Đào tạo Kiến trúc: Từ bản vẽ đến xây dựng

Cổng trường Beaux-Arts tại Paris với mặt đứng lâu đài Gaillon phía trước

Làm sao để khi ra trường có thể đáp ứng yêu cầu của công việc? Đó là câu hỏi lớn dành cho sinh viên (SV), nhà tuyển dụng và cơ sở đào tạo. Là những KTS làm công tác giảng dạy và có một văn phòng thiết kế nho nhỏ, câu hỏi trên đôi khi chỉ đơn giản nhằm đáp ứng mục tiêu “ích kỷ” là SV do mình đào tạo, được tuyển vào văn phòng của mình, có thể đáp ứng công việc mình giao cho. Và nhiều lúc, phải thừa nhận rằng sản phẩm mình góp phần đào tạo nên chưa thực sự đáp ứng được yêu cầu của chính bản thân.

Một giờ học tại trường Bauhaus

Rõ ràng là SV kiến trúc hiện nay có khả năng tiếp cận nguồn tài liệu dễ dàng, kỹ năng tin học và ngoại ngữ tốt, tuy nhiên, ngoài kiến thức và kỹ năng vẫn còn một khoảng cách khá lớn, chỉ qua những trải nghiệm thực tế mới có thể giúp họ đáp ứng được nhu cầu công việc một cách nhanh chóng sau khi ra trường. Thuyết Bốn Nguyên Nhân của Aristotle, triết gia Hy Lạp cổ đại, giải thích sự tồn tại của sự vật dựa trên các nguyên nhân: Vật liệu, tạo tác, hình dáng và chức năng. Ví dụ như một ngôi nhà được làm từ vật liệu xây dựng là gì, bởi kỹ thuật xây dựng ra sao, có hình dáng theo kiểu kiến trúc nào với chức năng để ở?… Tuy nhiên, đa phần SV kiến trúc khi thực hiện đồ án của mình quan tâm rất nhiều đến hình dáng, trong khi vẫn còn khập khiễng về chức năng, ít biết về vật liệu (trừ các thông số của vật liệu phải nhập vào phần mềm diễn họa) và hoàn toàn không quan tâm đến kỹ thuật xây dựng.

Sự thiếu hụt những trải nghiệm thực tế trong quá trình đào tạo kiến trúc đã được nhìn nhận từ rất sớm. Nhằm khắc phục điều này, KTS Félix Duban đã mang mặt đứng của lâu đài Gaillon theo phong cách Tiền Phục Hưng từ vùng Normady đến đặt ở cổng trường Beaux-Arts tại Paris để SV kiến trúc có thể cảm nhận được bố cục, tỉ lệ và chi tiết kiến trúc cổ điển hằng ngày. Và yêu cầu về việc trải nghiệm thực tế đạt đến mức quy chuẩn vào thời kỳ của trường Bauhaus, khi KTS Walter Gropius khẳng định: “KTS, họa sĩ, nhà điêu khắc đều phải trở về làm thợ thủ công!… Nền tảng của sự thủ công là cần thiết cho mọi nghệ sĩ, là nguồn gốc của sự sáng tạo”. Để đạt được điều này, trường Bauhaus đã thực hiện sự thay đổi sâu rộng về cơ cấu tổ chức và chương trình đào tạo với các khóa dự bị, ở đó SV được trải nghiệm về màu sắc, hình dáng và vật liệu trong 6 tháng trước khi lựa chọn làm việc trong các phân xưởng: Đồ gỗ, đồ gốm, đồ sứ, chế biến kim loại, chế biến thủy tinh… Bởi vậy, bên cạnh việc học trên lớp là học dưới các xưởng, mỗi xưởng có hai người thầy, một dạy thiết kế và một dạy thực hành.

Tuy nhiên, cùng với sự phát triển của máy tính và các phần mềm hỗ trợ, SV kiến trúc có xu hướng nhìn nhận kiến trúc qua những hình ảnh mô phỏng thay vì hướng đến sự trải nghiệm thực tế. Ưu điểm của các phần mềm thiết kế được thể hiện qua một bài viết trên tạp chí Archtectural Record với tựa đề Click or Brick, trong đó, mô tả một tương lai hấp dẫn khi những cú click chuột sẽ thay thế những viên gạch trong xây dựng. Nhưng kèm với đó, kết quả thu được cũng ít chân thật hơn và thậm chí có thể “ảo” hơn chỉ với một vài thủ pháp xử lý hình ảnh. Và đó có thể là lý do vì sao KTS Richard Meier than phiền về việc một KTS trẻ khi được hỏi chi tiết đó có tỷ lệ tốt hay không đã không thể trả lời ngay mà bắt đầu đo và chia trên máy tính. KTS Tadao Ando thậm chí còn cực đoan hơn khi yêu cầu các KTS trẻ tại văn phòng phải lau dọn các công trình do ông thiết kế vừa xây xong để có cảm nhận tốt về chi tiết và vật liệu.

Vì vậy, công tác đào tạo kiến trúc cần có sự cân bằng giữa lý thuyết và thực hành nhằm tăng cường những trải nghiệm thực tế của SV, để họ thấy được cái đẹp của gạch, đá, gỗ hoặc đôi khi chỉ để kiểm chứng giữa “ảo” và “thực” khác nhau như thế nào. Xu hướng này được thể hiện trong rất nhiều chương trình đào tạo kiến trúc hiện nay qua phương pháp Design and Build (Thiết kế và Xây dựng) hay Learning from Making (Học thông qua Làm). Qua đó, SV được trải nghiệm tất cả các bước để ra đời một công trình kiến trúc từ khảo sát, tìm ý, thiết kế, triển khai đến xây dựng.

Các cấu trúc thử nghiệm khác nhau và Vỏ lưới cuối cùng

Để minh họa cho xu hướng này, không gì hơn, xin chia sẻ với diễn đàn “Sáng tạo trong học và làm nghề kiến trúc” một khóa học Thiết kế – Xây dựng tôi đã được tham gia:

Mục tiêu của khóa học: Thiết kế, lắp dựng vỏ lưới tre có kích thước đủ lớn để có thể sử dụng như một công trình kiến trúc nhỏ. Kết cấu kiểu vỏ lưới được chọn do việc lắp dựng ban đầu hoàn toàn được tiến hành trên mặt đất, sau đó, tác động lực vào cạnh biên nhằm tạo dựng hình dạng vỏ và điều chỉnh hình dạng cạnh biên để có các hình dạng vỏ khác nhau.

Người thực hiện: GS David Rockwood – Trường Kiến trúc Hawaii cùng các giảng viên và 35 SV Khoa Kiến trúc – Trường Đại Học Bách Khoa Đà Nẵng với các bước từ Thiết kế đến Xây dựng như sau:

  1. Dựng hình vỏ bằng mô hình dây xích: Mô hình dây xích là kỹ thuật tìm kiếm hình dạng vỏ được sử dụng từ rất sớm khi thiết kế các hình dạng phức tạp nhưng chưa có sự hỗ trợ của máy tính. SV được yêu cầu thiết kế một vỏ trụ đơn giản bằng dây xích làm từ kẹp giấy treo trên khung gỗ và sau đó thử nghiệm để xem mối quan hệ giữa các dạng đường bao, chiều dài và khoảng cách giữa dây xích với hình dạng vỏ.
  2. Dựng hình vỏ bằng mô hình tre: Tiếp theo, SV được yêu cầu làm các mô hình vỏ lưới bằng thanh tre mỏng để có những tiếp xúc ban đầu với vật liệu tre. Một mục đích khác là SV bắt đầu hiểu các hình dạng vỏ lưới, tiến trình lắp ráp trên mặt phẳng và tác động lực để tạo hình dạng vỏ trụ và sau đó chuyển đổi sang một hình dạng mới theo ý mình.
  3. Tìm hiểu các liên kết kết cấu: Sau khi hoàn thành các mô hình tỷ lệ nhỏ, SV đã có được nhận thức về các điều kiện liên kết điển hình trong vỏ lưới và nay có thể kiểm tra điều này bằng cách tạo nên các liên kết mẫu có vật liệu và kỹ thuật khác nhau. Mỗi mẫu liên kết sẽ cho ra nhiều biến thể và mỗi biến thể sẽ được kiểm tra, với mục tiêu là tìm ra một thiết kế tối ưu.
  4. Tiến trình lắp ráp và lắp dựng vỏ lưới: Các cấu trúc thử nghiệm được tiến hành theo nguyên tắc từ kích thước nhỏ đến lớn, từ từng thành phần đến toàn bộ tổng thể. Sau khi trải qua 4 cấu trúc thử nghiệm có kích thước và cách thức sử dụng tre khác nhau, nhóm tiến hành thực hiện cấu trúc thử nghiệm 5 (vỏ lưới cuối cùng). Do sự gia tăng kích thước và tải trọng, cần nhiều nỗ lực hơn để đưa vỏ đạt đến độ cao thiết kế. Tuy nhiên, sau khi thực hiện nhiều thay đổi và điều chỉnh, một hình dạng vỏ trụ đã được dựng thành công với bán kính gần 3m dài 23m.

Bước tiếp theo trong tiến trình lắp dựng là thay đổi hình dạng đường biên để thay đổi lại hình dạng của vỏ lưới theo dạng vỏ lưới cong hai phương. Các SV vào vị trí tại những điểm đối xứng dọc theo cạnh biên và đồng thời kéo và đẩy để đưa các điểm này vào gần trục dọc hơn. Các bước này đều thành công và vỏ lưới bây giờ đã có hình dạng cuối cùng như đã dự định trước. Các dây căng đã được buộc chặt để cố định hình dạng vỏ lưới và cọc tre được đóng tại các điểm ngoài cùng của mỗi cạnh biên để giúp ổn định hình dạng vỏ.

SV tham gia thi công trong quá trình nghiên cứu kết cấu vỏ lưới

Tổng kết

Nghiên cứu là cách để tìm hiểu đầy đủ và rõ ràng hơn những gì mình chưa biết. Khóa học cơ bản đã được giới hạn trong việc khảo sát tre như một loại vật liệu xây dựng và ứng dụng nó cho các kết cấu vỏ lưới. So với buổi đầu của khóa học, các thành viên tham gia chỉ am hiểu ở mức trung bình về các nội dung này, nhưng sau đó, chúng tôi đã có sự hiểu biết ở mức độ lớn hơn về từng nội dung cũng như các mối quan hệ giữa chúng.
Phương pháp học từ thực hành là nền tảng cho phương pháp tiếp cận của khóa học. Vì vậy, khóa học đã dành nhiều thời gian làm việc với vật liệu thực tế ở tỉ lệ thật theo chu kỳ ngắn lặp đi lặp lại nhằm kiểm tra các mối quan hệ giữa vật liệu và sự lắp ráp, hiệu suất kết cấu của nó cũng như liên tục cải tiến thiết kế và kỹ thuật thi công.

Kết quả cuối cùng khóa học Thết kế – Xây dựng Vỏ lưới tre

Một điều quan trọng nữa mà khóa học đạt được là kiểm tra tiềm năng hợp tác quốc tế trong việc thực hiện các dự án Thiết kế – Xây dựng. Việt Nam đã chứng tỏ là một địa điểm tuyệt vời để thực hiện các dự án này bởi nguồn nguyên liệu phong phú, giá thành rẻ và sự nhiệt tình tham gia của các bạn SV.

KTS Trần Đức Quang – KTS Đoàn Trần Hiệp
Trường Đại học Bách Khoa Đại học Đà Nẵng

(Bài đăng trên Tạp chí Kiến Trúc số 8/2017)