Chỉnh trang phố cổ Hà Nội: Những phương pháp tiếp cận mới

Lát đá đường phố để làm gì?

Đây là một trong nhiều câu hỏi tự vấn và cũng tự trả lời những băn khoăn của một thành viên đã từng thiết kế phố đi bộ từ gần 20 năm trước, nay biết tin Hà Nội có thể sẽ tiến hành lát đá tự nhiên cho 11 tuyến phố trong khu phố cổ (KPC) Hà Nội mà khi đường phố định lát vốn đã có hai bên hè lát đá rồi, mặt đường lại mới được trải nhựa. Vậy bài toán quy hoạch tổ chức giao thông tại khu phố đi bộ cần tính trước một bước, còn phố đi bộ mở rộng sẽ biến đường thành nơi giao lưu, giải trí, mua bán như muôn vàn các phố đi bộ khác. 
Phố Tạ Hiện ngày trước vỉa hè bé, cống lộ thiên nay lát đá đẹp hơn hẳn nhưng trơn do hàng quán đổ dầu mỡ ra đường, vậy thì do quản lý kém, ý thức sử dụng bảo quản còn kém hơn chứ viên đá lát đường có tội gì đâu.

Ký họa mặt đứng phố Hàng Khoai
Ký họa mặt đứng phố Hàng Khoai

Năm 2005, tác giả đã chứng kiến tại Nauy, một đất nước nhiều núi đá, nhưng họ nhập khẩu đá viên lát đường kích thước 10x10x10cm của Ba Lan (rắn hơn, giá gia công, chi phí vận chuyển, thuế bảo vệ môi trường rẻ hơn) để lát vỉa hè, lòng đường thành phố. Ở vùng nông thôn, người dân cũng mua đá nhập khẩu để lát sân nhà, đường ngõ.

Lát đá gì thì giá thành cũng đắt hơn trải nhựa đường, nhưng lát đá là một giải pháp chỉnh trang đô thị tạo nên sự hấp dẫn, một ấn tượng về một không gian khác biệt. KPC biến các đường phố thành nơi đi bộ thì nơi đó đang trở thành một cái chợ đường phố. Như vậy cần ứng xử với nó theo những hoàn cảnh mới.

Về kinh tế lại khác hơn nữa: Ví dụ như phố Tạ Hiện, toàn bộ mặt đường thành nơi bán hàng, diện tích kinh doanh ra ngoài đường, rộng gấp 2-3 lần trong nhà, số hộ kinh doanh tăng từ 40-100% và doanh thu còn tăng cao hơn nữa. Vậy Nhà nước đầu tư hơn 14 tỷ đồng thì bài toán thu hồi vốn tại đây thực hiện như thế nào? Có lẽ đây là câu hỏi quan trọng nhất mà xã hội đang quan tâm.

Mặt bằng phóng to hoạt động phố Hàng Khoai , phía Bắc chợ Đồng  Xuân
Mặt bằng phóng to hoạt động phố Hàng Khoai , phía Bắc chợ Đồng Xuân

Nếu lát đá đường phố chỉ để cho đẹp hơn thì không nên làm. Nhưng nếu đây là bài toán đầu tư, đem lại lợi ích cụ thể thì nên làm ngay, trong hoàn cảnh kinh tế suy thoái mà lát đá đường phố làm cho doanh thương phát triển, thu ngân sách tăng, tạo nhiều việc làm… thì cần khuyến khích, thực hiện khẩn trương.

Thực tế hoạt động các tuyến phố đi bộ trong KPC vừa qua cho thấy hoạt động kinh doanh dịch vụ gia tăng đáng kể, chỉ với diện tích nhỏ nhưng tổng thu ngân sách quận Hoàn Kiếm luôn dẫn đầu TP năm sau cao hơn năm trước, số khách lưu trú tại phường Hàng Buồm (nơi có các tuyến phố đi bộ) rất cao…

Phố Tạ Hiện và phố lãn Ông với nhịp sống kinh doanh sôi động

Phố Tạ Hiện được tôn tạo và khai trương đã 2 năm và rõ ràng nhịp sống doanh thương trở nên sôi động hơn trước rất nhiều.
Theo KTS Phạm Tuấn Long – Phó Trưởng ban quản lý Phố cổ: “Bảo tồn KPC hiện nay chủ yếu là của các cơ quan quản lý nhà nước và trông vào nguồn vốn ngân sách… Trong khi đó, để bảo tồn KPC mấu chốt là sự tham gia của cộng đồng, còn nhà nước chỉ là nhân tố kích hoạt cho công tác bảo tồn mà thôi.”

Tuyến phố Lãn Ông dài 120 m từ ngã tư Chả Cá đến phố Thuốc Bắc với chiều dài 120m, gồm 42 biển số nhà, trong đó có 6 ngôi nhà được bảo tồn hết lớp 1. So với phố Tạ Hiện , phố Lãn Ông được thực hiện công phu và có hình thức đa dạng, thể hiện nhiều giá trị kiến trúc truyền thống hơn và chi phí đầu tư từ ngân sách Nhà nước cũng nhiều hơn gấp đôi. Liệu đây có phải là nghịch lý khi dành ra hàng chục tỷ đồng để làm đẹp cho nhà – phố tại một địa bàn có thu nhập cao của Thành phố ? Đây là cuộc chơi tốn kém hay là khoản đầu tư mang lại nhiều lợi ích?

Tuy vậy cũng cần ghi nhận việc chỉnh trang 2 tuyến phố trên cũng đã lồng ghép nhiều mục tiêu giá: Những bể nước phòng hỏa đã được bổ sung năng lực PCCC cho công trình và cả khu phố. Công tác quản lý đô thị đã được nâng cao chất lượng, những quy định về an toàn đường dây đường ống, trật tự quảng cáo hay hạn chế mái che mái vẩy đã được tiến hành rất hiệu quả…

Một trong những hiệu ứng lan tỏa là các công trình trang trí bề mặt cửa hàng, các khu phố đi bộ trong KPC đang được các hộ mặt phố đầu tư nâng cấp, từng bước hình thành phong cách trang trí đường phố – Được biết đây cũng là một trong những nỗ lực tham gia định hướng của các KTS thực hiện chỉnh trang phố cổ

Những lợi ích từ việc: “Bảo tồn phố cổ Hà Nội”

Ngân sách bảo tồn di sản luôn tốn kém và không dễ gì huy động từ khối tư nhân. Để thuyết phục người quản lý ngân sách công cộng mở hầu bao cần cách tiếp cận mới. Một chiến lược khôn ngoan là phải đưa ra luận chứng kinh tế. Chẳng hạn, Europa Nostra – hiệp hội liên châu Âu về bảo tồn các di sản văn hóa, đã đưa ra 5 tiêu chí dùng để đo đếm ảnh hưởng kinh tế của bảo tồn di sản: (1) Công ăn việc làm và thu nhập cho các hộ gia đình; (2) Giá trị giải trí của một di sản ở trung tâm thành phố; (3) Giá trị từ du lịch; (4) Giá trị của bất động sản trong dài hạn; và (5) Lợi ích cho các doanh nghiệp nhỏ phục vụ di sản. 

Quảng trường Thời đại và Broadway (New York, Mỹ ) trước và sau khi cải tạo ưu tiên người đi bô, xe đạp
Quảng trường Thời đại và Broadway (New York, Mỹ ) trước và sau khi cải tạo ưu tiên người đi bô, xe đạp

Tham khảo nghiên cứu của Bộ Thương mại Mỹ: Đầu tư bảo tồn di sản đem lại lợi ích kinh tế và việc làm cao hơn lĩnh vực khác: tại bang Tennessee, cứ mỗi 1 triệu USD đầu tư cho công nghiệp chế tạo tăng thêm thu nhập cho các hộ gia đình 604.000 USD đồng thời tạo ra 28,8 việc làm, trong khi với xây dựng mới là 764.000 USD, 36,1 việc làm và bảo tồn di sản là 826.000 USD và 40 việc làm (Tuổi trẻ cuối tuần 11-2014)

Bài học từ nước Mỹ, tại Quảng trường Thời đại nổi tiếng, thị trưởng Bloomberg đã thuyết phục dân chúng bằng con số cụ thể, rằng người dân đi bộ, giải trí sẽ được ưu tiên chứ không phải ô tô mà các hoạt động thương mại sẽ tăng trưởng tốt hơn. Đường phố và vỉa hè được thiết kế lại – phân làn ô tô hợp lý, an toàn hơn. Kết quả là tốc độ di chuyển taxi tăng 5 – 17%, thương tích của những người đi bộ giảm 35%, của cơ giới giảm tới 74%. Do nhiều khách bộ hành nên kinh doanh tại chỗ tốt hơn: chỉ số kinh doanh cao hơn khu khác 1,74 lần. Xuất hiện thêm 5 trung tâm thương mại, biến nơi đây trở thành địa điểm kinh doanh hấp dẫn hàng đầu thế giới.

Các ví dụ trên cho thấy cần những cách tiếp cận mới trong việc nghiên cứu các dự án đầu tư: Hãy khoan nói chuyện xấu đẹp, bảo tồn giá trị văn hóa, lịch sử … mà rất cần thiết đưa ra những con số đo lường/lượng hóa những khoản đầu tư và tính toán chi ly những lợi ích do những khoản đầu tư mang lại – Như vậy, mỗi công trình mới ra đời hẳn sẽ là niềm vui mong đợi chứ không còn nỗi lo lắng băn khoăn. 

Chính vì vậy, việc nghiên cứu lát đá/chỉnh trang các tuyến phố đi bộ hay những dự án chỉnh trang phố cổ cho dù tốn kém nhưng rất cần thiết được tiếp tục nghiên cứu thực hiện một cách thấu đáo để đưa ra những kết quả, thuyết phục hơn.

KTS Trần Huy Ánh
(Bài đăng trên Tạp chí kiến trúc, Số 08-2015)