Môi trường giáo dục đại học nói chung và đào tạo kiến trúc sư (KTS) nói riêng không ngừng mở rộng, nó vượt qua khuôn khổ đào tạo truyền thống để hướng tới sự liên kết và cạnh tranh theo cơ chế thị trường. Chủ trương giao quyền tự chủ trong giáo dục đại học, áp lực từ hội nhập quốc tế, từ Hiệp định công nhận lẫn nhau về kiến trúc của các Quốc gia Asean đặt ra cho các cơ sở đào tạo KTS ở Việt Nam phải đổi mới theo hướng hội nhập quốc tế, gắn với hành nghề, đáp ứng yêu cầu của xã hội và thu hút sinh viên (SV).
Đổi mới giảng dạy và đào tạo KTS ở Việt Nam
Hình thức giảng dạy truyền thống so với hình thức giảng dạy mới
Xem thêm: Đào tạo Kiến trúc sư thế hệ mới: Trách nhiệm trước tiên ở người thầy!
1. Đổi mới mô hình giảng dạy hiện đại
Việc thay đổi mô hình giảng dạy ĐH nói chung và đào tạo KTS nói riêng không hề đơn giản, nó phụ thuộc vào nhiều yếu tố khách quan và chủ quan: Bị giới hạn trong nhiều khuôn khổ về cơ chế quản lý, tài chính, nguồn nhân lực, khung chương trình, sự định hình phong cách giảng dạy truyền thống. Trước thực tế số lượng SV tuyển sinh quá đông, việc chuyển đổi đào tạo từ niên chế sang tín chỉ và phải đáp ứng các tiêu chuẩn giáo dục quốc tế đặt ra các thách thức: Hoặc tiếp tục giảng dạy theo cách truyền thống sẽ tụt hậu, hoặc sẽ sáng tạo đổi mới để nâng cao chất lượng giảng dạy và học tập.
Chất lượng đào tạo KTS liên quan mật thiết đến kết quả học tập của SV, là quá trình thay đổi trong văn hóa giáo dục của nhà trường, thái độ của giảng viên để tạo ra “cộng đồng học tập, đối thoại, nghiên cứu và thực hành”, giúp sinh viên phát triển các kỹ năng:
- Khả năng tự nhận thức, nghiên cứu độc lập; kỹ năng tìm kiếm và xử lý thông tin;
- Thúc đẩy và tạo sự cảm hứng sáng tạo cho SV; chuẩn bị kỹ năng tư duy phản biện;
- Tăng cường quan tâm các vấn đề xã hội và môi trường;
- Xây dựng sự tự tin, tác phong và đạo đức nghề nghiệp;
SV kiến trúc cần một mô hình năng động trong đào tạo, đổi mới phương pháp học tập sẽ giúp SV hoàn thiện kỹ năng, đáp ứng các điều kiện cho việc hành nghề KTS sau này.
2. Phát triển tư duy sáng tạo của sinh viên kiến trúc
Trường ĐH Kiến trúc Hà Nội đã đi tiên phong trong việc áp dụng mô hình học đồ án theo xưởng từ hơn 15 năm qua; SV Kiến trúc được cơ cấu học đồ án tại 7 Xưởng của 7 bộ môn chuyên ngành, giảng dạy. Các workshop, chuyên đề, thảo luận, phản biện và chấm đồ án diễn ra tại các Xưởng học.
Theo Torrance (1962), sáng tạo là một cấu trúc phức tạp, một quy trình bắt đầu từ việc hình thành các ý tưởng, giả thuyết; thử nghiệm các giả thuyết; điều chỉnh và kết thúc bằng việc đưa ra kết luận. Dass (2004) cũng chỉ ra rằng các yếu tố cấu thành sáng tạo là những tính năng thông thường của một hoạt động khoa học. Phát triển tư duy sáng tạo của SV có ý nghĩa quan trọng, đóng vai trò quyết định trong việc nâng cao chất lượng đào tạo KTS, nó cần các chiến lược sau:
- Tư duy trái chiều – Kích thích mạnh dạn trình bày ý tưởng, các câu hỏi và các thắc mắc;
- Tính mới lạ – Khuyến khích những ý tưởng khác thường và ẩn dụ;
- Giải quyết các vấn đề – Xem xét các quan điểm thay thế;
Giảng dạy và học tập là quá trình rèn luyện suy nghĩ độc lập, phát triển tiềm năng của mỗi cá nhân và nâng cao vị thế bản thân của SV. Vai trò của GV không chỉ đơn thuần là người truyền đạt kiến thức, mà là người hướng dẫn, cung cấp giáo trình thích hợp; GV sẽ giám sát và giúp SV duy trì động lực học tập ở mức độ cao và phát triển kiến thức một cách linh hoạt. Trách nhiệm của các trường đại học là thúc đẩy môi trường dạy và học tốt của GV và SV.
Xem thêm: Đào tạo KTS tại khoa Kiến trúc và Quy hoạch, trường Đại học Xây dựng
3. Xưởng thiết kế (studio) và giảng dạy đồ án kiến trúc
Xưởng thiết kế theo định hướng studio /cho môn học đồ án là thành phần quan trọng nhất của chương trình đào tạo kiến trúc, mô hình này vẫn được xem là tâm điểm và là hạt nhân của khung chương trình đào tạo kiến trúc tiên tiến trên thế giới. Hoạt động của xưởng được thiết kế để phát triển tư duy phản biện và khả năng sáng tạo, một xưởng có chất lượng tốt là tạo ra một không gian “đóng – mở” linh hoạt để SV và GV cộng tác trong dạy và học. Trong bối cảnh ở Việt Nam, khi các trường chuyển đổi sang học chế tín chỉ, cơ cấu lớp học truyền thống bị phá vỡ, mô hình xưởng học đồ án sẽ phát huy được hiệu quả trong việc duy trì đào tạo đặc thù có tính chất chuyền nghề của ngành kiến trúc.
Trong những năm gần đây, trọng tâm của việc giảng dạy đồ án được nhiều trường trên thế giới lựa chọn là học từ “vấn đề” hoặc “từ dự án”. Thông qua học tập theo dự án, sẽ tạo điều kiện cho GV và SV tiếp cận một cách năng động các vấn đề và các thách thức trong thực tiễn, cho phép SV phát triển các kỹ năng nghiên cứu trong thiết kế, phương pháp giải quyết vấn đề và cách đưa ra quyết định. Việc đổi mới nhiệm vụ đồ án hàng năm sẽ truyền cảm hứng cho GV và SV, giúp họ có được một kiến thức sâu sắc hơn, thúc đẩy và thực hành những thói quen học tập mới, cũng như nhấn mạnh các kỹ năng tư duy sáng tạo.
4. Giảng dạy các học phần về công nghệ xây dựng
Các học phần liên quan đến công nghệ và xây dựng chiếm tỷ trọng lớn trong chương trình đào tạo KTS, trước sự phát triển vũ bão về công nghệ xây dựng trong khi thời gian đào tạo KTS có xu hướng rút ngắn, đòi hỏi phải có sự chuyển đổi và tích hợp các học phần xây dựng truyền thống trước đây với mục đích là cung cấp cho SV một sự hiểu biết tổng thể về công nghệ và các mối quan hệ của nó trong thiết kế kiến trúc. Để đáp ứng các mục tiêu đặt ra, đào tạo chủ yếu tập trung vào các khía cạnh sau đây:
- Xem xét, giải thích và phân tích các tác động đối với các yêu cầu của các kết cấu xây dựng;
- Phân loại các cấu trúc xây dựng khác nhau;
- Trình bày và đánh giá các kết cấu xây dựng thông dụng trên cơ sở cấu trúc;
- Các điều kiện biên cho việc áp dụng các cấu trúc xây dựng cá biệt và các nguyên tắc thiết kế;
- Phương pháp lựa chọn các cấu trúc XD khác nhau, từ các khía cạnh của giá trị kiến trúc, thực hiện, duy trì, bảo dưỡng và cải tạo;
Giảng dạy công nghệ xây dựng như việc chuyển giao kiến thức, giúp SV có một ấn tượng đầy đủ và chính xác các khái niệm cơ bản cũng như giới thiệu và lựa chọn hệ thống kết cấu công trình phù hợp. Việc giảng dạy học phần này thường bắt đầu từ năm thứ 2 và chia thành các giai đoạn và tiếp tục cho đến khi tốt nghiệp, đây sẽ là một công cụ hỗ trợ hiệu quả trong quá trình hình thành và phát triển ý tưởng kiến trúc, cũng như phát hiện những hạn chế về cấu trúc trong quá trình thiết kế.
Kết luận:
Giáo dục kiến trúc đang trải qua giai đoạn khó khăn trong một thị trường chuyên nghiệp giàu tính cạnh tranh. Việc phổ cập hóa giáo dục đại học với sự đa dạng ngày càng tăng của nhiều ngành học mới, sự phát triển nhanh chóng của công nghệ và truyền thông… Đó là những lý do chính đòi hỏi sự thay đổi trong chiến lược đào tạo và thái độ sư phạm trong môi trường giáo dục đòi hỏi một cách toàn diện và bền vững hơn. Các trường đào tạo kiến trúc cần phải cải tiến chương trình giảng dạy, cải tạo và nâng cấp cơ sở hạ tầng công nghệ, tăng cường quan hệ và hợp tác Quốc tế. Để thực hiện được công cuộc cải cách này đòi hỏi nhiều năng lượng hơn, phối hợp hành động nhiều hơn, và phải có nguồn nhân lực và tài chính mạnh hơn.
Xem thêm: Diễn đàn Hành nghề KTS và Hội nhập
PGS.TS.KTS Nguyễn Vũ Phương
Trưởng Khoa Kiến trúc – Trường ĐH Kiến trúc Hà Nội
(Bài đăng trên Tạp chí Kiến trúc số 11-2016)
––––––––––––––––––––––––
Tài liệu tham khảo:
1. Nguyễn Vũ Phương, Đổi mới đào tạo kiến trúc sư, cơ hội và thách thức, TC Kiến trúc, Hội KTS Việt Nam
2. Nguyễn Vũ Phương, Đổi mới phương thức dậy và học đồ án kiến trúc, TC Khoa học và công nghệ XD – Trường ĐH Kiến trúc HN.
3. Nguyễn Vũ Phương, Đánh giá chất lượng đào tạo thông qua đồ án tốt nghiệp kiến trúc sư, TC Kiến trúc, Hội KTS Việt Nam.
4. Nguyễn Vũ Phương, Triển lãm chuyên đề kiến trúc thúc đẩy đổi mới và hội nhập trong đào tạo kiến trúc sư. TC Kiến trúc, Hội KTS Việt Nam.
5. Kỷ yếu hội thảo: Đào tạo kiến trúc và các ngành thiết kế, xây dựng trong xu hướng toàn cầu hóa, Trường ĐH Kiến trúc TP HCM.
6. Symposium on New Directions in Architectural Education – GREHA
7. Humanise Architectural Education for the 21st Century – Akhtar Chauhan
