan trọng của những công trình có quy mô nhỏ hơn nhưng mang đậm bản sắc cộng đồng.
Ví dụ cụ thể cho tính chất này có thể kể đến cổng chính của Công viên Thiếu nhi Seoul (Seoul Children”s Grand Park) – Seoul – Hàn Quốc. Đây là một ví dụ điển hình cho cách thức một công trình cảnh quan quy mô nhỏ có thể góp phần định hình bản sắc địa phương thông qua giáo dục văn hóa. Với thiết kế mô phỏng kiến trúc truyền thống Hàn Quốc, cổng công viên không chỉ tạo nên một điểm nhấn thị giác dễ nhận diện trong lòng đô thị hiện đại, mà còn đóng vai trò như một “biểu tượng thân thiện” giúp trẻ em hàng ngày làm quen với thẩm mỹ dân tộc. Đây là một cách tiếp cận hiệu quả trong việc duy trì bản sắc văn hóa thông qua không gian công cộng tích hợp yếu tố giáo dục phi hình thức.
Tạo ra không gian công cộng có ý nghĩa: Công ước Cảnh quan châu Âu khuyến khích việc tạo ra và duy trì các không gian công cộng chất lượng cao, đóng góp vào chất lượng cuộc sống của người dân. Điều này phản ánh sự công nhận rằng cảnh quan, bao gồm cả các công trình điểm nhấn, không chỉ là nền tảng cho các hoạt động kinh tế và xã hội mà còn góp phần vào sự phát triển cá nhân và xã hội. Cách thức người Hàn Quốc tạo ra dòng suối Cheonggyecheon đã minh chứng rất cụ thể cho việc công trình điểm nhấn cảnh quan là một không gian công cộng có ý nghĩa. Cheonggyecheon không chỉ là dòng suối hồi sinh từ lòng đất đô thị mà còn là không gian công cộng đa chức năng: Dạo bộ, tổ chức sự kiện ngoài trời, trưng bày nghệ thuật…
Thúc đẩy sự tham gia của cộng đồng và tính cộng đồng: Một trong những đóng góp quan trọng nhất của Công ước Cảnh quan châu Âu là nhấn mạnh vai trò của cộng đồng trong việc định hình và quản lý cảnh quan. Đối với các công trình điểm nhấn cảnh quan, điều này thể hiện ở hai khía cạnh: Thứ nhất, việc quy hoạch, thiết kế và quản lý chúng nên có sự tham gia của người dân địa phương; thứ hai, bản thân các công trình này cần mang “tính cộng đồng” – khả năng tạo ra không gian cho các hoạt động tập thể và thúc đẩy tương tác xã hội. Một công trình điểm nhấn cảnh quan có tính cộng đồng cao sẽ góp phần tăng cường gắn kết xã hội và xây dựng ý thức cộng đồng. Lại lấy ví dụ từ Seoul – Hàn Quốc là Dongdaemun Design Plaza (DDP). Dù mang hình thái kiến trúc đương đại đầy táo bạo, DDP vẫn đóng vai trò như một không gian mở, nơi người dân dễ dàng tiếp cận và sử dụng linh hoạt cho nhiều mục đích: Từ hội chợ văn hóa, lễ hội nghệ thuật, triển lãm sáng tạo đến các buổi trình diễn ngoài trời. Điều quan trọng là DDP không bị bó hẹp trong chức năng bảo tàng hay trung tâm thiết kế, mà được vận hành như một quảng trường cộng đồng, nơi diễn ra các hoạt động tự phát cũng như sự kiện có tổ chức. Chính sự linh hoạt và bao trùm này đã giúp DDP trở thành một biểu tượng không chỉ về thiết kế mà còn về khả năng tạo ra không gian chia sẻ cho cộng đồng đô thị hiện đại – rất gần gũi với tinh thần của Công ước cảnh quan châu Âu về sự tham gia của công chúng trong việc định hình và sử dụng cảnh quan.
Tương tự, ở nhiều làng quê Việt Nam, đình làng không chỉ là công trình kiến trúc truyền thống mà còn là trung tâm của đời sống cộng đồng, nơi diễn ra các hoạt động từ hội họp làng xã, lễ hội truyền thống đến các sinh hoạt văn hóa. Mặc dù về quy mô, đình làng không thể so sánh với các công trình hiện đại đồ sộ, nhưng vai trò của nó trong việc duy trì bản sắc văn hóa và tính cộng đồng của làng xã là không thể thay thế.
Kết nối quá khứ với hiện tại: Công ước Cảnh quan châu Âu khuyến khích việc nhận diện và bảo vệ các đặc điểm lịch sử của cảnh quan, đồng thời thừa nhận rằng cảnh quan luôn thay đổi và phát triển. Đối với các công trình điểm nhấn cảnh quan, điều này có nghĩa là tìm ra sự cân bằng giữa việc bảo tồn giá trị lịch sử của chúng và cho phép chúng thích ứng với các nhu cầu và chức năng hiện đại. Ví dụ cho tính chất này cũng được lấy từ Seoul, bởi đây là một thành phố hiện đại nhưng cũng lưu giữ được rất nhiều những công trình kiến trúc cổ mang tính kết nối lịch sử. Bosingak từng được dùng để treo chuông lớn, đánh vào buổi sáng và tối để báo hiệu mở và đóng cổng thành Seoul trong thời kỳ Joseon. Hiện công trình vẫn là biểu tượng văn hóa – lịch sử gắn bó với người dân Seoul. Mỗi dịp năm mới, Bosingak trở thành tâm điểm trong lễ đón giao thừa, thu hút hàng ngàn người đến tụ họp. Đây chính là ví dụ minh chứng cho một công trình điểm nhấn có quy mô khiêm tốn nhưng giá trị biểu tượng và văn hóa sâu sắc
(Ảnh: Tác giả)
Công trình điểm nhấn cảnh quan không chỉ là dấu ấn thị giác, mà còn là không gian phản ánh bản sắc và kết nối cộng đồng. Thông qua lăng kính của Công ước Cảnh quan châu Âu, một vài ví dụ điển hình lấy từ Seoul – Hàn Quốc, chúng ta có thể nhận thấy vai trò văn hóa – xã hội sâu sắc và đa chiều của các công trình điểm nhấn cảnh quan. Chúng không chỉ là những yếu tố vật chất định hình không gian đô thị mà còn là những biểu tượng văn hóa, kết nối quá khứ với hiện tại, và là nơi lưu giữ ký ức tập thể của cộng đồng. Nhiều nhà chuyên môn cho rằng: Cần nâng cao nhận thức về tầm quan trọng của kiến trúc cảnh quan trong phát triển đô thị, đồng thời đầu tư hơn nữa vào đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao cho lĩnh vực này – Việc lồng ghép Công ước cảnh quan châu Âu vào hệ thống lý thuyết và đào tạo sẽ đóng góp thêm cơ sở lý luận hữu ích để tái định hình tư duy về cảnh quan đô thị, giúp cho chúng ta có một cách tiếp cận tổng hợp trong quy hoạch, thiết kế và quản lý chúng.
TS.KTS.Lương Thùy Trang
*Giảng viên khoa Quy hoạch đô thị và Nông thôn
Trường ĐH Kiến trúc Hà Nội(Bài đăng trên Tạp chí Kiến trúc số 09-2025)
Tài liệu tham khảo
1.Antrop, M. (2005): Why land
scapes of the past are important for the future – Landscape and Urban Planning, 70(1-2), 21-34.
2.Council of Europe (2000): European Landscape Convention – Florence, 20.X.2000, European Treaty Series – No. 176.
3.Lưu Diễm (2024): Ngành Kiến trúc cảnh quan khát nhân lực vì công ty, doanh nghiệp cần nhân sự này. Giaoduc.net.vn. Link: https://giaoduc.net.vn/nganh-kien-truc-canh-quan-khat-nhan-luc-vi-cong-ty-doanh-nghiep-can-nhan-su-nay-post241637.gd
4.Lynch, K (1960): The image of the city – MIT Press.
5.Olwig, K. R (2007): The practice of landscape “Conventions” and the just landscape: The case of the European Landscape Convention – Landscape Research, 32(5), 579-594.
6.Quý Sơn (2018): Tổng hợp 5 nguyên lý thiết kế cảnh quan – Canhquan.net. Link: https://canhquan.net/tap-chi/huong-dan/tong-hop-5-nguyen-ly-thiet-ke-canh-quan
7.TS.KTS Hoàng Ngọc Hoa (2024): Một cách tiếp cận nghiên cứu kiến trúc – Tạp chí Kiến trúc số 1 – 2024.
8.TS.KTS. Phạm Anh Tuấn (2020): Loại hình kiến trúc cảnh quan: Nâng cao chất lượng sáng tác – Tạp chí Kiến trúc số 08-2020.
9.UNESCO World Heritage Centre (2007): Sydney Opera House – UNESCO World Heritage Centre. https://whc.unesco.org/en/list/166/
