Về Luật Kiến trúc sư

Ba mươi năm qua, công cuộc xây dựng ở nước ta phát triển rất sôi động. Tuy nhiên, bộ mặt kiến trúc chưa đáp ứng lòng mong đợi, chưa tương xứng với vốn đã đầu tư, mặc dù đã cung cấp hàng triệu m2 công trình đáp ứng nhu cầu sử dụng.

Microsoft Word - Vinh Hy - du thi 5
Quy hoạch phân khu dải ven biển khu vực Vĩnh Hy, huyện Ninh Hải, tỉnh Ninh Thuận Giải thưởng Hội đồng – Giải thưởng KTQG 2014

Hầu hết các đô thị trên nhiều tỉnh thành đều phát triển xây dựng, có đô thị đẹp và đô thị chưa đẹp, trong một đô thị có tuyến phố đẹp và tuyến phố chưa đẹp. Bốn thành phố lớn ở nước ta: Hà Nội, TP HCM, Đà Nẵng, Hải Phòng có thể xem như “đại diện” của sự phát triển xây dựng, trong đó Đà Nẵng và TP HCM có nhiều tuyến phố đẹp hơn. Bộ mặt kiến trúc nông thôn cũng có tình hình tương tự. Hà Nội phát triển rộng lớn, trừ khu vực Mỹ Đình còn lại nhiều tuyến phố mới nhưng không xứng tầm vóc công trình của thế kỷ 20. Trên tuyến đường rộng lớn Nguyễn Chí Thanh, Trần Duy Hưng,… nổi tiếng là đường phố Xã Đàn (thuộc quận Đống Đa, Hà Nội), trước khi khởi công xây dựng, báo chí đăng tải nhiều bài khoe rằng: Sẽ có đường phố mới hiện đại, khang trang… và xứng với con đường có giá đắt nhất thế giới. Xã Đàn xây dựng xong, đưa vào sử dụng cách đây khoảng 10 năm đã làm thất vọng biết bao người, vì hai bên đường hiếm có một ngôi nhà khang trang hoành tráng, phần lớn vẫn là các nhà ống liền kề, và các hình thức kiến trúc na ná như một vài con phố xây dựng cách đây vài ba chục năm, thậm chí còn có nhà mỏng và méo. Nếu không có cách chấn chỉnh quản lý xây dựng sẽ khó có được bộ mặt kiến trúc xây dựng vào thế kỷ 21, thế kỷ có nhiều vật liệu xây dựng mới và nhiều tri thức kiến trúc mới. 

Tình hình hiện nay có thể có chuyển biến tốt nếu có LUẬT KIẾN TRÚC. Được biết Hội KTS Việt Nam và Bộ Xây dựng đã soạn thảo Luật này. Xin có lời bàn sau đây:

Bộ mặt kiến trúc (bao gồm quy hoạch xây dựng và công trình kiến trúc) đẹp hay xấu, tiện nghi hay không, không chỉ phụ thuộc vào giới kiến trúc, mà phụ thuộc nhiều đối tượng và nhiều yếu tố mang tính xã hội, trong đó có các vấn đề: Dân trí, quan trí, pháp lý. Vậy Luật này nên có tên gọi là Luật Kiến trúc hay Luật Kiến trúc sư1*. Với tên của Luật; mọi người hiểu nhanh và gọn Luật Kiến trúc quy định tất cả các công dân (bao gồm các quan chức, dân thường…) phải thực hiện; Luật Kiến trúc sư quy định giới kiến trúc hành nghề thực hiện.
Dân trí: Ở đây chỉ nói riêng “dân trí” với kiến trúc (bao gồm quy hoạch xây dựng và công trình kiến trúc: Tình trạng khá phổ biến là chủ công trình cho mình quyền quyết định bộ mặt kiến trúc của mình, nên không góp phần làm đẹp cảnh quan đô thị, nông thôn. Xảy ra tình trạng này là do nhận thức thẩm mỹ kiến trúc của chủ nhà còn quá sơ sài, thậm chí họ mua hoặc sao chép các kiến trúc và chi tiết kiến trúc lỗi thời gắn vào công trình của mình, trong đó không hiếm kiểu nhà ống. Nhà ống chỉ nên tồn tại trên các ngõ của trục đường lớn và các khu vực khác không mấy liên quan đến cảnh quan khoáng đạt của đô thị. Nếu không có hướng dẫn, truyền bá kiến thức mỹ thuật kiến trúc hoặc biện pháp ngăn chặn, thì bộ mặt kiến trúc sẽ khó mà đẹp. Luật Kiến trúc sẽ quy định điều này để mọi người dân thực hiện, chứ không riêng cho một ngành hoặc giới nào.

Quan trí: Người có quyền quyết định thực hiện xây dựng, hiện nay đều do Chủ tịch hoặc Bí thư Đảng bộ địa phương. Tuy nhiên, vẫn cần phải làm rõ: Người lãnh đạo (cầm quyền) giỏi là người biết tận dụng trí thức các chuyên gia. Người lãnh đạo tồi là người xem mình có quyền thì quyết theo chủ quan mình. Các quan chức cấp dưới lại phụ thuộc, rất dè dặt khi phát biểu ý kiến.
Xưa và nay, khắp nơi nơi đều suy tôn lời nói: Người biết sử dụng người tài là người tài. * Một quyển sách có tên: “40 điều cần biết”, điều số 1 viết: Phải biết mình là ai.

Cho dù là Bí thư, Chủ tịch… cũng không mấy người có được hiểu biết sâu rộng tất cả các lĩnh vực, do đó việc thu thập, sàng lọc ý kiến chuyên gia là cốt lõi của uy tín người cầm quyền.
Lề lối làm việc cũng nên làm rõ ai là người quyết định: Do Bí thư Đảng bộ, hay do Chủ tịch UBND. Đã có một số nơi họp bàn về đồ án kiến trúc, phải tổ chức hai lần: Lần 1, phía thiết kế báo cáo, xin ý kiến UBND do Chủ tịch chủ trì, họp lần 2 cũng nội dung như lần 1 xin ý kiến Ban chấp hành Đảng bộ do Bí thư Đảng chủ trì. Phần lớn theo quyết định của Bí thư; nay nên quy về một mối: Mỗi lần họp bàn về kiến trúc xây dựng, do UBND tổ chức, thành phần họp có Bí thư và Ban Chi uỷ Đảng cùng với đại diện UBND. Kết luận do Chủ tịch UBND. Vậy là làm rõ chức năng: Đảng lãnh đạo, chính quyền thừa hành. Đảng lãnh đạo đường lối chính trị, đường lối phát triển kinh tế xã hội. UBND thực hiện các đường lối do Đảng đã hoạch định, chứ Đảng không ôm đồm làm thay thực thi hành chính, và như vậy hợp pháp, vì tất cả các hợp đồng kinh tế… đều do đại diện UBND ký duyệt.

Pháp luật: Bộ mặt kiến trúc là vật thể đặt trên đất và vùng miền có thể xây dựng. Tất cả nơi này đều là tài sản quốc gia, bộ mặt kiến trúc cùng với cảnh quan thiên nhiên cũng là tài sản quốc gia, không ai được tự quyền xâm. Nhà nước quản lý tài sản này nhằm mục đích làm đẹp cảnh quan các vùng miền của đất nước. Nếu buông lỏng quản lý xây dựng, sẽ dẫn đến tình trạng mạnh ai nấy làm, phá nát vẻ đẹp thiên phú. Tiền đầu tư xây dựng công trình là của tư nhân, hoặc của đại diện tổ chức cơ quan hợp pháp. Nhưng các chủ đầu tư này không có quyền sửa đổi thiết kế đã được phê duyệt, nếu cần thiết sửa đổi, chủ đầu tư phải làm việc với tư vấn thiết kế và phải được người quản lý nhà nước ký duyệt.
Người có thẩm quyền cấp phép xây dựng, phê duyệt dự án, phê duyệt đồ án kiến trúc chịu trách nhiệm trước pháp luật. Nếu làm sai quy định hoặc dựa quyền nhằm vụ lợi, tuỳ tiện điều chỉnh quy hoạch, bổ sung diện tích sàn xây dựng để tham nhũng sẽ bị kỷ luật. Người có thẩm quyền cần phải mạnh tay xử lý các vi phạm làm xấu bộ mặt đô thị, làm sai thiết kế đã được duyệt hoặc xâm lấn quyền lợi của người khác.
Những vấn đề trên cần có trong Luật Kiến trúc, vì Luật Kiến trúc quy định mọi công dân phải thực hiện, trong đó người duyệt dự án, đồ án… cũng là công dân.
Hiện nay có một số điều liên quan đến kiến trúc và quản lý xây dựng được ghi trong một số thông tư, luật xây dựng, luật quy hoạch… tuy nhiên không thuận tiện cho người vận dụng. Nay nên quy về một mối. Điều khoản thi hành của LUẬT KIẾN TRÚC sẽ có khoản mục: Những điều liên quan đến kiến trúc và quy hoạch tại các văn bản có trước luật này đều bãi bỏ, thay bởi các điều khoản của Luật Kiến trúc kể từ ngày Luật này có hiệu lực.
Các vấn đề trên đây quy định công dân Việt và người nước ngoài có công trình ở Việt Nam thực hiện. Do đó ban hành Luật Kiến trúc phù hợp hơn là ban hành Luật Kiến trúc sư.

Bài của KTS Trần Trọng Hanh trang 50 Tạp chí kiến trúc số 215 có đoạn viết: … Luật KTS (hoặc được gọi là Luật hành nghề kiến trúc hay Luật kiến trúc).

KTS Trần Thanh-TCKT.VN

(Bài đăng trên Tạp chí Kiến trúc số 05-2015)