Bảo tồn di sản Kiến trúc Đô thị vì sự phát triển bền vững của tp Hồ Chí Minh

“Gặp gỡ Mùa thu” là một sinh hoạt truyền thống hàng năm của Hội Kiến trúc sư Việt Nam – để trao đổi những chủ đề kiến trúc được nhân dân và giới kiến trúc sư quan tâm.
 
Năm nay, “Gặp gỡ Mùa thu 2012” được tổ chức tại thành phố mang tên Bác với chủ đề “Di sản kiến trúc đô thị Thành phố Hồ Chí Minh”, một vấn đề được chính quyền thành phố quan tâm chỉ đạo triển khai trong những năm đến. 
 
Tòa thị chính – TP.Hồ Chí Minh 
 
Chúng ta đang chứng kiến sự phát triển nhanh chóng của các đô thị, cũng như xu hướng quốc tế hóa hình ảnh các đô thị toàn cầu, vấn đề bản sắc văn hóa đô thị đang trở thành chủ đề được quan tâm đặc biệt.
 
Qua thời gian, đô thị được hình thành – phát triển, mang trong mình dấu ấn của lịch sử, văn hóa, kinh tế, – chính trị. Trong kho tàng di sản văn hóa của một dân tộc, di sản kiến trúc – đô thị là tài sản có giá trị phản ánh trung thực nhất dấu ấn của các thời kỳ hình thành và phát triển của một đô thị, của nền văn hóa, lối sống, nếp sống, hoạt động kinh tế, nghệ thuật và kỹ thuật. Bởi lẽ, kiến trúc là biểu hiện đậm nét của văn hóa một dân tộc.
 
Di sản kiến trúc không chỉ ở mỗi công trình với các giá trị còn lưu lại trong cơ thể của nó mà còn biểu hiện ở không gian, ngữ cảnh nơi nó sinh ra, tồn tại và phát triển, như một trục phố, một dòng sông, một khu phố, một làng quê. Di sản đô thị còn biểu hiện qua cơ cấu đô thị, di sản thiên nhiên, di sản văn hóa vật thể – phi vật thể, những nhân tố tạo thành hồn đô thị, nơi chốn đô thị, cá tính đô thị.
 
Chúng ta nâng niu, gìn giữ di sản kiến trúc đô thị bởi nó làm cho đô thị có hồn, có sức sống để cho các thế hệ mai sau gắn bó, và yêu quý thành phố; để làm điểm tựa cho phát triển kinh tế – văn hóa; để đảm bảo cho sự trường tồn của đất nước trong quá trình hội nhập. “Một dân tộc mất đi nền văn hóa, dân tộc ấy coi như đã bị diệt vong” – một danh nhân đã nói như vậy.
 
Thành phố Hồ Chí Minh đã có lịch sử trên 300 năm hình thành và phát triển. Từ những quần cư do những người di dân Việt, từ khi Chúa Nguyễn thành lập Phủ Gia Định đến nay, đô thị Thành phố Hồ Chí Minh đã trải qua nhiều giai đoạn phát triển, chứng kiến nhiều biến cố lịch sử, nhiều đổi thay về lối sống, nếp sống, về phương thức sản xuất, về thể chế chính trị, văn hóa. Với một đô thị mang dấu ấn sông nước, đặc trưng Nam Bộ, nhưng không sống bằng phù sa mà bằng kỹ thương, đô thị Sài Gòn – Thành phố Hồ Chí Minh có đặc trưng văn hóa độc đáo.
 
Nhà hát lớn TP. Hồ Chí Minh xưa và nay 
 
Trong suốt quá trình phát triển Sài Gòn xưa – Thành phố Hồ Chí Minh ngày nay, để lại những dấu ấn thông qua các công trình kiến trúc có giá trị, những khu phố tiêu biểu gắn với cảnh quan sông nước – phố chợ. Những dấu ấn đó gắn liền với các thời kỳ tiêu biểu: Thời kỳ thành lập Thành Gia Định; Sài Gòn thời Pháp thuộc, thời kỳ 1954-1975 và giai đoạn phát triển dưới sự quản lý của Nhà nước CHXHCN Việt Nam (từ 1975 đến nay)…
 
Thông qua các công trình kiến trúc – khu phố tiêu biểu, có thể nhận ra quá trình phát triển của thành phố, những đặc trưng văn hóa của Sài Gòn – Thành phố Hồ Chí Minh sau hơn 300 năm phát triển.
 
Trong kho tàng di sản kiến trúc đô thị, chúng ta bảo tồn công trình nào, quần thể nào …, trên cơ sở tiêu chí nào? Đây là vấn đề quan trọng cần được nghiên cứu, xác định phù hợp với thực trạng, đặc điểm của quỹ di sản kiến trúc của thành phố.
 
TP. Hồ Chí Minh với nhiều kiến trúc hiện đại
 
Tuy vậy, để xây dựng tiêu chí đánh giá di sản văn hóa kiến trúc, chúng ta có thể vận dụng 3 phạm trù giá trị:
– Giá trị lịch sử: xem xét thời kỳ và niên hạn hình thành di sản, tính tiêu biểu cho giai đoạn, sự chứng kiến của di sản đó với các sự kiện lịch sử tiêu biểu của thành phố, với cuộc sống và sự nghiệp của các danh nhân trong lịch sử phát triển của đô thị.
– Giá trị nghệ thuật – kỹ thuật:  xác định giá trị nổi trội, tiêu biểu cho một dòng nghệ thuật, một xu hướng kiến trúc, một công nghệ xây dựng có giá trị còn lưu giữ, tiêu biểu của một giai đoạn phát triển. Giá trị nghệ thuật phản ảnh quan niệm sống, cách đối xử của con người với môi trường – thiên nhiên mà các thế hệ đi trước đã giải quyết.
– Giá trị sử dụng: cho chúng ta phương thức tổ chức sản xuất, buôn bán, cũng như mô hình tổ chức không gian sống tiêu biểu của các thời kỳ, mà ngày nay cần khôi phục, bảo tồn, cũng như khả năng tiếp tục đưa chúng hòa nhập, phục vụ cuộc sống hiện tại, góp phần sinh lợi phục vụ cho cộng đồng trong tương lai.
 
Thời gian vừa qua, Thành ủy, UBND Thành phố Hồ Chí Minh đã có chủ trương và chương trình kế hoạch bảo tồn và phát huy giá trị di sản kiến trúc đô thị Thành phố.
 
Với chức năng, vị thế và bản lĩnh nghề nghiệp, Hội Kiến trúc sư và anh chị em kiến trúc sư thành phố sẵn sàng nhận về mình trách nhiệm đi tiên phong trong việc tổ chức thực hiện chương trình – kế hoạch của Thành phố.
Bảo tồn, gìn giữ và phát huy di sản sản kiến trúc đô thị là nhiệm vụ lâu dài, khó khăn và tốn nhiều công sức, tâm trí, tiền bạc, đòi hỏi sự nỗ lực của Thành phố, sự tham dự tự nguyện của cộng đồng. Trước mắt, tại giai đoạn này có thể nêu lên một số công việc cần ưu tiên thực hiện.
– Tuyên truyền sâu rộng trong cộng đồng để nâng cao nhận thức, tự nguyện góp sức tham gia chương trình bảo tồn, phát huy di sản kiến trúc đô thị. Ở nước ta, người dân Hội An đã thành công trong việc tự nguyện tham gia bảo vệ di sản văn hóa đô thị, góp phần phát triển du lịch và kinh tế thành phố, từ đó nuôi sống gia đình và bản thân mỗi người.
– Xây dựng phương pháp tổ chức triển khai và bảo tồn di sản, trước hết là xây dựng “tiêu chí để đánh giá xếp hạng” các công trình cần bảo tồn.
– Tổ chức đánh giá, phát hiện di sản, lập danh sách di sản kiến trúc của thành phố theo chủng loại và cấp bậc để có giải pháp phù hợp cho từng loại di sản.
– Luật pháp hóa kết quả phân hạng, xếp hạng bằng việc công nhận và quyết định xếp hạng di sản. Công bố rộng rãi cùng với việc ban hành chính sách phù hợp cho công tác bảo tồn di sản.
Hội thảo này hy vọng sẽ góp phần thúc đẩy chương trình kế hoạch bảo tồn di sản kiến trúc đô thị thành phố, giữ gìn những giá trị quý báu mà các thế hệ trước để lại, tiếp tục xây dựng Thành phố Hồ Chí Minh hiện đại, giàu tính văn hóa trong giai đoạn hội nhập và phát triển.
 
 KTS Nguyễn Tấn Vạn
Chủ tịch Hội Kiến trúc sư Việt Nam
 
TCKT số 12/2012