Cách đây hơn mười năm, tôi đã có dịp đến thăm Việt Phủ Thành Chương (khi ấy còn được gọi là Phủ Thành Chương). Trở lại vào một ngày cuối tháng Tư năm 2026 cùng với Chi hội Kiến trúc sư AVA, điều đầu tiên khiến tôi ngỡ ngàng là sự thay đổi mạnh mẽ về quy mô không gian cũng như chiều sâu nội dung văn hóa của công trình. Nếu lần đầu tôi cảm nhận đây là một không gian sưu tập và trưng bày mang tính cá nhân, thì hôm nay Việt phủ Thành Chương đã thực sự trở thành một quần thể kiến trúc – văn hóa hoàn chỉnh, mang đậm bản sắc Việt Nam.
Trong buổi tham quan, chúng tôi được họa sĩ Thành Chương trực tiếp chia sẻ về quá trình hình thành Việt phủ, từ ý tưởng ban đầu cho đến từng bước phát triển sau này. Ông kể về việc lựa chọn tên gọi “Việt phủ”, về thiết kế cổng vào sao cho quen thuộc nhất, dân dã nhất và Việt Nam nhất, về những công trình được sưu tầm, phục dựng hoặc tái hiện từ nhiều vùng miền khác nhau. Ban đầu đây chỉ là không gian dành cho gia đình và bạn bè thân thiết, nhưng từ năm 2010, Việt phủ mở cửa đón công chúng, từng bước trở thành một điểm đến văn hóa có sức hấp dẫn đặc biệt. Việt Phủ Thành Chương có một quá trình phát triển cả về nội dung trưng bày và vai trò sử dụng đa dạng.
Họa sĩ Thành Chương đã khiêm nhường nhưng cũng không kém phần hóm hỉnh nói rằng ông “ngại gặp các kiến trúc sư lắm” vì mình là ngoại đạo mà lại làm kiến trúc. Tuy nhiên, với góc nhìn nghề nghiệp, tôi cho rằng Việt phủ chính là một tác phẩm kiến trúc quy mô lớn theo đúng nghĩa của khái niệm này.
Kiến trúc không chỉ là những ngôi nhà. Kiến trúc còn là tổ chức không gian, là mối quan hệ giữa công trình với cảnh quan, là sự kết nối giữa con người với môi trường sống. Tại Việt phủ, từ cổng vào, bậc thang, sân gạch, lối dạo, mặt nước, cây cổ thụ, vườn cảnh, đá tự nhiên cho tới những khoảng nhìn được tính toán kỹ lưỡng, tất cả đều tham gia cấu thành nên một chỉnh thể kiến trúc thống nhất. Mỗi bước chân đều đem lại một trải nghiệm không gian mới, khiến người xem liên tục khám phá và đối thoại với cảnh quan xung quanh.
Một giá trị nổi bật khác là sự kết hợp chặt chẽ giữa kiến trúc và điêu khắc. Tượng thờ, tượng dân gian, phù điêu, linh vật truyền thống như nghê, cóc, rồng, phượng xuất hiện ở nhiều vị trí khác nhau, không chỉ với vai trò trang trí mà còn góp phần định hình bản sắc không gian. Đây vốn là đặc trưng của nghệ thuật tạo hình Việt Nam, nơi kiến trúc và điêu khắc luôn đồng hành trong việc tạo nên giá trị thẩm mỹ và chiều sâu văn hóa. Những tác phẩm điêu khắc dân gian với vẻ mộc mạc, hóm hỉnh và gần gũi đã làm dịu đi tính trang nghiêm của các công trình tín ngưỡng, tạo nên bầu không khí sinh động, giàu cảm xúc.
Về mặt loại hình kiến trúc, Việt phủ Thành Chương là một tập hợp phong phú của nhiều lớp không gian văn hóa Việt Nam. Có công trình đền, miếu, điện thờ nghiêm trang; có công trình giải trí như thủy đình rối nước; có đa dạng và phong phú các hình thức nhà ở như nhà dân gian Bắc Bộ: ba gian, năm gian với bộ khung gỗ truyền thống, với ngưỡng cửa độc đáo, bức giại che nắng ở hiên nhà; có không gian nhà sàn, nhà tre, nhà Mường, Chăm-pa… Mỗi công trình tuy có nguồn gốc và mang tính chất khác nhau nhưng đều được bố cục trong một tổng thể hài hòa, không tạo cảm giác chắp vá hay áp đặt.
Điều đáng chú ý hơn cả là cách tổ chức không gian. Người tham quan luôn có cảm giác đang đi trong một mê cung văn hóa. Những ngõ nhỏ, bậc thang, khoảng sân khuất, những lối rẽ bất ngờ liên tục dẫn dắt người xem từ không gian này sang không gian khác. Có lúc tưởng như lạc đường, có lúc lại quay trở về điểm xuất phát mà không hề nhận ra. Trải nghiệm ấy gợi nhớ đến cấu trúc đô thị truyền thống của khu phố cổ Hà Nội, nơi các ngõ ngách đan xen tạo nên những hành trình khám phá đầy thú vị. Đây là một thủ pháp tổ chức không gian rất hiệu quả, khiến diện tích thực tế khoảng 1 hecta được cảm nhận như rộng lớn hơn rất nhiều.
Nhìn dưới góc độ chuyên ngành, Việt phủ là một mô hình thu nhỏ thể hiện khá đầy đủ các lĩnh vực của kiến trúc. Ở đó có kiến trúc nhà ở dân gian của một số dân tộc với nội thất đặc trưng, kiến trúc tín ngưỡng, kiến trúc công cộng giải trí, biểu diễn, kiến trúc cảnh quan, không gian quảng trường, vườn hoa… . Về mặt quy hoạch đô thị, các không gian được kết nối với nhau thành một quần thể phong phú bằng hệ thống đường dạo, sân vườn và mặt nước cảnh quan. Về mặt kỹ thuật hạ tầng đô thị, hệ thống mương nước, hồ điều hòa hay thoát nước mặt tuy nhỏ cũng được xử lý hợp lý, góp phần hoàn thiện tổng thể.
Dù mang đậm dấu ấn truyền thống, Việt phủ không phải là một không gian hoàn toàn hoài cổ với những hiện vật cổ. Trong quần thể ấy vẫn hiện diện những yếu tố đương đại và hiện đại. Hình ảnh Chủ tịch Hồ Chí Minh tại góc tưởng niệm, những ký họa bằng bút chì thời kháng chiến của tác giả và đặc biệt là bảo tàng tranh trưng bày các tác phẩm hội họa của Thành Chương đã tạo nên sự đối thoại giữa truyền thống và hiện đại. Đó không phải sự đối lập, mà là sự tiếp nối của dòng chảy văn hóa Việt Nam qua nhiều thời kỳ.
Nhiều người ví Việt phủ như một bảo tàng văn hóa dân gian Việt Nam. Cách nhìn ấy không sai, nhưng chưa đủ. Bởi khác với bảo tàng thông thường, nơi đây không chỉ lưu giữ hiện vật mà còn duy trì các hoạt động văn hóa sống như múa rối nước, thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu hay các sinh hoạt cộng đồng khác. Quan trọng hơn, đây vẫn là nơi nghỉ cuối tuần của gia đình họa sĩ. Chính yếu tố đời sống ấy đem lại cho Việt phủ sức sống riêng biệt.
Khu nhà Mạc Hương và không gian tưởng niệm nhà văn Kim Lân là một minh chứng rõ nét. Không gian không lớn nhưng được tổ chức một cách hiện đại, chặt chẽ và hiệu quả, kết hợp hài hòa giữa kiến trúc, trưng bày và ký ức gia đình. Những dòng trích dẫn từ các tác phẩm nổi tiếng của nhà văn hiện diện trên nền tường trắng giản dị tạo nên một cảm xúc sâu lắng. Từ đó, người xem nhận ra rằng hạt nhân của văn hóa Việt không chỉ nằm ở đình chùa hay hiện vật cổ, mà còn nằm ở gia đình – đơn vị cơ bản hình thành nên cộng đồng và xã hội Việt Nam qua nhiều thế hệ.
Có thể nói, xét dưới góc độ nghệ thuật đương đại, Việt phủ Thành Chương là một tác phẩm sắp đặt độc đáo quy mô lớn hiếm có. Các yếu tố được sắp đặt công phu ở đây đều là những hiện vật gắn với lịch sử và đời sống thực của văn hóa Việt Nam. Tất cả được lựa chọn, sắp xếp và kết nối bằng tư duy của một họa sĩ giàu cảm xúc và am hiểu sâu sắc bản sắc dân tộc. Ông là một họa sĩ vẽ tranh dân gian Việt Nam hiện đại.
Kết thúc hành trình tham quan, sau khi đi qua bao nhiêu bậc thang, qua những ngóc ngách nhỏ và nhiều lớp không gian khác nhau, chúng tôi dừng chân tại khu nhà hàng gần cổng. Một bữa cơm giản dị, chén trà nóng và những câu chuyện nghề nghiệp khép lại chuyến đi trong cảm giác thư thái. Nhưng điều đọng lại không chỉ là vẻ đẹp của các công trình, mà còn là suy ngẫm về cách gìn giữ và tái hiện bản sắc văn hóa dân tộc trong bối cảnh đương đại.
Việt phủ Thành Chương không đơn thuần là một điểm tham quan hay một bộ sưu tập kiến trúc dân gian. Đó là một công trình văn hóa đặc biệt, nơi kiến trúc, cảnh quan, mỹ thuật, ký ức và đời sống được hòa quyện thành một chỉnh thể thống nhất. Trong bối cảnh nhiều giá trị truyền thống đang đứng trước nguy cơ mai một, những đóng góp của họa sĩ Thành Chương và gia đình trong việc gìn giữ, phục dựng và lan tỏa tinh hoa văn hóa Việt Nam là hết sức đáng trân trọng. Việt phủ vì thế không chỉ là nơi lưu giữ hiện vật, mà còn là nơi lưu giữ tinh thần Việt.
PGS. TS Tôn Thất Đại – TCKT.VN
(c) Tạp chí Kiến trúc
