Đô thị là sản phẩm văn hóa vật chất vĩ đại do con người sáng tạo ra. Như đời người, sự hình thành và phát triển của đô thị là cả một quá trình tiếp biến có kế thừa, phát huy và phát triển. Các di sản kiến trúc còn lại đến ngày hôm nay, chính là những minh chứng vật thể sống động của lịch sử, tạo nên bản sắc riêng cho mỗi đô thị.
Kinh thành Huế (ảnh internet)
Ngày nay, di sản kiến trúc đô thị trên thế giới không còn nhiều. Trải qua hàng vạn năm phát triển với bao cuộc chiến tranh tàn khốc và hiểm họa do thiên tai gây ra… các đô thị bị tàn phá, thậm chí bị hủy diệt cùng với biết bao di sản. Chính vì thế, việc bảo tồn, giữ gìn những di sản còn lại là nhiệm vụ và trách nhiệm lớn lao của cả nhân loại mà UNESCO đã nhiều lần khuyến cáo.
Ở Việt Nam, ngoài đô thị có lịch sử hình thành cách đây ngàn năm như Thăng Long – Hà Nội, vài trăm năm như Hội An, Huế, Sài Gòn, còn lại đều được hình thành khoảng hơn 100 năm, kể từ khi người Pháp xâm lược nước ta vào cuối thế kỷ XIX. Thế nhưng, dù đã bị tàn phá, hủy hoại nhưng đô thị Việt Nam hiện vẫn còn lưu giữ được một kho tàng di sản kiến trúc phong phú, mà trong đó có di sản đã trở thành di sản văn hóa thế giới như kiến trúc cung đình Huế; di tích Hoàng Thành Thăng Long; phố cổ Hội An…
Hoảng hôn bên bờ sông Hoài (ảnh internet)
Tại một Hội thảo mới đây với chủ đề “Di sản kiến trúc đô thị TP.HCM” do Hội KTS Việt Nam phối hợp với Hội KTS và UBND TP.HCM tổ chức, ngoài sự tham gia của các nhà khoa học, KTS của TP.HCM, còn có đại biểu đến từ Hà Nội và nhiều đô thị khác trên cả nước, một lần nữa công tác bảo tồn, bảo vệ di sản kiến trúc đô thị được đặt ra với những lời kêu gọi thống thiết. Theo nhiều nhà chuyên môn, do sức ép của quá trình cải tạo và phát triển đô thị trong nền kinh tế thị trường, đặc biệt từ giữa thập niên 90 của thế kỷ trước trở lại đây, rất nhiều công trình, cụm công trình kiến trúc có giá trị bị phá dỡ để thay thế các kiến trúc mới to lớn, hiện đại. Bảo tồn kiến trúc di sản không chỉ là bảo tồn một kiến trúc đơn lẻ mà còn phải bảo tồn cả không gian chung quanh đó. Việc lấn chiếm không gian để xây dựng các công trình cao tầng có khối tích to lớn, đồ sộ đã và đang lấn át, làm hỏng, làm suy giảm giá trị của di sản và phá vỡ cảnh quan không gian đô thị. Theo KTS Nguyễn Tấn Vạn – Chủ tịch Hội KTS Việt Nam thì di sản kiến trúc không chỉ ở mỗi công trình với các giá trị còn lưu lại trong cơ thể của nó, mà còn biểu hiện ở không gian, ngữ cảnh nơi nó sinh ra, tồn tại và phát triển. Tại trung tâm TP.HCM, nhiều công trình mới mọc lên với kiến trúc giả cổ bao quanh Nhà thờ Đức Bà, quanh Nhà hát Lớn đã biến khu vực di sản này thành một không gian kiến trúc hỗn độn. Hay ở Hà Nội, khu phố cổ có hơn ngàn công trình kiến trúc có giá trị cần được bảo tồn, nhưng vì nhiều lý do, đến nay hơn 500 công trình đã biến mất. Số còn lại, đang được chính quyền TP tìm mọi cách để bảo tồn. Nhưng xem ra còn lúng túng và khó khăn lắm!
Bảo tồn di sản nhưng không làm ảnh hưởng đến sự phát triển của ngày hôm nay, luôn là một thách thức đặt ra cho chính quyền đô thị. Đây là bài toán khó, nhưng không phải là không có lời giải, nếu các nhà quản lý, các KTS và mỗi người dân sống trong đô thị hiểu rằng, di sản kiến trúc không chỉ làm cho đô thị của chúng ta có hồn, có bản sắc, có sức sống, mà đó còn là điểm tựa để đô thị trường tồn và phát triển.
KTS Phạm Thanh Tùng
