Vai trò và sự cần thiết của thiết kế phổ quát cho nhà ga, tàu điện ngầm
Thiết kế phổ quát là một cách thiết kế các tòa nhà, sản phẩm và môi trường vốn không chỉ dành cho người không khuyết tật mà còn cả người khuyết tật, bao gồm cả người già và nhiều người khác, thường bị loại trừ bởi thiết kế truyền thống. Như E. Ostroff [1] chỉ ra rằng: Thiết kế phổ quát nên được coi là một mô hình đang phát triển, xuất hiện riêng biệt ở các khu vực khác nhau trên toàn thế giới. Mặc dù có những khác biệt đáng kể về văn hóa nhưng vẫn thấy nhiều điểm tương đồng trong quá trình phát triển của mô hình này ở mỗi quốc gia. Toàn bộ khái niệm này có thể được mô tả bằng bảy nguyên tắc do Trung tâm thiết kế phổ quát tại Đại học Bang North Carolina biên soạn [2]. Khái niệm thiết kế phổ quát trong quy hoạch giao thông công cộng đề cập đến các yêu cầu về cơ sở vật chất và phương tiện để có thể đáp ứng và tăng cường khả năng tiếp cận của càng nhiều hành khách càng tốt. Bảy nguyên tắc của thiết kế phổ quát có vai trò quan trọng trong việc phát triển và cải tiến môi trường nhà ga tàu điện ngầm. Thông thường để đánh giá mức độ khả năng tiếp cận và tính an toàn trong nhà ga tàu điện ngầm thì nội dung của bảy nguyên tắc thiết kế phổ quát trong bảng 1 cần được thay đổi để phù hợp với các cơ sở không gian của nhà ga tàu điện ngầm.
Những nội dung đánh giá và ví dụ được xem xét trong bảng 1 cho thấy thiết kế phổ quát là cần thiết trong giai đoạn hiện nay với mong muốn tạo ra một môi trường có yêu cầu cao về khả năng sử dụng, khả năng tiếp cận, tính bền vững và hòa nhập xã hội. Ngoài việc để đáp ứng các quy chuẩn xây dựng, phải có sự chuẩn bị trước khi vận dụng những nguyên tắc vào trong thiết kế kiến trúc sẽ tiết kiệm được chi phí cải tạo về sau đối với những công trình công cộng như nhà ga tàu điện ngầm [3]. Bên cạnh đó, thiết kế phổ quát được hình thành như một cách tiếp cận để tích hợp các tính năng tiếp cận vào tất cả các sản phẩm và đầy đủ hơn trong môi trường vật lý. Sự cần thiết và tầm quan trọng của thiết kế phổ quát và các yếu tố môi trường trong nhà ga là trợ giúp đáng kể trong việc cải thiện khả năng tiếp cận nhà ga tàu điện ngầm [4].
Vì vậy, các nguyên tắc thiết kế phổ quát là rất cần thiết cho việc đánh giá các thiết kế hiện có, hướng dẫn quy trình thiết kế, giáo dục cả nhà thiết kế và người tiêu dùng về các đặc điểm của các sản phẩm và môi trường có thể sử dụng nhiều hơn.
Tổng quan chung về tàu điện ngầm và những bất cấp trong sử dụng các cơ sở không gian nhà ga tàu điện ngầm
Hệ thống tàu điện ngầm là tuyến đường sắt điện hoạt động dưới lòng đất. Trên thực tế, tàu điện ngầm là phương tiện thuận tiện hơn các hệ thống giao thông khác vì những lợi thế về sức khỏe, kinh tế và an ninh. Một trong những chức năng chính của nhà ga tàu điện ngầm là cung cấp những tiện nghi để hành khách có thể tiếp cận đến các khu vực chức năng của nhà ga. Một nhà ga tàu điện ngầm cần phải cung cấp đầy đủ các cơ sở thiết bị như: Lối vào/ra, thang bộ, thang máy, thang cuốn, ram dốc, thang nâng xe lăn, nhà vệ sinh, phòng vệ sinh cho người khuyết tật, biển báo, bản đồ thông tin chữ nổi, biển báo sơ tán khẩn cấp, đường dẫn xúc giác, bảng thông tin hành khách, sân ga, rào chắn vé vào/ra, máy bán vé, cửa chắn ke ga….
Thông thường mỗi nhà ga tàu điện ngầm được chia thành ba khu vực chính:
- Khu vực cửa lên/ xuống nhà ga – Hành khách có thể sử dụng cầu thang, thang cuốn hoặc thang máy từ mặt đường để di chuyển đến các sảnh tầng;
- • Khu vực sảnh tầng – Được chia thành khu vực không thu phí và có thu phí. Quầy bán vé, máy phát hành vé và thiết bị đầu cuối kiểm tra giá trị còn lại nằm ở khu vực không thu phí của nhà ga. Hành khách có thể mua vé từ khu vực không thu phí, đi qua an ninh và sử dụng cổng thu tiền tự động để vào khu vực thu phí, sau đó sử dụng cầu thang, thang cuốn hoặc thang máy để di chuyển đến tầng sân ga;
- Khu vực sân ga – Đây là nơi hành khách đợi và lên tàu;
Khả năng tiếp cận nhà ga tàu điện ngầm có liên quan chặt chẽ đến thiết kế không gian bên trong nhà ga và các cơ sở thiết bị nhà ga, chẳng hạn như vị trí cửa ra/ vào nhà ga, vị trí máy bán vé, cửa kiểm soát vé, đường tiếp cận đến sân ga và vị trí lên/ xuống tàu. Hầu như các nhà ga tàu điện ngầm thường được cung cấp đầy đủ các cơ sở vật chất và phương tiện để có thể đáp ứng và tăng cường khả năng tiếp cận của càng nhiều hành khách càng tốt. Tuy nhiên, xét trên phương diện tổng quát thì khả năng áp dụng các nguyên tắc của thiết kế phổ quát trong thiết kế nhà ga là còn nhiều bất cập cần phải cải tiến. Bài viết này đánh giá và minh họa một số điểm bất cập điển hình tại ba khu vực chính của nhà ga ngầm như sau:
- Khả năng tiếp cận là một yếu tố quan trọng trong cuộc sống hàng ngày, đặc biệt là khi chuyển đổi giữa môi trường bên trong và bên ngoài. Tại khu vực lối vào nhà ga ngầm thường được trang bị thêm ram dốc, thang nâng xe lăn hoặc thang máy, nhằm tăng cường khả năng tiếp cận cho những người không thể sử dụng bậc thang. Tuy nhiên, ngay cả những nhà ga có quy mô lớn cũng không thể tiếp cận được hoàn toàn đối với những người có khả năng di chuyển hạn chế do các lối ra / vào không đảm bảo tiêu chuẩn tay vịn cầu thang, thiếu đường dẫn cảnh báo xúc giác từ vỉa hè và đường dốc để tiếp cận đến thang nâng xe lăn cũng hạn chế tiếp cận với người khuyết tật, vị trí tay nắm và độ dốc của ram dốc không đảm bảo cho người già di chuyển. Thang máy và chống trượt mũi bậc cũng ít được lắp đặt tại mũi bậc cầu thang bộ của lối ra/ vào nhà ga.
- Khu vực bên trong nhà ga từ các lối ra/vào đến cửa kiểm soát vé thường có lắp đặt gạch định hướng xúc giác dọc theo các hành lang nối và cảnh báo xúc giác ở phía trước cửa phòng vệ sinh dành cho người khuyết tật. Những điều này có thể mang lại sự tiếp cận dễ dàng cho tất cả hành khách. Tuy nhiên, không gian hoạt động bên trong phòng vệ sinh dành cho người khuyết tật thường không đủ tiêu chuẩn cho người dùng xe lăn. Hơn nữa, hệ thống biển báo khu vực bên trong nhà ga thường không được cung cấp đủ ánh sáng và chiều cao so với mặt sàn gây khó khăn cho việc định hướng. Thông báo bằng giọng nói thường không được chú ý tại nhà vệ sinh dành cho người khuyết tật của nhà ga tàu điện ngầm đã vận hành lâu đời. Các mũi tên chỉ hướng và thông tin trực quan cũng không được lắp đặt tại các vị trí dễ thấy, kết hợp với các ký hiệu khác về khả năng tiếp cận để hướng dẫn người khuyết tật đến đúng vị trí. Ngoài ra, bản đồ 3D của các nhà ga cần được thay đổi về kích thước, màu sắc tương phản và chiều cao của chữ để dễ dàng nhận dạng cho người khuyết tật. Đồng thời, nên tăng cường chiếu sáng nhân tạo để cung cấp độ sáng đồng đều và khả năng thích ứng màu tốt của tất cả các bề mặt, mà không gây chói mắt.
Chênh lệch độ cao giữa sân ga và toa xe tại ga Bupyeong – Tuyến tàu điện ngầm số 1- Incheon – Hàn Quốc [4] - Tại khu vực sân ga, hầu như những nhà ga vận hành lâu đời không lắp đặt cửa chắn ke ga để ngăn ngừa bất kỳ sự trượt ngã vô ý nào xuống đường ray, không an toàn cho hành khách. Bề mặt sàn sân ga không được đảm bảo chống trượt và có ký hiệu dành cho hướng di chuyển xe lăn nhưng màu sắc không rõ ràng làm giảm khả năng định vị trí của người khuyết tật. Hơn nữa, chênh lệch độ cao và khoảng cách giữa sân ga và sàn toa tàu có thể gây mất an toàn và khó tiếp cận cho hành khách khiếm thị.
Nhìn chung những nhà ga tàu điện ngầm đã vận hành lâu đời thường không đảm bảo tính năng tiếp cận và thoải mái tốt cho hành khách khuyết tật về thị giác, thính giác và vận động. Vì thế các nhà quản lý, KTS và chuyên gia nên cân nhắc đề xuất những giải pháp nhằm định hướng và cải thiện nhà ga tàu điện ngầm trong tương lai với quan điểm hướng tới việc phát triển môi trường dễ tiếp cận hơn và an toàn hơn cho tất cả mọi người.
Những giải pháp cải thiện khả năng tiếp cận nhà ga tàu điện ngầm
Cải thiện khả năng tiếp cận được coi là một cách quan trọng để hòa nhập xã hội cho những người có khả năng di chuyển hạn chế. Các đánh giá và triển khai các tiêu chuẩn khắt khe từ hướng dẫn lý thuyết đến hành động thực tế. Chiến lược cải tiến nhà ga tàu điện ngầm ở nhiều nước trên thế giới bằng cách đánh giá khả năng sử dụng các cơ sở không gian nhà ga dựa trên khái niệm thiết kế phổ quát đã đạt hiệu quả đáng kể. Thông qua những kinh nghiệm nghiên cứu trước đây, tác giả đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao khả năng tiếp cận cụ thể như:
a) Nâng cấp thang bộ và lắp đặt thang nâng xe lăn hoặc thang máy tại các cơ sở bên ngoài nhà ga. Hạ thấp lề đường tại tất cả các lối đi dành cho người đi bộ hoặc lắp đặt các chỉ báo xúc giác cho người khiếm thị đến các cửa lên/ xuống nhà ga. Đối với những thiết kế mới, tại khu vực bên ngoài nhà ga nên lắp đặt thang máy, gạch định hướng chỉ dẫn từ vỉa hè đến lối lên/ xuống nhà ga, đèn báo hành khách khiếm thị, nút mở cửa, tay vịn cầu thang có gắn ký hiệu chữ nổi, hệ thống thông tin bằng giọng nói, âm thanh và hình ảnh.
b) Hiện đại hóa các cơ sở bên trong nhà ga. Nâng cấp thang máy và ram dốc để giúp người dùng khuyết tật dễ dàng tiếp cận nhà vệ sinh, quầy thông tin, máy bán vé tự động, cửa kiểm soát vé… Ngoài ra, cần cung cấp các chỉ báo xúc giác cho cầu thang, tay nắm dọc tường của hành lang chuyển tiếp từ lối ra/ vào đến sảnh tầng. Đồng thời cải tiến và theo dõi độ mòn của các chỉ báo xúc giác. Hiện đại hóa bản đồ chữ nổi tại các lối ra /vào nhà ga để người khuyết tật có đủ thông tin khu vực xung quanh và dễ dàng định hướng lối di. Lắp đặt ram dốc với tỷ lệ đường dốc 1:18 đến 1:12 như một giải pháp thay thế cho những người có khả năng di chuyển hạn chế.
c) Cải thiện khả năng tiếp cận sân ga. Thiết kế sân ga hợp lý, có thể tiếp cận dễ dàng mà không tạo nhiều bước bậc từ các khu vực xung quanh. Đường dẫn đến sân ga đơn giản và ngắn nhất, không tổ chức đường dẫn dạng mê cung. Ngoài ra, độ chênh cao giữa sàn sân ga và sàn toa tàu là nhỏ nhất. Chiều rộng của sân ga phải đủ rộng để thao tác, mặt sàn có chỉ báo xúc giác và chống trượt. Hệ thống thông tin hành khách dễ dọc, kí hiệu vị trí và hướng lên tàu dành cho người đi xe lăn có khả năng chống chói. Lắp đặt cửa chắn ke ga để giảm thiểu tiếng ồn và an toàn cho tất cả mọi người.
Tóm lại, cần xem xét xây dựng các cơ sở di chuyển theo phương đứng cho các nhà ga, nơi hiệu quả của người dùng sẽ được tối đa hóa. Cải thiện để giảm các rối loạn thị giác và cung cấp thông tin chính xác là cần thiết cho những người dùng khác nhau. Hơn nữa, cần tăng cường các đặc điểm của cộng đồng và địa phương, tạo các không gian xã hội và thay thế biển báo chữ nổi bằng bản đồ thông tin chữ nổi để người khuyết tật dễ tìm đường và định hướng di chuyển. Tất cả các giải pháp nhằm tăng khả năng tiếp cận phải dựa trên các tiêu chuẩn phổ quát và nên thử nghiệm tại mỗi khu vực bởi những người có khiếm khuyết khác nhau để đảm bảo khả năng tiếp cận hoàn toàn.
Kết luận
Việc cải thiện khả năng tiếp cận trong nhà ga tàu điện ngầm đóng vai trò quan trọng trong chính sách giao thông của mỗi quốc gia. Số lượng tiêu chuẩn và quy định ngày càng tăng có thể được coi là bước đầu tiên để cung cấp các giải pháp cải tiến chất lượng hiệu quả, công bằng cho hành khách có khả năng di chuyển hạn chế. Ngoài ra, trải nghiệm của người dùng cũng có thể là nguồn thông tin quan trọng đối với các nhà thiết kế và những người lập kế hoạch trong việc cải thiện môi trường nhà ga.
Sự cần thiết và tầm quan trọng của thiết kế phổ quát và các yếu tố môi trường trong nhà ga tàu điện ngầm là trợ giúp đáng kể trong việc cải thiện khả năng tiếp cận nhà ga. Các tính năng thiết kế phổ quát được thu thập từ kinh nghiệm đánh giá môi trường của nhà ga tàu điện ngầm cho thấy:
- Bố cục các chức năng nhà ga đơn giản và hành lang kết nối ngắn sẽ giúp điều hướng dễ hơn.
- Các tuyến hành lang giúp dễ dàng di chuyển trong nhà ga, đường kết nối có thông tin và hướng dẫn an toàn dành riêng cho xe lăn.
- Không gian sử dụng nhà vệ sinh dành cho người dùng xe lăn đảm bảo tiêu chuẩn, các chức năng cảm biến tự động để tối đa hóa tính năng dễ sử dụng.
- Thông tin hình ảnh, âm thanh đa ngôn ngữ trên sân ga và trên tàu dễ hiểu và nhất quán. Điều này đảm bảo rằng tàu điện ngầm vừa có thể tiếp cận được với người khuyết tật, vừa hữu ích khi tàu điện ngầm ồn ào.
- Bản đồ thông tin chữ nổi tại các lối ra/ vào nhà ga, hành lang và sân ga.
- Gạch cảnh báo và chỉ đường xúc giác từ tất cả các lối vào nhà ga đến hành lang, cửa kiểm soát vé và xuống sân ga.
- Phân biệt mức độ chiếu sáng liên quan đến chức năng của mỗi khu vực. Phông chữ, ký hiệu và biểu tượng được sử dụng cho thông tin trực quan phải tương phản với nền của chúng. Thông thường bảng màu xám sẽ giúp giảm độ phức tạp về mặt thị giác và giữ bình tĩnh trong giờ cao điểm.
- Lắp đặt cửa chắn ke ga và có cảnh báo rõ ràng khi đóng cửa.
- Kích thước của các lối đi tương ứng với lưu lượng hành khách ước tính và khu vực chờ có khả năng cơ động cao.
- Các nhà ga có thể nhận dạng bằng ký hiệu và màu sắc riêng.
- Sử dụng vé thẻ thông minh.
Các KTS, chuyên gia và nhà phát triển nên cân nhắc để định hướng và cải thiện môi trường nhà ga tàu điện ngầm trong tương lai với quan điểm rõ ràng hướng tới việc phát triển môi trường dễ tiếp cận hơn và an toàn hơn. Hơn nữa, tất cả các hoạt động liên quan đến việc cải thiện khả năng tiếp cận nên được tham vấn bởi các bên liên quan, bao gồm cả đại diện của hành khách khuyết tật. Việc tham vấn công khai hiệu quả về các hành động đã lên kế hoạch trực tiếp với các bên liên quan đảm bảo giảm thiểu sai sót và xây dựng sự ủng hộ của công chúng ngay từ đầu.
Ts.Kts.Võ Hoàng Khánh*
*Trường Đại học Tôn Đức Thắng
(Bài đăng trên Tạp chí Kiến trúc số 01-2025)
Tài liệu tham khảo
[1]. Ostroff E., 2011. Universal Design: An Evolving Paradigm. In: Universal Design Handbook (Second Edition). Preiser,W.F.E.,.Smith K.H. (Ed.), New York: Mc Graw Hill
[2]. Center for Universal Design, 1997. The Principles Of Universal Design. Version 2.0 – 4/1/97, North Carolina State University
[3]. Adam Piotr Zając., 2016. City accessible for everyone – improving accessibility of public transport using the universal design concept – 6th Transport Research
[4]. Hoang Khanh, Vo., 2020. Universal Design Suggestions of Vietnam Subway Station through Cases of South Korea – Journal of the Regional Association of Architectural Institute of Korea (Vol.22 No.3 (Serial No.97)
[5]. Cho, Y.H., 2007. The Analysis of the Facilities for the Disabled Person in the Busan Subway. Journal of the architectural institute of Korea- Korean Institute of Architecture, 23(8), pp.115~125.
[6]. Department for Transport and Transport Scotland (2015). Design Standards for Accessible Railway Stations – Version 04 – Valid from 20 March 2015
[7]. Department for Transport, 2011, Accessible Train Station Design for Disabled People: A Code of Practice, United Kingdom.
[8]. John, Yong-Seok (2013). A Study Evaluation on the Accommodations of Railroad station Facilities in relation to Universal Design – Focused on major stations in some metropolitan cities – Journal of the architectural institute of Korea. Seoul, Vol.29 No.11, p75-84.
[9]. Shehu, Vjosa (2011). Universal Design Strategies on Developing Country, Case Study: Tirana, Master’s thesis, Eposka University Tirana, Albania.
[10]. International Association of Public Transport, 2014. Improving access to public transport. Paris: European Conference of Ministers of Transport, OECD.
[11]. Odeck J., Hagen, T., Fearnley, N., 2010. Economic appraisal of universal design in transport: Experiences from Norway. In: Research in Transportation Economics, 29 (2010), 304–311.
[12]. Finn Aslaksen, Steinar Bergh, Olav Rand Bringa, Edel Kristin Heggem (1997). Universal Design: Planning and Design for All. Cornell University ILR School – Norwegian State Council (http://digitalcommons.ilr.cornell.edu/gladnetcollect/327/).
