Hợp tác Việt Nam – Nhật Bản trong bảo tồn và phát huy giá trị khu phố cổ Hà Nội

Từ năm 2003, một nhóm chuyên gia là giảng viên các trường đại học ngành kiến trúc tại Nhật Bản đã tới Việt Nam nghiên cứu khu phố cổ Hà Nội. Sau đó, hằng năm, họ tổ chức cho sinh viên Nhật Bản sang tìm hiểu, nghiên cứu và tổ chức các cuộc hội thảo về bảo tồn phố cổ Hà Nội.
Việc nghiên cứu kiến trúc trong khu phố cổ Hà Nội đối với người Nhật không chỉ là tìm kiếm một đối tượng nghiên cứu mới, mà đó cũng là tìm những kinh nghiệm quý giá cho việc bảo tồn khu phố cổ ở Nhật Bản.
Kiến trúc nhà ở trong Phố cổ Hà Nội có nhiều điểm tương đồng với phố cổ ở Nhật Bản, cả về diện mạo kiến trúc, mật độ dân số và các vấn đề đang phải đối mặt trong quá trình bảo tồn. Tuy vậy, các chuyên gia Nhật Bản đã rất ngạc nhiên trước lối sống cộng đồng của cư dân khu phố cổ Hà Nội.
GS Fukukawa từ trường Đại học Chiba cho biết: “Trong một diện tích hẹp và dài như vậy, người ta có thể phân chia thành nhiều hộ và sống một cách hòa đồng cũng như sử dụng diện tích chung một cách khéo léo”.

Sau quá trình đi thực địa một số ngôi nhà ở khu phố cổ Hà Nội, các chuyên gia Nhật Bản nhận thấy mặc dù việc sửa chữa nhà ở trong khu phố cổ khá phổ biến, nhưng bên trong lòng ngôi nhà, vẫn giữ nguyên được các giá trị cổ. Các chuyên gia Nhật Bản đã đưa ra khuyến cáo các cơ quan chức năng phía Việt Nam rằng: Hãy nhanh tay bảo tồn nếu không sẽ là quá muộn. Họ cũng chia sẻ các kinh nghiệm quý giá trong bảo tồn khu phố cổ Nhật Bản với mong muốn có thể áp dụng cho khu phố cổ Hà Nội.
Các chuyên gia Nhật Bản cũng thừa nhận; Việc bảo tồn phố cổ ở các đô thị lớn ở Nhật Bản thường thất bại. Họ chỉ thành công ở những khu phố cổ của các thành phố xa trung tâm. Nguyên nhân khách quan là do nhiều khu phố cổ Nhật Bản bị tàn phá trong chiến tranh và một nguyên nhân khác là tốc độ đô thị hóa quá nhanh khiến cho các khu phố cổ khó mà tồn tại được bên cạnh những tòa cao ốc chọc trời. Sự phát triển kinh tế ở các thành phố xa trung tâm diễn ra chậm lại là sự may mắn cho việc bảo tồn khu phố cổ.
Với mật độ dân cư tập trung quá lớn lại nằm ngay trung tâm Thủ đô là những thách thức đối với bảo tồn phố cổ. Về kinh nghiệm hỗ trợ cho người dân phố cổ, chính phủ Nhật Bản có một số biện pháp hỗ trợ khá hiệu quả nhưng hoàn toàn không bao cấp. Tính tự lập và sự tham gia của dân rất cao và đó chính là điều quan trọng đưa đến kết quả trong việc bảo tồn phố cổ Nhật Bản.

Hội thảo khoa học quốc tế tại Hội An tháng 7/2009

Đối với phố cổ Hà Nội, việc giãn dân ra khỏi phố cổ là điều tất yếu, cần có phương pháp phù hợp nhất cho cả những người ở lại và người muốn ra đi.
Qua nhiều năm nghiên cứu về phố cổ Hội An và phố cổ Hà Nội, thông qua các cuộc điều tra khảo sát, các buổi hội thảo có sự tham gia của người dân, tiến hành một số hoạt động thử nghiệm, các chuyên gia Nhật Bản nhận thấy có nhiều người bày tỏ sự gắn bó thân thiết với ngôi nhà mình đã gắn bó lâu năm và không muốn ra đi. Đây cũng là khó khăn cho công tác bảo tồn.

Lập kế hoạch và tập huấn cách thức điều tra khảo sát cho sinh viên


Các chuyên gia Việt Nam – Nhật Bản đã cùng nhau nghiên cứu với 3 giai đoạn:
1.  Giai đoạn I (2003÷2005):
– Chia sẻ các kết quả đã nghiên cứu, kinh nghiệm về bảo tồn giữa 2 nước.
– Nghiên cứu 1 số công trình nhà cổ.
– Chụp ảnh mặt đứng các tuyến phố.
2. Giai đoạn II (2006÷2009):
Đã tiến hành 03 cuộc điều tra khảo sát thực địa. Sinh viên Nhật Bản, sinh viên Việt Nam cùng với cán bộ phường, cán bộ Ban Quản lý phố cổ và tổ trưởng dân phố tiến hành đo vẽ hiện trạng, phỏng vấn người dân thông qua phiếu.
3. Giai đoạn III (2013÷2015):
– Tiếp tục điều tra các công trình nhà ở trong ô phố Hàng Buồm
– Tổ chức các cuộc hội thảo và tổ chức workshop cho các sinh viên Nhật Bản và Việt Nam.
– Nghiên cứu đề xuất các quy chế quản lý phục vụ thiết kế cảnh quan đô thị.
Tóm lại, mối quan hệ hợp tác Việt Nam – Nhật Bản trong bảo tồn và phát huy giá trị khu phố cổ Hà Nội đã đạt được các kết quả đáng khích lệ, với mục tiêu chủ yếu là bảo tồn lâu dài và góp phần vào tiến trình phát triển bền vững của cộng đồng theo các nguyên tắc cụ thể; đánh giá giá trị của khu phố cổ Hà Nội và các nghiên cứu kinh tế – xã hội khác, đề xuất các biện pháp bảo tồn, xây dựng cho các cán bộ chuyên môn Việt Nam và cán bộ quản lý phương pháp luận về lịch sử, bảo tồn di tích, quản lý và phát triển di sản. Đây cũng là cơ hội để các cán bộ của Ban quản lý phố cổ Hà Nội phát huy và mở rộng kiến thức, phương pháp làm việc cũng như kỹ năng điều phối phục vụ cho công việc hiện tại và trong tương lai.

KTS Phạm Tuấn Long

Phó trưởng ban thường trực Ban quản lý Phố cổ Hà Nội.