Tóm tắt:
Trên thế giới, nhiều nhà máy, xí nghiệp, cơ sở sản xuất công nghiệp qua thời gian trở nên cũ kỹ, lạc hậu và không còn giá trị sử dụng, song lại ẩn chứa trong mình những giá trị, ý nghĩa văn hóa, lịch sử, kiến trúc đã được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa thế giới. Nhiều công trình sau khi được bảo tồn, tái tạo thành những bảo tàng, khu biểu diễn, tổ hợp văn hóa, giải trí, … được định danh là “Di sản công nghiệp”, thu hút được nhiều khách du lịch, trở thành yếu tố góp phần phát triển công nghiệp văn hóa ở nhiều quốc gia. Việt Nam nói chung và Hà Nội nói riêng đã và đang sở hữu nhiều nhà máy, xí nghiệp, xưởng sản xuất là biểu tượng cho các giai đoạn phát triển của đất nước, lưu giữ dấu ấn văn hóa mỗi thời kỳ. Trong quá trình quy hoạch phát triển đô thị, nhiều cơ sở công nghiệp đã bị phá dỡ, thay thế bằng các khu đô thị mới, chung cư, trung tâm thương mại mua sắm. Việc bảo tồn và khai thác các giá trị di sản công nghiệp của khu vực trở nên cấp thiết. Bài viết này trình bày những quan điểm về lợi ích của việc khai thác các giá trị di sản công nghiệp thay vì phát triển các dự án nhà ở cao tầng và gợi ý áp dụng tại tổ hợp nhà máy “Cao-Xà-Lá”
Từ khóa: Quy hoạch đô thị; Di sản công nghiệp; Tái sử dụng thích ứng; Không gian công cộng; “Cao-Xà-Lá”
DẪN LUẬN
Trên toàn cầu, các công trình công nghiệp cũ như nhà máy, xí nghiệp, bến tàu, và cảng, dù đã trở nên lạc hậu và không còn giá trị sử dụng theo tiêu chuẩn hiện đại, nhưng chúng vẫn chứa đựng những giá trị văn hóa, lịch sử và kiến trúc quan trọng. Những công trình này không chỉ là chứng nhân của sự phát triển công nghiệp mà còn là phần quan trọng trong di sản văn hóa của các quốc gia. Nhờ vào sự công nhận của UNESCO và các tổ chức quốc tế khác, nhiều cơ sở công nghiệp đã được bảo tồn và tái sử dụng thành các bảo tàng, sân khấu biểu diễn, hoặc tổ hợp văn hóa và giải trí, qua đó đóng góp tích cực vào ngành công nghiệp văn hóa và thu hút lượng lớn khách du lịch.
Khái niệm Di sản công nghiệp đã được chính thức hóa từ đầu những năm 1980 với sự thành lập của Ủy ban Quốc tế Nghiên cứu và Bảo tồn Di sản Công nghiệp (TICCIH). Theo định nghĩa của TICCIH, di sản công nghiệp bao gồm tất cả các yếu tố còn lại của văn hóa công nghiệp, bao gồm các tòa nhà, công xưởng, máy móc, mỏ, nơi chế biến, kho bãi, cơ sở hạ tầng phục vụ sản xuất, cũng như các địa điểm sinh hoạt của công nhân như nhà ở, cơ sở đào tạo, và các hoạt động tín ngưỡng, tôn giáo liên quan đến quá trình sản xuất công nghiệp [1]. Định nghĩa này nhấn mạnh sự kết hợp giữa giá trị lịch sử, khoa học – công nghệ, xã hội, và kiến trúc của các công trình công nghiệp.
Tại châu Á, nhận thức và hoạt động bảo tồn Di sản công nghiệp đang ngày càng phát triển, đặc biệt sau khi mạng lưới Di sản Công nghiệp Châu Á (ANIH) được thành lập vào năm 2018. Những nỗ lực này phản ánh sự quan tâm ngày càng lớn đến việc gìn giữ các công trình công nghiệp cũ như một phần của di sản văn hóa quốc gia và khu vực.
Tại Việt Nam, quá trình đô thị hóa nhanh chóng đã dẫn đến việc phá dỡ nhiều cơ sở công nghiệp để thay thế bằng các khu đô thị mới, chung cư và trung tâm thương mại [2]. Những công trình như Nhà máy Dệt Nam Định, Nhà máy đóng tàu Ba Son và Nhà máy xi-măng Hải Phòng không chỉ là biểu tượng của sự phát triển công nghiệp mà còn mang theo những giá trị văn hóa – xã hội sâu sắc. Việc mất đi các công trình công nghiệp này không chỉ làm giảm đi phần vật chất của di sản mà còn đánh mất ký ức và giá trị văn hóa của các cộng đồng gắn bó với chúng [3].
Tại Hà Nội, các nhà máy và xí nghiệp cũ đã được thay thế bằng những tòa cao ốc và khu dân cư mới, điều này không chỉ tạo ra áp lực lên hạ tầng đô thị mà còn đi ngược lại với xu hướng phát triển bền vững và chủ trương di dời dân cư khỏi các quận nội thành cũ [2].
Việc đi tìm chiến lược nhằm bảo tồn và khai thác các giá trị của di sản công nghiệp không chỉ giúp lưu giữ ký ức lịch sử mà còn có thể đóng góp vào sự phát triển bền vững cho các đô thị tại Việt Nam.
CHIẾN LƯỢC TÁI SỬ DỤNG THÍCH ỨNG DI SẢN CÔNG NGHIỆP
Trên thế giới, nhiều quốc gia đã lựa chọn chiến lược Tái sử dụng thích ứng (Adaptive reuse) các Di sản công nghiệp hiệu quả, góp phần không chỉ bảo tồn các công trình có giá trị văn hóa lịch sử, mà còn làm phong phú thêm không gian văn hóa và cộng đồng địa phương.
Tái sử dụng thích ứng (Adaptive Reuse) là quá trình chuyển đổi chức năng của các công trình công nghiệp cũ để phục vụ mục đích sử dụng mới mà vẫn giữ nguyên các giá trị lịch sử, kiến trúc và văn hóa của chúng. Đây là một phương pháp bền vững, không chỉ giúp bảo tồn di sản công nghiệp, giữ gìn bản sắc đô thị, mà còn tạo ra các cơ hội phát triển kinh tế mới, đồng thời giảm áp lực lên nguồn tài nguyên thiên nhiên và hạn chế lượng rác thải xây dựng [4]. Tái sử dụng thích ứng mang lại nhiều lợi ích, bao gồm:
• Bảo tồn di sản: Giữ gìn và bảo vệ các giá trị văn hóa, lịch sử của các công trình công nghiệp;
• Phát triển bền vững: Giảm lượng chất thải xây dựng và bảo vệ môi trường;
• Kinh tế: Tạo ra các cơ hội việc làm, kinh doanh mới, thu hút du lịch và đầu tư;
• Xã hội: Cung cấp không gian công cộng, nghệ thuật, giáo dục cho cộng đồng.
Tate Modern (London, Anh): Nhà máy điện Bankside, sau khi đóng cửa, đã được chuyển đổi thành Bảo tàng Nghệ thuật đương đại nổi tiếng. Việc tái sử dụng đã giữ lại cấu trúc thép và gạch của nhà máy, tạo ra một không gian trưng bày độc đáo và thu hút hàng triệu khách tham quan mỗi năm. [10]
Zollverein Coal Mine Industrial Complex (Essen, Đức): Tổ hợp công nghiệp khai thác than Zollverein tại Essen là một công trình công nghiệp lớn nằm tại thành phố Essen, bang Nordrhein-Westfalen, Tây Đức. Nó được công nhận là Di sản thế giới của UNESCO từ ngày 14/12/2001 và là một phần của Tuyến đường di sản công nghiệp châu Âu. Khu mỏ than Zollverein được bảo tồn và phát triển thành một khu di sản thế giới, kết hợp với các trung tâm văn hóa, giáo dục, và sự kiện. Mô hình này giữ lại cấu trúc công nghiệp gốc và phát triển thành một trung tâm văn hóa và du lịch. [11]
La Fonderie, Bảo tàng Công nghiệp và Lao động Brussels (Bỉ): Là một ví dụ nổi bật về mô hình bảo tồn toàn bộ khu vực. Đây là nơi lưu giữ gần như nguyên trạng các công trình công nghiệp và máy móc cũ, đồng thời cung cấp các triển lãm và hoạt động giáo dục liên quan đến lịch sử công nghiệp của Brussels. Bảo tàng hoạt động như một điểm đến văn hóa, giáo dục cộng đồng và du khách về lịch sử công nghiệp của khu vực. [12]
Những ví dụ trên thế giới có thể cung cấp những bài học quan trọng và hướng dẫn cho việc bảo tồn di sản công nghiệp tại các quốc gia khác, bao gồm cả ở Việt Nam. Trong tương lai, việc tạo ra các không gian văn hóa sáng tạo dựa trên nền tảng di sản công nghiệp sẽ là một hướng đi tiềm năng. Những không gian này không chỉ góp phần vào việc bảo tồn di sản mà còn đóng góp tích cực vào phát triển kinh tế – xã hội. Để làm được điều này, Việt Nam cần học hỏi từ những kinh nghiệm quốc tế, đồng thời phát triển các mô hình phù hợp với điều kiện và đặc thù của quốc gia.
THỰC TRẠNG NGHIÊN CỨU VỀ DI SẢN CÔNG NGHIỆP TẠI VIỆT NAM
Ở Việt Nam, đã có rất nhiều nỗ lực từ chính quyền địa phương và các nhóm hoạt động xã hội trong việc khai thác các không gian công cộng cho thành phố. Trên thực tế, Hà Nội đã hình thành một vài không gian công cộng chuyển đổi từ nhà máy xí nghiệp cũ, từ trước như: Complex-01 (Tây Sơn, Đống Đa), 282 Workshop (Bồ Đề, Long Biên), …
Đến cuối năm 2021, cuộc thi “Thiết kế không gian sáng tạo Hà Nội” do TP Hà Nội và Hội KTS Việt Nam đồng hành cùng nhiều đơn vị tổ chức, đã nhận được rất nhiều sự quan tâm hưởng ứng tham gia nhiệt tình của những người yêu Hà Nội. Trong đó hạng mục “Tổ chức không gian sáng tạo trên cơ sở khai thác các công trình công nghiệp trong đô thị phải di dời hoặc chuyển đổi chức năng” được các tổ chức cá nhân thiết kế quan tâm và kỳ vọng nhiều nhất. Các địa điểm nhà máy xí nghiệp được đề xuất để kiến tạo trung tâm văn hóa sáng tạo như: Nhà máy Bia Hà Nội; Khu công nghiệp Cao – Xà – Lá; Nhà máy xe lửa Gia Lâm, … Đã có nhiều phương án dự thi phát huy các giá trị cũ và mới, khai thác trở thành những không gian văn hóa sáng tạo có tính khả thi cao [5].
Tới năm 2022, Hội thảo “Tái thiết di sản công nghiệp 2022 – Đổi mới & Bền vững” đã được đồng tổ chức bởi: Quỹ Văn hóa Pháp Đức, Viện Goethe, Viện Pháp, Hiệp hội Các Viện Văn hóa và các Đại sứ quán châu Âu tại Việt Nam (EUNIC), Đại sứ quán Vương quốc Hà Lan, Hội đồng Anh Việt Nam, Văn phòng UNESCO Hà Nội, Phái đoàn Liên minh châu Âu tại Việt Nam phối hợp cùng Doanh nghiệp xã hội bền vững Việt Nam (VSSE), Đại học Kiến trúc Hà Nội, 282 Workshop, cùng sự đồng hành của các tổ chức Vì một Hà Nội đáng sống, Hanoi AdHoc và Heritage Space, nhằm trao đổi kinh nghiệm, kiến thức, cơ hội hợp tác quốc tế về các mô hình chuyển đổi di sản công nghiệp giữa châu Âu và Việt Nam, đồng thời nâng cao nhận thức cộng đồng về giá trị của di sản công nghiệp [8].
Lễ hội Thiết kế sáng tạo Hà Nội 2023 tại Nhà máy Xe lửa Gia Lâm với chủ đề “Dòng chảy” đã trở thành sự kiện văn hóa, nghệ thuật sôi động nhất Thủ đô khi thu hút 230.000 lượt khách tham quan. Từ khóa về “di sản công nghiệp” một lần nữa trở thành một trong những chủ đề “nóng” của đô thị phát triển. Các chuyên gia, KTS bày tỏ quan điểm về việc cần có cơ chế pháp lý căn bản để bảo tồn và phát huy giá trị di sản công nghiệp tại Hà Nội trước nguy cơ bị thay thế hoặc “xóa sổ” hoàn toàn. Có thể nói đây là dấu mốc quan trọng trong việc công nhận giá trị của các di sản công nghiệp [9].
Những nỗ lực này thể hiện sự mong muốn và cam kết mạnh mẽ trong việc bảo vệ và khai thác giá trị của di sản công nghiệp tại Việt Nam. Mặc dù đã có những bước tiến đáng kể, tuy nhiên việc bảo tồn và phát huy di sản công nghiệp tại Việt Nam vẫn đối mặt với nhiều thách thức. Có thể nhận định một số thách thức quan trọng nhất là:
- Nhận thức của cộng đồng và chính quyền: Ở Việt Nam, nhận thức về giá trị của di sản công nghiệp vẫn còn hạn chế. Nhiều người, bao gồm cả các nhà quản lý và người dân, chưa hiểu rõ tầm quan trọng lịch sử, văn hóa và xã hội của các công trình công nghiệp cũ [6].
- Thiếu khung pháp lý rõ ràng và toàn diện: Hiện tại, Việt Nam chưa có một hệ thống pháp lý cụ thể và đầy đủ để bảo vệ di sản công nghiệp. Các quy định hiện hành thường tập trung vào bảo tồn di sản văn hóa và di tích lịch sử, nhưng chưa bao gồm di sản công nghiệp một cách rõ ràng. Điều này dẫn đến khó khăn trong việc xác định, phân loại và bảo tồn các công trình công nghiệp có giá trị [6].
- Quy hoạch xây dựng phát triển đô thị: Quy hoạch xây dựng đô thị ở Việt Nam thường ưu tiên phát triển các dự án kinh tế, như nhà ở, trung tâm thương mại, và cơ sở hạ tầng hiện đại, hơn là bảo tồn di sản công nghiệp. Điều này đặc biệt đáng lo ngại ở các khu vực trung tâm, nơi các công trình công nghiệp cũ nằm ở vị trí đắc địa và dễ dàng bị chuyển đổi mục đích sử dụng để đáp ứng nhu cầu phát triển đô thị. Quy hoạch đô thị thường thiếu sự tích hợp giữa các yếu tố bảo tồn và phát triển, dẫn đến việc di sản công nghiệp không được bảo vệ hoặc bị coi nhẹ trong các kế hoạch phát triển. Điều này dẫn đến việc nhiều công trình công nghiệp có giá trị bị phá bỏ mà không được xem xét bảo tồn [6].
- Mâu thuẫn lợi ích: Sự phát triển các dự án bất động sản, thương mại và hạ tầng mang lại lợi nhuận lớn hơn trong ngắn hạn so với việc bảo tồn di sản công nghiệp. Điều này tạo ra mâu thuẫn lợi ích giữa việc bảo tồn di sản và phát triển kinh tế. Nhiều chủ sở hữu và nhà đầu tư ưu tiên khai thác lợi ích kinh tế hơn là đầu tư vào việc bảo tồn các công trình có giá trị lịch sử [6].
Để bảo vệ các giá trị lịch sử, văn hóa của các di sản công nghiệp, cần có một chiến lược toàn diện bao gồm việc nâng cao nhận thức, cải thiện khung pháp lý, tích hợp bảo tồn vào quy hoạch xây dựng và xây dựng các cơ chế khuyến khích bảo tồn hiệu quả.
MỘT SỐ GỢI Ý ÁP DỤNG CHIẾN LƯỢC TÁI SỬ DỤNG THÍCH ỨNG TẠI TỔ HỢP NHÀ MÁY “CAO-XÀ-LÁ”
Khu công nghiệp Thượng Đình (Thành lập năm 1960) là khu công nghiệp quy mô đầu tiên ở Hà Nội nằm trên đường Nguyễn Trãi, Quận Thanh Xuân, được khánh thành với các nhà máy chủ lực như Cao su Sao Vàng, Xà phòng Hà Nội, Thuốc lá Thǎng Long và một số nhà máy khác. Người dân Thủ đô thường gọi là khu “Cao – Xà – Lá”, đã từng là một địa danh huy hoàng trong quá trình công nghiệp hóa hiện đại hóa phát triển của Thủ đô Hà Nội. Nơi đây chứng kiến những giai đoạn lịch sử phát triển của Thủ đô với nhiều hồi ức, kỷ niệm quý giá về đời sống sinh hoạt văn hóa của các thế hệ công nhân. Từng là niềm hy vọng, niềm tự hào của người dân Thủ đô khi được khoác lên trang phục công nhân để lao động, cống hiến cho Tổ quốc. Trong đó Nhà máy Thuốc Lá Thăng Long thuộc tổ hợp nhà máy “Cao-Xà-Lá”. Hiện đang dừng sản xuất, còn tồn tại một số công trình kiến trúc có giá trị được xây dựng dưới sự hợp tác Việt Nam – Trung Quốc [7].
Theo UBND TP Hà Nội, sau khi di dời các nhà máy xí nghiệp tại quận Thanh Xuân sẽ xây dựng các khu đô thị, dự kiến quy mô dân số 46.000 người [2]. Tuy nhiên xu hướng này đi ngược sự phát triển chung của thế giới cũng như của Việt Nam, đồng thời chất tải thêm gánh nặng cho hạ tầng vốn còn quá hạn chế của Hà Nội, đi ngược với chủ trương di dời dân cư khỏi bốn quận nội thành cũ.
Trong bối cảnh quận Thanh Xuân đang đối mặt với nhiều thách thức như ách tắc giao thông, ô nhiễm môi trường, thiếu không gian công cộng và không gian xanh, việc áp dụng chiến lược tái sử dụng thích ứng với tổ hợp nhà máy “Cao-Xà-Lá” không chỉ giúp giải quyết những vấn đề này mà còn giữ gìn và phát huy các giá trị lịch sử, văn hóa của khu vực. Mục tiêu chính là biến khu công nghiệp cũ thành một không gian sáng tạo, văn hóa và cộng đồng, vừa bảo tồn di sản công nghiệp vừa đáp ứng nhu cầu phát triển đô thị bền vững.
Gợi ý áp dụng tại tổ hợp nhà máy “Cao – Xà – Lá”. Lập kế hoạch dài hạn và khai thác khu vực tổ hợp nhà máy theo 4 khu chức năng chính như sau:
- Bảo tàng công nghiệp và trung tâm văn hóa: Bảo tồn các công trình kiến trúc công nghiệp có giá trị và biến chúng thành bảo tàng, nơi trưng bày về lịch sử phát triển công nghiệp Hà Nội, câu chuyện của những nhà máy, và cuộc sống của công nhân. Khu vực này cũng có thể trở thành trung tâm văn hóa, nơi tổ chức các sự kiện nghệ thuật, hội thảo, và triển lãm về di sản công nghiệp.
- Khu sáng tạo và khởi nghiệp: Chuyển đổi một phần diện tích của khu “Cao – Xà – Lá” thành không gian làm việc chung (co-working space) và trung tâm khởi nghiệp cho các doanh nghiệp sáng tạo, công nghệ. Khu vực này có thể được thiết kế với các xưởng sản xuất nhỏ, phòng thí nghiệm, không gian trưng bày sản phẩm và tổ chức sự kiện, thúc đẩy sự kết nối và sáng tạo của cộng đồng.
- Công viên và không gian xanh: Giữ lại những khu vực có giá trị lịch sử và chuyển đổi các không gian trống thành công viên công cộng. Công viên này không chỉ giúp cải thiện chất lượng không khí mà còn tạo ra không gian xanh phục vụ cho các hoạt động thể thao, giải trí, nâng cao sức khỏe cộng đồng.
- Khu dân cư và dịch vụ tiện ích: Phát triển một phần khu vực thành khu dân cư với quy mô hợp lý, kết hợp với các dịch vụ tiện ích như trường học, bệnh viện, siêu thị, và nhà hàng. Mô hình này đảm bảo rằng việc tái sử dụng thích ứng không tạo thêm áp lực quá lớn lên hạ tầng khu vực, đồng thời cung cấp môi trường sống chất lượng cao cho cư dân.
Một số công việc khác cần triển khai: - Thiết lập chính sách bảo tồn và pháp lý: Cần xây dựng và ban hành các quy định pháp lý cụ thể để công nhận khu công nghiệp có giá trị là Di sản Công nghiệp. Việc này bao gồm việc đăng ký khu vực này vào danh sách di sản quốc gia hoặc địa phương, đảm bảo rằng chúng được bảo vệ theo luật pháp. Chính quyền cần tạo điều kiện về tài chính cho các dự án bảo tồn, bao gồm các gói tài trợ, ưu đãi thuế, và hỗ trợ vay vốn với lãi suất ưu đãi. Khuyến khích hợp tác công tư (PPP) để thu hút đầu tư tư nhân vào các dự án tái sử dụng.
- Tăng cường giáo dục và nâng cao nhận thức cộng đồng: Đưa di sản công nghiệp vào chương trình giảng dạy tại các trường học và tổ chức các hoạt động ngoại khóa, tham quan thực tế để nâng cao nhận thức của các thế hệ về giá trị của di sản công nghiệp. Sử dụng các phương tiện truyền thông để tuyên truyền và nâng cao nhận thức của cộng đồng về tầm quan trọng của việc bảo tồn Di sản công nghiệp. Tổ chức các hội thảo, triển lãm, và sự kiện cộng đồng để thúc đẩy sự tham gia của người dân.
- Bảo tồn và tái sử dụng thích ứng các công trình công nghiệp: Cần xác định và bảo tồn các công trình công nghiệp có giá trị lịch sử và kiến trúc độc đáo. Những công trình này có thể được sử dụng làm bảo tàng, trung tâm văn hóa, hoặc không gian sáng tạo. Khuyến khích việc tái sử dụng các nhà máy cũ cho các mục đích mới như không gian làm việc chung, khu tổ hợp văn hóa nghệ thuật, hoặc khu vực thương mại, nhằm giữ lại dấu ấn công nghiệp đồng thời đáp ứng nhu cầu phát triển đô thị.
- Đảm bảo cân bằng giữa bảo tồn và phát triển đô thị: Kết hợp bảo tồn di sản công nghiệp với quy hoạch xây dựng phát triển đô thị một cách hài hòa, đảm bảo rằng các di sản công nghiệp vẫn giữ được bản sắc và giá trị lịch sử trong khi đáp ứng nhu cầu phát triển của thành phố. Cần có những biện pháp kiểm soát chặt chẽ việc xây dựng mới và cải tạo khu vực xung quanh để tránh xung đột và phá hủy di sản công nghiệp.
Những công việc này không chỉ giúp bảo vệ các di sản công nghiệp mà còn góp phần làm phong phú thêm đời sống văn hóa và lịch sử, đồng thời tạo điều kiện cho sự phát triển bền vững của đô thị.
KẾT LUẬN
Chiến lược tái sử dụng thích ứng di sản công nghiệp không chỉ là một nhiệm vụ quan trọng đối với việc giữ gìn văn hóa và lịch sử mà còn là cơ hội để phát triển kinh tế và xã hội theo hướng bền vững. Các nhà máy xí nghiệp cũ, với giá trị lịch sử và văn hóa sâu sắc, xứng đáng được chú trọng và bảo tồn như một phần quan trọng của di sản công nghiệp Hà Nội. Những giải pháp bảo tồn và tái sử dụng thích ứng có thể giúp lưu giữ ký ức lịch sử, đồng thời tạo ra các không gian sáng tạo, văn hóa mới cho cộng đồng.
Việt Nam đang đứng trước thách thức và cơ hội lớn trong việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản công nghiệp. Việc di dời và chuyển đổi các nhà máy cũ có thể được xem như một cơ hội để tạo ra các không gian công cộng, phục vụ đời sống văn hóa của người dân. Tuy nhiên, điều này đòi hỏi một chiến lược phát triển bền vững, kết hợp giữa bảo tồn và sáng tạo, để đảm bảo rằng di sản công nghiệp không bị lãng quên mà vẫn tiếp tục đóng góp vào sự phát triển của thành phố.
TS.KTS Lê Xuân Hùng
Khoa Quy hoạch ĐT & NT, Trường ĐH Kiến trúc Hà Nội
THS.kts Nghiêm Quốc Cường
Khoa Quy hoạch ĐT & NT, Trường ĐH Kiến trúc Hà Nội
(Bài đăng trên Tạp chí Kiến trúc số 7-2024)
Tài liệu tham khảo
1. James Douet, Industrial heritage re-tooled the TICCIH guide to industrial heritage conservation, Routledge, 2016;
2. Thùy Chi, Đẩy nhanh việc tái thiết đô thị từ quỹ đất di dời các cơ sở công nghiệp cũ, chinhphu.vn, 2024;
3. Phạm Thúy Loan, Di sản công nghiệp ở Việt Nam: Xóa sổ trước khi được gọi tên!, nguoidothi.net, 2022;
4. Marta Bottero, Chiara D’Alpaos, and Alessandra Oppio, Ranking of Adaptive Reuse Strategies for Abandoned Industrial Heritage in Vulnerable Contexts: A Multiple Criteria Decision Aiding, Licensee MDPI, Basel, Switzerland, 2019;
5. Phạm Thúy Loan, Chuyển đổi di sản công nghiệp thành không gian sáng tạo, tapchikientruc.com.vn, 2021;
6. Phạm Thúy Loan, Di sản công nghiệp – Một cách tiếp cận mới trong “nhận diện công trình kiến trúc có giá trị”, góp phần thực hiện Luật Kiến trúc tại Việt Nam, Kienviet.net, 2021;
7. Nghiêm Quốc Cường, Tài sản bị “mắc kẹt” – Tiềm năng của các khu đất trống và dự án bị bỏ hoang, Tạp chí Kiến trúc số 11, 2021;
8. https://www.tapchikientruc.com.vn/tin-tuc/hoi-thao-day-manh-co-hoi-phat-trien-du-an-tai-thiet-di-san-cong-nghiep-tai-ha-noi.html;
9. https://www.tapchikientruc.com.vn/chuyen-muc/tai-thiet-di-san-cong-nghiep-nha-may-xe-lua-gia-lam-thanh-khong-gian-sang-tao.html;
10. https://www.tate.org.uk/visit/tate-modern/visual-story/;
11. https://www.zollverein.de/besuch-planen/was-ist-zollverein/;
12. https://www.lafonderie.be/.
