Cuốn sách “Trung Quốc cổ đại kiến trúc kỹ thuật sử” do Viện Hàn lâm Khoa học Trung Quốc biên soạn là một bộ sách toàn diện về lịch sử kiến trúc phương Đông. Tác phẩm không nhìn kiến trúc dưới góc độ mỹ học thuần túy, mà phân tích chi tiết toàn bộ hệ thống công trình cổ đại qua các thời kỳ: Từ kỹ thuật nện đất, nghệ thuật mộc kết cấu, quản trị đô thị cho đến kỹ thuật thi công và bảo vệ công trình. Giá trị của cuốn sách nằm ở hệ thống lý luận kỹ thuật, các bản vẽ mặt cắt và sơ đồ phân tích lực. Các bài báo mong muốn giới thiệu các kiến thức như một cái nhìn tổng quan và giúp kiến trúc sư có thêm các tư liệu quý để hoạt động nghề nghiệp – Từ đó, đề xuất các bài toán về kết cấu, vi khí hậu và vật lý kiến trúc trong kỷ nguyên hiện đại.
1. Đặt vấn đề
Lịch sử kiến trúc thế giới trong nhiều thế kỷ qua, chúng ta có cơ hội tiếp cận với nhiều tài liệu và quen thuộc với cấu trúc, kỹ thuật của các nền văn minh Tây Á, Hy Lạp – La Mã cổ đại. Kiến trúc cổ đại phương Đông, cụ thể là nền kiến trúc lấy “Thổ – Mộc” (Đất và Gỗ) làm trọng tâm, dù rất quen, nhưng các thông tin kỹ thuật về cơ học, cách truyền tải trọng và nghệ thuật xử lý vật liệu của kiến trúc phương Đông vẫn còn ít. Với các bài viết giới thiệu các kiến thức của cuốn sách, chúng ta sẽ có thêm góc nhìn về kiến trúc cổ đại Trung Hoa: Một hệ thống công trình khoa học. Khởi đầu từ những mô hình cư trú thô sơ nhất, người xưa đã thể hiện trí tuệ sinh tồn trước điều kiện địa hình và khí hậu khắc nghiệt. Ứng dụng kỹ thuật nện đất, sự xuất hiện của cấu trúc vòm gạch chịu nén, hay nghệ thuật đan cài mộng mộc không đinh sắt chính là những minh chứng cho nghệ thuật kết cấu. Hơn thế nữa, từ việc quy hoạch đô thị lưới ô cờ đến nghệ thuật định hình lâm viên, kiến trúc luôn gắn chặt với bản sắc văn hóa và tôn trọng hệ sinh thái tự nhiên.
Đặc biệt, trong bối cảnh hiện nay, khi ngành xây dựng đang đối mặt với khủng hoảng cạn kiệt vật liệu và biến đổi khí hậu, bằng các kiến thức được nghiên cứu trong tài liệu, chúng ta mong muốn học hỏi các bài học kinh nghiệm về nguyên lý – Triết lý thiết kế module hóa, tư duy làm mát thụ động, quy hoạch đô thị bọt biển chính là hệ quy chiếu vĩ đại … góp phần hoạch định giải pháp thích ứng biến đổi khí hậu và hướng tới một nền kiến trúc kiến tạo tương lai.
2. Giới thiệu 05 chủ đề về Di sản Kiến trúc Cổ đại Trung Hoa
Tuyến bài viết tổng hợp các kiến thức của cuốn sách và giới thiệu gồm 5 phần. Cụ thể:
Phần 1: Khởi nguyên và nền tảng
Bài 1: Kiến trúc Thổ – Mộc và Gạch – Sự tiến hóa của kết cấu chịu lực.
Bài viết bóc tách khởi nguyên của kiến trúc cổ đại đi từ kỹ thuật nện đất (Bản trúc) tạo nên đài cơ và tường thành vững chãi. Tiếp đó là sự song hành của nhà bán hầm phương Bắc và nhà sàn phương Nam, cho đến sự xuất hiện của vòm cuốn gạch, giải phóng sức lao động và kiến tạo những không gian vĩnh cửu không cần dầm gỗ.
Bài 2: Nghệ thuật Thi công và Lá chắn bảo vệ công trình.
Khám phá cách cổ nhân đương đầu với thiên nhiên, nhân họa và địch họa. Giải mã các kỹ thuật phòng thủ vi khí hậu: Chống ẩm mọt bằng nền đá và tro rơm, tường phong hỏa chống cháy lan và kỳ tích chống động đất nhờ bộ giảm chấn đan cài. Bài viết cũng phục dựng lại khung cảnh công trường cổ đại với kỹ thuật lập giàn giáo và dùng ròng rọc nâng vật liệu khổng lồ.
Phần 2: Lịch sử vật liệu và công cụ
Bài 3: Gỗ và Thép – Mồ hôi trong rừng sâu và định hình kiến trúc.
Đằng sau những đại điện uy nghi là mồ hôi của hàng vạn nhân công. Phân tích quá trình khai thác và vận chuyển những khúc gỗ khổng lồ từ rừng sâu về kinh đô. Đồng thời, đánh giá vai trò của đồ sắt (cưa, bào) trong việc tạo nên độ chính xác của các khớp mộng mộc.
Bài 4: Khai thác đá và Cuộc cách mạng vật liệu nhân tạo.
Nghiên cứu kỹ thuật đẽo đá tinh xảo để hình thành nên các cấu trúc cầu vòm. Đi sâu vào sự ra đời của gạch nung – một cuộc cách mạng vật liệu nhân tạo đã làm thay đổi hoàn toàn hình thái và tuổi thọ của kiến trúc.
Phần 3: Cấu trúc khung mộc
Bài 5: Khung xương và Thuật toán mộc – Nghệ thuật Module tiêu chuẩn hóa.
Đi sâu vào linh hồn của kiến trúc phương Đông: hệ thống kết cấu gỗ. Phân tích cuộc đối thoại giữa hai hệ khung Đài lượng và Xuyên đẩu, kỹ thuật Giảm trụ nới rộng không gian. Đặc biệt, giải mã bí ẩn Đấu củng và các module tiêu chuẩn hóa (“Tài” thời Tống, “Đấu khẩu” thời Thanh) biến kiến trúc thành một ngành công nghiệp sản xuất hàng loạt.
Bài 6: Nghệ thuật Mái nhà – Biểu tượng của bầu trời và quyền lực.
Khám phá sự đa dạng của các loại hình mái (Ngôn sơn, Yết đỉnh, Trùng thiềm) không chỉ nhằm mục đích thoát nước nhanh, mà còn là thước đo nghiêm ngặt về phân cấp xã hội, thể hiện trật tự của các triều đại phong kiến.
Phần 4: Về quy hoạch đô thị và cảnh quan
Bài 7: Lưới tọa độ và Mạch nước – Tổ chức không gian đô thị cổ.
Phân tích quy hoạch định vị trục Thần Đạo vuông vức tuyệt đối tại kinh đô Trường An. Đối sánh với mô hình quy hoạch linh hoạt, nương theo tự nhiên của “Đô thị trên mặt nước” tại Giang Nam (Tô Châu, Hàng Châu) và triết lý quản trị dân cư qua mạng lưới Phường – Thị.
Bài 8: Triết lý Lâm viên – Nghệ thuật điêu khắc thiên nhiên.
Khám phá nghệ thuật cảnh quan Trung Hoa qua triết lý “Tá cảnh” (mượn cảnh) xóa nhòa ranh giới không gian. So sánh sự vĩ đại của Vườn Hoàng gia với tính biểu tượng vi mô của Vườn Tư gia, cùng linh hồn của nghệ thuật hòn non bộ qua các khối đá Thái Hồ.
Phần 5: Văn hóa và con người
Bài 9: Kiến trúc bản địa đa tôn giáo – Khúc ca của thổ nhưỡng và niềm tin.
Xóa bỏ định kiến kiến trúc Trung Hoa chỉ có cung điện, bài viết đưa độc giả đến với các kỳ quan tạc vào vách đá (Hang Mạc Cao, Long Môn), pháo đài đá Tạng truyền, Thánh đường Hồi giáo Tân Cương, hay cấu trúc sinh tồn của Thổ Lâu và lều Mông Cổ. Sự đa dạng này phản ánh năng lực thích ứng vô hạn với môi trường.
Bài 10: Điêu khắc và Sắc màu – Thẩm mỹ nhân sinh.
Bóc tách nghệ thuật trang trí chạm khắc gạch tại các nhà dân gian Tứ hợp viện, sự lộng lẫy của ngói Lưu ly và nghệ thuật sơn thếp Thái họa. Những chi tiết này không đơn thuần là vật liệu, mà là bức tranh phản ánh sống động đời sống văn hóa, tín ngưỡng của người thợ vô danh.
3. Thay lời kết
Thông qua 10 bài viết, mục tiêu của việc giới thiệu nhằm: (1) Xác định các giá trị vượt bậc về nền kiến trúc cổ đại Trung Hoa. Gạt bỏ đi định kiến về sự “rườm rà”, chúng ta sẽ thấy một nền kiến trúc dựa trên tính tính toán toán học, khoa học, am tường vật lý công trình và tôn trọng sâu sắc quy luật của tự nhiên. (2) Kỳ vọng rút ra những bài học mang tính thời sự áp dụng cho quy hoạch và kiến trúc Việt Nam, đặc biệt là trong bối cảnh chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo hiện nay.
Tóm lại, cuốn sách “Trung Quốc Cổ Đại Kiến Trúc Kỹ Thuật Sử” là một công trình nghiên cứu học thuật có giá trị cần được giới thiệu để chứng minh, mọi hình thái kiến trúc, dù là đài cơ nện đất nguyên thủy hay những ngọn tháp chọc trời… đều dựa trên nỗ lực sinh tồn và khát vọng vươn lên của trí tuệ con người.
Qua đối sánh, phân tích và giải mã những kỹ thuật ngàn năm tuổi này, chúng ta tìm kiếm một triết lý thiết kế kiến trúc phù hợp với đặc điểm khí hậu châu Á. Chỉ khi thấu hiểu các định luật của tự nhiên mà người xưa đã đúc kết, kết hợp cùng công nghệ của thời đại số, các thế hệ kiến trúc sư mới có đủ tự tin để kiến tạo nên những không gian sống đậm đà bản sắc, thân thiện với hệ sinh thái và kiêu hãnh trường tồn cùng dòng chảy của thời gian.
Tài liệu tham khảo
Viện Lịch sử Khoa học Tự nhiên thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Trung Quốc, – “Trung Quốc cổ đại kiến trúc kỹ thuật sử (中国古代建筑技术史) – Nhà xuất bản Khoa học.
© Tạp chí Kiến trúc
