Chùa Tây Phương dưới góc nhìn hình học năm 2016

Nền nghệ thuật Hy Lạp – La Mã cổ đại đã đi tiên phong trong việc phát hiện ra những qui luật của nghệ thuật thông qua các phát kiến của họ về số học và hình học, và đúc kết thành những qui tắc, chuẩn mực trong “tiết diện vàng”. Tuy nhiên, tại thời điểm này, chuẩn mực này vẫn chưa được ứng dụng rộng rãi. Cho mãi đến sau thế kỷ 18, con người mới dần nhận ra tầm quan trọng của “tỉ lệ vàng” trong việc kiến tạo nên các công trình bề thế, nghiêm trang, nhưng rất mực hài hòa. Do đó, họ tìm về các kỳ quan của thế giới cổ đại như Kim tự tháp Cheops và Đền Parthenon… để nâng cao hiểu biết của mình về lĩnh vực này.

Trong nền kiến trúc truyền thống của nước ta, vẻ đẹp của kiến trúc cũng là mối quan tâm hàng đầu của người thợ xây Việt Nam. Chỉ khác là cách tiếp cận không bài bản như người phương Tây mà cảm nhận có tính trực quan đã dẫn dắt những người thợ Việt Nam đến với cái đẹp.
Nền nghệ thuật Hy Lạp – La Mã cổ đại đã đi tiên phong trong việc phát hiện ra những qui luật của nghệ thuật thông qua các phát kiến của họ về số học và hình học, và đúc kết thành những qui tắc, chuẩn mực trong “tiết diện vàng”. Tuy nhiên, tại thời điểm này, chuẩn mực này vẫn chưa được ứng dụng rộng rãi. Cho mãi đến sau thế kỷ 18, con người mới dần nhận ra tầm quan trọng của “tỉ lệ vàng” trong việc kiến tạo nên các công trình bề thế, nghiêm trang, nhưng rất mực hài hòa. Do đó, họ tìm về các kỳ quan của thế giới cổ đại như Kim tự tháp Cheops và Đền Parthenon… để nâng cao hiểu biết của mình về lĩnh vực này. 

 

 

 

Trong nền kiến trúc truyền thống của nước ta, vẻ đẹp của kiến trúc cũng là mối quan tâm hàng đầu của người thợ xây Việt Nam. Chỉ khác là cách tiếp cận không bài bản như người phương Tây mà cảm nhận có tính trực quan đã dẫn dắt những người thợ Việt Nam đến với cái đẹp.
Ngày nay, tiếp thu văn hóa, nghệ thuật phương Tây, nhiều học giả Việt Nam đã từng thử sử dụng các thành tựu số học và hình học phương Tây để khẳng định giá trị thẩm mỹ của một số kiến trúc cổ truyền tiêu biểu như Đình làng Chu Quyến, Chùa Tây Phương, Ngọ Môn, Điện Thái Hòa… Tuy nhiên, vẫn chưa có một nghiên cứu thật chi tiết, có tính định lượng cao làm cơ sở cho những nghiên cứu về kiến trúc Việt Nam truyền thống.

Bài viết này mong muốn giới thiệu một phần quan trọng trong kết quả nghiên cứu của luận văn. “Cấu trúc hình học chùa Tây Phương” do chúng tôi thực hiện năm 2013, nhằm khẳng định chính xác các giá trị và thành tựu nghệ thuật của kiến trúc chùa Tây Phương hoàn toàn có thể so sánh với các giá trị “toàn cầu” ngày nay.
Để thực hiện những công việc nêu trên, chúng tôi lần lượt thiết lập sự so sánh giữa các số đo hình học của chùa Tây Phương trên mặt bằng, mặt đứng, mặt cắt và bộ mái với bốn “chuẩn” hình học của phương Tây, đó là: Tỉ lệ vàng, hình chữ nhật vàng, đường chéo của hình chữ nhật vàng và vòng xoắn Logarithm.

1. So sánh với “tỉ lệ vàng”

Đối chiếu số đo hình học mặt bằng chùa Tây Phương: Dựa theo nguyên tắc xác định đoạn thẳng có “tỉ lệ vàng”, chúng tôi lập tỉ lệ các kích thước của từng đoạn thẳng trên hai trục ngang và dọc thì kết quả khảo sát thực tế có giá trị thu được sai số so với “tỉ lệ vàng” nằm trong khoảng dao động tập trung từ 0,74% đến 5,38% (<10%).
Tương tự cách thiết lập như trên, đối chiếu kích thước hình học trên mặt đứng, chúng tôi thu được kết quả sau: Tòa chùa Thượng và tòa chùa Hạ khi so sánh tỉ lệ giữa thân và hệ mái, tỉ lệ giữa thân và mái dưới, và tỉ lệ giữa mái dưới và mái trên có giá trị sai số so với “tỉ lệ vàng” trong khoảng dao động tập trung từ 0,62% đến 6,24% (< 10%).
Như vậy, tỉ lệ phần trăm sai số trên MẶT BẰNG và MẶT ĐỨNG so với “tỉ lệ vàng” như trên là chấp nhận được khi việc xây dựng công trình bằng phương pháp thủ công. Vì rằng, khi lập phép so sánh tương đương với đền Parthenon danh tiếng thì chúng tôi nhận thấy sai số so với “tỉ lệ vàng” cũng trong khoảng dao động tập trung từ 0,06% đến 2,35% [4, tr.55].

2. So sánh với “hình chữ nhật vàng”

Trên mặt bằng thì tòa chùa Thượng và tòa chùa Hạ gồm hai hình chữ nhật ghép lại, tòa chùa Trung gồm bốn hình chữ nhật ghép lại. Mỗi hình chữ nhật ở tòa chùa Thượng và tòa chùa Trung (chiều dài lấy theo hình chữ nhật vàng) có giá trị sai số lần lượt với “hình chữ nhật vàng” là 2,22% và 6,85%.

3. So sánh với đường chéo của hình chữ nhật vàng

Đối chiếu độ dốc mái trên mặt cắt khu Tam Bảo so với độ dốc được thiết lập từ “đường chéo của hình chữ nhật vàng”. Kết quả cho được giá trị có sai số rất nhỏ là 0,8%.

4. So sánh với “đường xoắn logarithm”

Cuối cùng, chúng tôi đối chiếu đường cong đầu đao bộ mái trên mặt đứng khu Tam Bảo đều trùng khớp với “đường xoắn Logarithm được thiết lập từ hình chữ nhật vàng”. Riêng đường cong đầu đao mái dưới lại được giới hạn trong “hình chữ nhật vàng” .

5. Kết luận

Hầu hết, các số đo hình học trên mặt bằng, mặt đứng và mặt cắt của khu Tam Bảo chùa Tây Phương đều tiệm cận với các “con số vàng” trong bảng giá trị của phương Tây với các sai số không đáng kể dao động từ 0,62% – 6,85%.
Sự trùng hợp ngẫu nhiên trong cấu trúc hình học của chùa Tây Phương với những chuẩn hình học – thẩm mỹ phương Tây càng chứng minh chuẩn mực của loài người về cái đẹp là một tài sản chung. Đó là một giá trị cao đẹp, nơi đây “vẻ đẹp phương Đông đã gặp cái khuôn đẹp của phương Tây”.

Chùa Tây Phương tuy được xây dựng bằng phương pháp thủ công, sử dụng bộ khung kết cấu bằng gỗ, là loại vật liệu có gốc thảo mộc (nguồn gốc tự nhiên, con người không thể chủ động tạo tác theo ý muốn chủ quan), do đó, những sai số của các số đo hình học khu Tam Bảo so với trị tuyệt đối của “tỷ lệ vàng” (Ф = 1,618) là điều khó tránh khỏi nhưng vẫn nằm trong dao động cho phép (<10%). Điều này đã chứng tỏ những sự ca tụng dành cho kiệt tác này của cha ông ta là có cơ sở khoa học chặt chẽ.
Việc nghiên cứu về lịch sử, văn hóa, nghệ thuật, đặc biệt là nghệ thuật kiến trúc thường theo lộ trình từ định tính sang định lượng. Song tất cả các đánh giá định tính cuối cùng vẫn nên được kiểm chứng bằng các đánh giá định lượng. Vì chỉ có như vậy thì các bài học kinh nghiệm được rút ra sẽ có tính khách quan, có độ chuẩn xác cao hơn, giúp việc kế thừa, phát huy các giá trị truyền thống hữu hiệu mà không làm chúng méo mó, biến dạng.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Trần Thị Việt Châu (2008), Số học và hình học trong nghệ thuật kiến trúc, Luận văn thạc sĩ kiến trúc, TP. HCM.
Trịnh Thị Minh Đức (1996), Di tích chùa Tây Phương, Luận án phó tiến sĩ khoa học lịch sử, Hà Nội.
Vũ Tam Lang (2011), Kiến trúc cổ Việt Nam, NXB Xây dựng, Hà Nội.
Nguyễn Hoàng Thảo Phương (2013), Cấu trúc hình học chùa Tây Phương, Luận văn thạc sĩ kiến trúc, TP.HCM

PGS.TS.KTS Lê Thanh Sơn
ThS.KTS Nguyễn Hoàng Thảo Phương

(Bài đăng trên Tạp chí Kiến trúc số 1+2/2016)