Đổi mới đào tạo trong kiến trúc: Nhìn từ kết quả Giải thưởng Kiến trúc xanh 2018 dành cho Sinh viên

Vào cuối tháng 9/2017, Viện Nghiên cứu và Phát triển Đô thị Xanh Việt Nam (VIGURD) phối hợp cùng Tổ chức Tài chính quốc tế (IFC) và Hội đồng Công trình Xanh Việt Nam (VGBC) tổ chức Tuần lễ Kiến trúc Xanh Việt Nam tại Hà Nội. Đây là hoạt động tiếp nối chương trình Tuần lễ Kiến trúc Xanh Việt Nam từ 2010 – 2015 do Viện Kiến trúc Nhiệt đới – Trường ĐH Kiến trúc Hà Nội tổ chức.

Một trong những hoạt động quan trọng của Tuần lễ kiến trúc xanh Việt Nam là Giải thưởng Kiến trúc Xanh sinh viên. Đây là một sân chơi đầy bổ ích dành cho các sinh viên (SV) năm cuối thuộc các trường Đại học đào tạo Kiến trúc trên cả nước và một số trường quốc tế. Đây là cơ hội để các KTS tương lai – đưa các ý tưởng xanh vào thiết kế của mình, thể hiện sự sáng tạo, nhạy bén bắt kịp với xu hướng phát triển hiện nay trên thế giới. Sự kiện này đã thu hút được sự quan tâm của cộng đồng, các cơ quan truyền thông báo chí và đặc biệt là các tổ chức, cá nhân hoạt động trong lĩnh vực đào tạo.

Thành phần Hội đồng đánh giá giải thưởng: Bao gồm các GS, KTS đầu ngành đến từ Hội Môi trường Xây dựng Việt Nam, Hội KTS Việt Nam, Hội Quy hoạch Đô thị Việt Nam cùng các chuyên gia của Tổ chức Tài chính Quốc tế (IFC) và Hội đồng Công trình xanh Việt Nam (VGBC) tham gia thẩm định, đánh giá và thống nhất lựa chọn ra những đồ án xuất sắc.

Đồ án đạt giải Nhất trong Giải thưởng Kiến trúc xanh SV

Tiêu chí đánh giá giải thưởng gồm 5 tiêu chí: Địa điểm bền vững; Công nghệ xanh; Sáng tạo; Vật liệu bền vững; Cộng đồng – Nhân văn – Đậm đà bản sắc dân tộc, trong đó đề cao tính sáng tạo của SV trong đề xuất ý tưởng, các giải pháp thiết kế thích ứng với điều kiện khí hậu, ứng dụng công nghệ xanh một cách thông minh.

Ngoài ra, giải thưởng cũng khuyến khích các đồ án có ý tưởng và thiết kế gắn với sự những vấn đề quan tâm của xã hội như: Tôn trọng thiên nhiên, vật liệu thân thiện môi trường, bảo tồn đô thị bền vững, nhà ở nông thôn bền vững, tầm nhìn bền vững, hướng về biển đảo, nhân văn…

Kết quả Giải thưởng Kiến trúc xanh SV 2017-2018

Giải thưởng năm 2017 đã quy tụ được hơn 70 đồ án đến từ 10 trường ĐH đào tạo Kiến trúc trên cả nước

Giải thưởng năm 2018 đã quy tụ gần 100 đồ án được lựa chọn kỹ càng đến từ 13 trường ĐH trong nước và quốc tế: ĐH Kiến trúc Hà Nội, ĐH Xây dựng, ĐH Kinh doanh Công nghệ Hà Nội, ĐH Phương Đông, ĐH Duy Tân – Đà Nẵng, ĐH Bách khoa Đà Nẵng – ĐH Đà Nẵng, ĐH Xây dựng Miền Trung, ĐH Khoa học Huế, ĐH Kiến trúc TP.HCM, ĐH Công nghệ TP.HCM, ĐH Bách Khoa TP.HCM, ĐH Valencia – Tây Ban Nha…

Thể loại các công trình đăng ký giải thưởng cũng rất phong phú, đa dạng đã thể hiện sự thay đổi mạnh mẽ trong nhận thức cũng như sự quan tâm của SV về kiến trúc xanh. Tất cả đều thể hiện nhiệt huyết, sự sáng tạo mạnh mẽ từ đặt vấn đề đến cách giải quyết hướng về môi trường và chất lượng cuộc sống… Những nội dung đang thu hút được mối quan tâm của xã hội và cộng đồng hiện nay.

Mặc dù mới dừng ở mức độ đồ án chứa đựng sự mộng mơ của tuổi SV nhưng các giải pháp thì rất táo bạo và mang tính thực tiễn cao.
Tuy nhiên, qua giải thưởng năm 2017 và 2018 cũng có thể thấy kiến thức của SV về công trình xanh còn nhiều hạn chế, không mang tính tổng thể. Nhiều giải pháp được cóp nhặt từ các tài liệu mà không hiểu được bản chất nên diễn đạt còn rất vụng về. Điều này cho thấy những lỗ hổng trong việc cung cấp các kiến thức về bền vững, kiến trúc xanh, tiết kiệm năng lượng trong đào tạo ngành kiến trúc – xây dựng.

Một số suy nghĩ về đào tạo kiến trúc – Nhìn từ Giải thưởng Kiến trúc Xanh SV

Kiến trúc vì môi trường là mục tiêu phấn đấu của nhiều quốc gia và là tuyên ngôn của nhiều đơn vị tư vấn và đào tạo kiến trúc. Công trình kiến trúc phải hòa quyện với khung cảnh của môi trường tự nhiên xung quanh và trở thành một bộ phận của nó, phù hợp với địa hình, thích ứng với khí hậu. Cấu trúc không gian của công trình và vỏ bao che của nó phải tận dụng được các nguồn tự nhiên: Nắng, gió, ánh sáng. Kiến trúc của tương lai phải thân thiện với môi trường, giảm thiểu tác động đối với môi trường. Nhìn ở góc độ kinh tế, một kiến trúc thành công phải là kiến trúc tiết kiệm và đạt hiệu quả năng lượng.

Trước những đòi hỏi của xã hội, nhiều cơ sở đào tạo đã có những chuyển hướng gắn đào tạo với môi trường. Phát triển bền vững, thiết kế sinh thái, kiến trúc xanh… là những môn học mới và bộ môn mới trong các cơ sở đào tạo kiến trúc, như: ĐH Kasetsart -Thái Lan, ĐH quốc gia Singapore, ĐH quốc gia Đài Loan…. Tại châu Âu, tiên phong có TU Delft – Hà Lan, Nottingham- Anh quốc, TU Berlin-CHLB Đức….

Thực tế tại Việt Nam hiện nay, trong chương trình đào tạo kiến trúc ở nhiều trường còn đang thiếu vắng những môn học thiết kế gắn với bền vững, kiến trúc xanh và tiết kiệm năng lượng. Hơn nữa, việc thay đổi chương trình khung được quy định bởi Bộ giáo dục và đào tạo là rất khó khăn. Có thể thấy việc đào tạo thiết kế kiến trúc gắn với bền vững, kiến trúc xanh và tiết kiệm năng lượng là cần thiết để chúng ta không bị tụt hậu so với các nước trên thế giới.

Dưới đây là một số kiến nghị cho các chương trình đào tạo kiến trúc- xây dựng từ Giải thưởng Kiến trúc xanh SV.

– Nâng cao nhận thức về môi trường đối với SV kiến trúc:

  • Nhận thức về môi trường, an ninh năng lượng và phát triển bền vững;
  • Nhận thức được vai trò của qui hoạch, mối quan hệ của các thành tố qui hoạch trong mối quan tâm chung về môi trường;

– Tạo ra các công cụ và thông tin giúp SV kiến trúc có thể phát huy khả năng sáng tạo:

  • Các kiến thức về khí hậu;
  • Thiết kế thông minh (pasive design, eco design…);
  • Thiết kế tích hợp (Intergrated Design);
  • Hiểu về vật liệu và cách sử dụng vật liệu theo hướng tiết kiệm năng lượng;
  • Các giải pháp kỹ thuật công trình (điện, nước, điều hòa…);
  • Các công cụ tính toán, mô phỏng hóa

– Xây dựng nội dung môn học và dần đưa vào chương trình giảng dạy

– Gắn kết nghiên cứu khoa học, thực hành với đào tạo: Thực tiễn cho thấy sự cần thiết của việc đầu tư nâng cấp đồng bộ cho các phòng thí nghiệm thực hành. Tại trường kiến trúc thuộc TU Berlin, CHLB Đức các phòng thí nghiệm thực hành đóng vai trò to lớn trong hoạt động đào tạo và nghiên cứu. Với sự giúp đỡ của các phòng thí nghiệm này các SV, học viên trên đại học có thể kiểm tra tác động của các yếu tố khí hậu như gió, nhiệt độ…, hoặc thử nghiệm các vật liệu xây dựng gắn với các ý tưởng thiết kế. Tại đây không có sự phân tách nghiên cứu khoa học và đào tạo, các phòng LAB chính là các cơ sở đào tạo;

– Tăng cường hợp tác quốc tế, chuyển giao công nghệ của các nước tiên tiến: Mở rộng và tăng cường hợp tác quốc tế trong công tác đào tạo, nghiên cứu khoa học về môi trường là công việc rất cần thiết khi Việt Nam còn đi sau nhiều nước trong lĩnh vực này. Trường đại học là môi trường thuận lợi nhất để có thể tiếp cận tiến bộ khoa học công nghệ môi trường một cách chính thống.

Kết luận

Trong bối cảnh các vấn đề về môi trường và biến đổi khí hậu hiện nay đang đặt ra nhu cầu cấp thiết về việc thay đổi nền tảng tư duy ngay từ lĩnh vực giáo dục. Điều này sẽ đảm bảo được sự phát triển bền vững cho ngành kiến trúc và đất nước trong tương lai.
Giải thưởng Kiến trúc xanh SV với việc qui tụ được các đồ án tốt chon lọc đến từ 12 trường trong nước có sự so sánh với một số trường trên thế giới cho chúng ta một cách nhìn khá bao quát về tình hình đào tạo kiến trúc. Những đúc rút từ kết quả giải thưởng có thể là những đóng góp nhỏ bé cho các chương trình đào tạo kiến trúc tại Việt Nam hiện nay.

Kinh nghiệm của các quốc gia đi trước là vô cùng quí báu, tuy nhiên cũng cần có những nghiên cứu áp dụng cho phù hợp với điều kiện riêng của Việt Nam.

Tài liệu tham khảo:
1. Kết quả giải thưởng Kiến trúc xanh SV 2017, 2018 Viện Nghiên cứu và phát triển đô thị xanh
2. Kỷ yếu hội thảo “Kiến trúc xanh Tương lai xanh” – Bộ Xây dựng, Trường ĐH Kiến trúc HN và Viện Kiến trúc Nhiệt đới (ITA) 2011.
3. Gắn đào tạo với nghiên cứu khoa học ở các trường đại học – Nguyễn Thị Kim Nhung
4. Phát triển năng lực KHCN trong các cơ sở giáo dục và đào tạo trong bối cảnh hội nhập quốc tế – Hội thảo toàn quốc về KHCN ngành XD – Hoàng Mạnh Nguyên
5. Chương trinh đào tạo của ĐH Nottingham – Anh Quốc – GS. Taner Oc
6. Đào tạo kiến trúc gắn với môi trường – một xu thế của thời đại – Kỷ yếu Hội thảo kỷ niệm 45 năm đào tạo Kiến trúc – 2014 – Hoàng Mạnh Nguyên

Hoàng Mạnh Nguyên

(Bài đăng trên Tạp chí Kiến trúc số 11-2018)