LTS: Việc nghiên cứu kiến trúc truyền thống phù hợp đối với từng nhóm dân tộc theo tiểu vùng khí hậu là 1 vấn đề cần thiết trong công cuộc bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc. Đây sẽ là cơ sở khoa học để thiết kế các mô hình kiến trúc nhà ở phù hợp với đời sống mới. Trong số này, TCKT trân trọng giới thiệu bài thứ nhất trong loạt bài nghiên cứu của TS.KTS Nguyễn Hồng Hà về “Kiến trúc nhà ở truyền thống của dân tộc Bahnar thuộc các nhóm địa phương phân vùng khí hậu Gia Lai.
Dân tộc Bahnar là một trong những dân tộc thuộc ngữ hệ Môn – Khmer. Họ là dân tộc có số dân đông nhất trong những dân tộc nói tiếng Môn – Khmer miền Nam Trung Bộ. Địa bàn cư trú chủ yếu của người Bahnar là Nam tỉnh Kon Tum, Bắc và Đông tỉnh Gia Lai. Ngoài ra, còn có một bộ phận người Bahnar sống rải rác ở các huyện phía Tây của tỉnh Bình Định, Phú Yên.
Trên địa bàn tỉnh Gia Lai, tính đến cuối năm 2011, người Bahnar có 159.951 người (chiếm 12 % dân số toàn tỉnh). Khu vực cư trú tập trung của người Bahnar là phía Đông cao nguyên Pleiku (thuộc các huyện: Mang Yang, Đak Đoa và xã Hà Tây, Ia Khươl (phía Bắc huyện Chư Pah – trên phần đất tiếp giáp với tỉnh Kon Tum); trên cao nguyên Kon Hà Nừng thuộc địa bàn huyện Kbang; vùng trũng An Khê thuộc các huyện Đak Pơ, Kông Chro và 3 làng ở xã Tú Thủy, phía Đông thị xã An Khê.
Nhà ở truyền thống của dân tộc Bahnar
Tiêu chí lựa chọn mẫu nhà truyền thống:
– Có lai lịch rõ ràng, có cơ sở khoa học;
Mỗi nhóm dân tộc địa phương chọn ít nhất một mẫu nhà nằm trong phân vùng khí hậu đã được xác định, mang nét đặc trưng của từng nhóm dân tộc (chú trọng tính độc đáo so với các dân tộc khác);
Mẫu nhà phải là nguyên bản hoặc có cải tạo sửa chữa thì vẫn giữ nguyên gốc (kiểu nhà của đúng nhóm địa phương dân tộc, vật liệu truyền thống: tranh, tre, nứa, lá, tranh…kết cấu buộc, ngàm). Những nét văn hóa kiến trúc đặc thù bị mai một bởi tác động xã hội có thể điều tra, tìm hiểu để khôi phục lại.
– Quy mô ngôi nhà ở mức hộ gia đình trung bình phổ biến, mang tính đại diện.
Người Bahnar ở Gia Lai thuộc 4 nhóm địa phương chính là: Bahnar Gơlar (Roh), Bahnar Bơnâm, Bahnar Kon Kơđeh và Bahnar Tơlô. Cụ thể địa bàn cư trú của từng nhóm và mẫu nhà sàn truyền thống điển hình đã khảo sát, điền dã như sau:
1/ Nhóm Bahnar Gơlar (Roh) – tức người ở lâu một địa phương – người trên núi, địa bàn sinh sống của họ chủ yếu thuộc huyện Măng Yang và Đak Đoa ngày nay. Đây là nhóm Bahnar có số lượng dân cư đông. Địa bàn nhóm Bahnar Gơlar (Roh) cư trú cơ bản trong tiểu vùng núi cao và cao nguyên Bắc Gia Lai (Thuộc tiểu vùng khí hậu Á vùng Tây Nam – hay có thể gọi là tiểu vùng núi cao và cao nguyên Bắc Gia Lai).
– Nhà ông Đinh Pah, dân tộc Bahnar, nhóm Roh, tại làng Krong Ktu, xã Yang Bắc huyện Đak Pơ tỉnh Gia Lai.
– Mô tả: Nhà sàn xây dựng theo kiểu truyền thống từ lâu đời của dân tộc Bahnar nhóm Roh. Diện tích sàn 23,46m2 + 2m2 (hiên) = 25,46m2, nhà làm thành 3 gian nhỏ mỗi gian rộng 2,1m.
Vách nhà theo kiểu thượng thách hạ thu làm bằng phên đan lồ ô, khung vách bằng tre, phía ngoài có các thanh lồ ô đập dập làm nẹp khoảng 1mét 1 hàng chắc chắn. Vách nhà được dựng cách hệ cột 0,3m phía trên đưa nhô ra 0,5m. Khoảng cách này được chủ nhà tận dụng làm thành kệ để đồ đạc cách mặt sàn 1m rất tiện dụng.
Kết cấu nhà dựa trên 04 khung vì cột bằng gỗ cà chít đường kính (Ø) 0,25-0,3m, liên kết với các thanh kèo và dầm sàn bằng cách buộc dây mây có khoét mộng ngàm để cố định thanh gỗ.
Mái nhà lợp bằng tranh đánh thành gắp theo kiểu đặc trưng của đồng bào Bahnar, lớp tranh lợp mái không dày chỉ khoảng từ 5-7cm. Hai bên đầu hồi thưng bằng phên lồ ô đan kiểu nong ba nong tư. Hai đầu nóc có 02 cây tre buộc chéo nhau nhô lên khỏi đỉnh mái để làm chi tiết trang trí.
Sàn nhà lót bằng những thanh lồ ô đan nong vào nhau và cột trên hệ dầm sàn nên không được ổn định trong quá trình sử dụng. Sàn hiên nhà thấp hơn sàn nhà 15cm và được lót bằng gỗ (có lẽ do không có mái che). Cầu thang lên xuống bằng cây gỗ tròn đục khấc thành bậc gác trực tiếp lên sàn hiên. Cửa chính vào nhà ngay giữa sàn hiên rộng 0,7m, phía trái tính từ cửa chính bước vào nhà có một cửa phụ rộng 0,5m.
Chiều cao toàn bộ nhà là 3,35m, chiều cao sàn là 0,7m, từ sàn đến mép mái tranh là 1,85m. Phía dưới sàn để trống không sử dụng vào việc gì.
Từ ngoài bước vào bếp lửa được đặt ở góc nhà phía bên phải, gia đình ông Đinh Pah sử dụng bếp lửa này để nấu thức ăn hàng ngày. Phía trên bếp lửa là cái giàn treo bằng tre, sử dụng để sấy thức ăn. Bên cạnh bếp lửa là chỗ ngủ của chủ nhà, phía bên trái tính từ ngoài bước vào là chỗ ngủ của con cái.
Nhà ông Pah có 03 kho lúa, mỗi kho diện tích khoảng 3m2 , quy cách và vật liệu xây dựng giống như nhà sàn. Quan sát thấy 03 kho được làm với thời điểm khác nhau, khi kho đầy lúa thì gia đình tính toán làm thêm. Ngoài ra, gia đình có một chuồng gà hình thức tương tự như kho lúa nhưng vật liệu đơn giản, xây dựng không chắc chắn bằng kho lúa.
2/ Nhóm Bahnar Bơnâm sống ở vùng rừng già (phần lớn thuộc các xã Lơ Ku, Krong huyện Kbang hiện nay). Địa bàn sinh sống cơ bản của nhóm Bahnar Bơnâm cư trú trong tiểu vùng núi cao Đông Bắc Gia Lai. Đây là tiểu vùng có độ cao phổ biến trên 1000 m và có địa thế thấp dần từ Bắc xuống Nam, từ Tây sang Đông. Tiểu vùng này có kiểu khí hậu núi cao, có đặc trưng lượng mưa hàng năm nhiều, độ ẩm lớn và nền nhiệt độ thấp.
– Nhà ông Đinh Văn Thuyền, dân tộc Bahnar, nhóm Bơnâm, làng Vir, xã Kroong, huyện Kbang tỉnh Gia Lai.
– Mô tả: Nhà sàn xây dựng theo kiểu truyền thống từ lâu đời của dân tộc Bahnar nhóm Bơnâm. Diện tích sàn 31,44m2, nhà làm thành 3 gian mỗi gian rộng 2,05m, bề ngang 4,8m.
Vách nhà theo kiểu thượng thách hạ thu làm bằng phên đan lồ ô, khung vách bằng cây le cột chặt, phía ngoài có các cây le làm nẹp cây ngang khoảng 1 mét 1 hàng, cây đứng 0,2m 1 cây rất chắc chắn. Vách nhà theo chiều dài được dựng cách hệ cột 0,3m phía trên đưa nhô ra 0,5m, vách theo chiều ngang được dựng cách hệ cột 0,2m phía trên nhô ra 0,45m. Khoảng cách này được chủ nhà tận dụng làm thành kệ để đồ đạc cách mặt sàn 1,2m.
Kết cấu nhà dựa trên 04 khung vì cột bằng cây gỗ đẽo tròn Ø từ 0,20-0,25m, liên kết với các thanh kèo và dầm sàn bằng cách buộc dây mây có khoét mộng ngàm để cố định thanh gỗ.
Kết cấu mái gồm: Mè bằng lô ô khoảng cách a=100, cầu phong bằng tre Ø 40, a=380, các thanh kèo bằng gỗ tròn. Mái nhà lợp bằng tranh đánh thành gắp theo kiểu đặc trưng của đồng bào Bahnar, lớp tranh lợp mái không dày chỉ khoảng từ 5-7cm. Hai bên đầu hồi lợp phủ bằng tranh nhô ra khỏi vách 0,3cm.
Kết cấu sàn nhà gồm: Sàn lót bằng những thanh lồ ô đan nong vào nhau, đà ngang bằng tre Ø 25, đà phụ dọc bằng gỗ tròn Ø 60, đà chính bằng gỗ tròn Ø 100 . Nhà sàn của nhóm Bơnâm không có sàn hiên trước nhà, cầu thang chính lên nhà được gác trực tiếp lên bậc cửa chính. Ngoài ra phía bên trái nhà còn có một thang phụ gác lên bậc cửa đi phụ gần chỗ ngủ của con cái.
Chiều cao toàn bộ nhà là 4,63m, chiều cao sàn là 0,9m, từ sàn đến mép mái tranh là 2,26m. Phía dưới sàn để trống không sử dụng vào việc gì.
Từ ngoài bước vào bếp lửa được đặt ở góc nhà phía bên phải, gia đình ông Đinh Văn Thuyền sử dụng bếp lửa này để nấu thức ăn hàng ngày. Phía trên bếp lửa là cái giàn treo bằng tre, sử dụng để sấy thức ăn. Bên cạnh bếp lửa là chỗ ngủ của chủ nhà, phía bên trái tính từ ngoài bước vào là chỗ ngủ của con cái.
Sát vách gần chỗ ngủ của chủ nhà là chỗ để lương thực. Kho lúa của gia đình được làm tại vườn rẫy. Phía trên vì cột mái trong nhà, chủ nhà gác 3 cây gỗ tròn để làm thành giá đỡ để củi tích trữ.
3/ Nhóm Bahnar Kon Kơđeh (có nghĩa là người vùng thấp – Ala kông) có thể xem là phân nhóm trung gian giữa nhóm Bahnar Bơnâm và Bahnar Tơlô, sinh sống chủ yếu ở Đak Pơ và phía Nam huyện Kbang. Địa bàn sinh sống của nhóm Bahnar Kon Kơđeh cơ bản cư trú trong tiểu vùng núi thấp Đông Nam Gia Lai.
– Nhà ở gia đình ông Đinh Klel, dân tộc Bahnar nhóm Kon Kơđeh thuộc làng Groi, xã Ya Hội, huyện Đak Pơ.
– Mô tả: Nhà sàn xây dựng theo kiểu truyền thống từ lâu đời của dân tộc Bahnar nhóm Kon Kơđeh. Diện tích sàn 35,7m2 + 2,94m2 (hiên) = 38,64m2 , nhà làm thành 04 gian mỗi gian rộng 2,1m, bề ngang rộng 3,5m.
Vách nhà làm bằng những cây bông lau già dựng đứng, khung vách bằng cây le cột chặt, phía ngoài có các cây le làm nẹp cây ngang khoảng 1 mét 1 hàng, cây đứng đan sát vào nhau rất chắc chắn. Vách nhà theo chiều dài làm kiểu thượng thách hạ thu được dựng cách hệ cột 0,25m phía trên đưa nhô ra 0,5m, vách theo chiều ngang được dựng thẳng đứng cách hệ cột 0,2m phía trên không nhô ra. Khoảng cách theo chiều dài được chủ nhà tận dụng làm thành kệ để đồ đạc cách mặt sàn 1,4m.
Kết cấu nhà dựa trên 05 khung vì cột bằng cây gỗ đẽo tròn Ø 0,25m, liên kết với các thanh kèo và dầm sàn bằng cách buộc dây mây có khoét mộng ngàm để cố định thanh gỗ.
Kết cấu mái gồm: Mè bằng cây le khoảng cách a=150, cầu phong bằng tre Ø 40, a=300, các thanh kèo bằng gỗ tròn a=1.000, liên kết buộc bằng dây mây. Mái nhà lợp bằng tranh đánh thành gắp theo kiểu đặc trưng của đồng bào Bahnar, lớp tranh lợp mái không dày chỉ khoảng từ 5 – 7cm. Hai bên đầu hồi mái lợp phủ ra khỏi vách 0,5m. Hai đỉnh mái ở đầu hồi được trang trí bằng 02 thanh gỗ dẹp bắt chéo nhô lên khỏi đỉnh mái 0,4m đục mô phỏng hình 02 ngọn rau dớn.
Kết cấu sàn nhà gồm: Sàn lót bằng những thanh lồ ô đan nong vào nhau, đà ngang bằng tre Ø 20, a=150, đà phụ dọc bằng gỗ tròn Ø 100, a=200, đà chính bằng gỗ tròn Ø 200, a= 500. Sàn hiên trước nhà thấp hơn sàn nhà 0,15m, làm bằng những cây gỗ tròn đẽo dẹp, cầu thang chính lên nhà là một cây gỗ tròn đẽo khấc thành các bậc, được gác trực tiếp lên sàn hiên này. Ngay sát sàn hiên là một sàn để củi khoảng 2m2 cao hơn sàn hiên một chút (có lẽ để đứng trên sàn hiên lấy củi cho tiện)
Chiều cao toàn bộ nhà là 3,95m, chiều cao sàn là 0,8m, từ sàn đến mép mái tranh là 1,65m. Phía dưới sàn để trống không sử dụng vào việc gì.
Từ ngoài bước vào nhà bếp lửa lớn được đặt ở góc nhà phía bên trái, gần chỗ ngủ của chủ nhà; bếp lửa nhỏ để nấu thức ăn hàng ngày đặt ở phía bên phải gần chỗ ngủ của con cái. Phía trên cả 02 bếp lửa là 02 cái giàn treo bằng tre, sử dụng để sấy thức ăn. Ngoài cửa chính ra vào nhà không có cửa sổ.
Sát vách gần chỗ ngủ của chủ nhà là chỗ để dụng cụ, đồ đạc. Các ché rượu đặt dọc theo vách nhà gần bếp lửa lớn. Nhà ông Đinh Klel có 01 kho lúa diện tích khoảng 3m2 , làm ở phía sau nhà, quy cách và vật liệu xây dựng giống như nhà sàn.
4/ Nhóm Bahnar Tơlô sống ven sông Ba (Pa), trên những vùng đất khá bằng và rộng thuộc huyện Kông Chro. Trước năm 1975, họ canh tác chủ yếu trên những rẫy cuốc. Nhóm này có số lượng dân cư đông và tự cho mình là nhóm Bahnar gốc. Địa bàn sinh sống của nhóm Bahnar Tơlô cơ bản cư trú trong tiểu vùng núi cao Đông Nam Gia Lai.
Nhà ở gia đình ông Đinh Sót, dân tộc Bahnar nhóm Tơlô, làng Tơ Nung 1, xã Ya Ma, huyện Kông Chro tỉnh Gia Lai.
– Mô tả: Nhà sàn xây dựng theo kiểu truyền thống từ lâu đời của dân tộc Bahnar nhóm Tơlô. Diện tích sàn 13,52 m2 + 4,4m2 (hiên) = 17,92m2, nhà làm thành 03 gian, gian giữa rộng 1,7m, 2 gian 2 bên mỗi gian rộng 1,5m, bề ngang rộng 2,6m. Vách nhà làm bằng phên lồ ô, khung vách bằng cây le cột chặt thành ô vuông đều 10cm. Vách nhà theo chiều dài làm kiểu thượng thách hạ thu được dựng cách hệ cột 0,25m phía trên đưa nhô ra 0,395m, vách theo chiều ngang được dựng thẳng đứng cách hệ cột 0,25m phía trên không nhô ra. Khoảng cách theo chiều dài được chủ nhà tận dụng làm thành kệ để đồ đạc theo hết chiều dài nhà, cách mặt sàn 1,0m.
Kết cấu nhà dựa trên 04 khung vì cột bằng cây gỗ đẽo tròn Ø 0,35m, liên kết với các thanh kèo và dầm dọc bằng cách buộc dây mây có khoét mộng ngàm để cố định thanh gỗ. Kết cấu mái gồm: Mè bằng cây le khoảng cách a=100, cầu phong bằng tre Ø 40, a=380, các thanh kèo bằng gỗ tròn a=1.000, liên kết buộc bằng dây mây. Mái nhà lợp bằng tranh đánh thành gắp theo kiểu đặc trưng của đồng bào Bahnar, lớp tranh lợp mái không dày chỉ khoảng từ 5-7cm. Hai bên đầu hồi mái lợp phủ ra khỏi vách 0,5 cm. Hai đỉnh mái ở đầu hồi được trang trí bằng 02 thanh gỗ dẹp bắt chéo nhô lên khỏi đỉnh mái 40cm đục mô phỏng hình 02 ngọn rau dớn.
Kết cấu sàn nhà gồm: Sàn lót bằng những thanh lồ ô đan nong vào nhau, đà dọc bằng tre Ø 25, a=150, đà phụ ngang bằng gỗ tròn Ø 40, a=200, đà chính dọc bằng gỗ tròn Ø 100, a= 1000. Sàn hiên trước nhà thấp hơn sàn nhà 0,1m, lát bằng gỗ ván, cầu thang chính lên nhà là một cây gỗ tròn đẽo khấc thành các bậc, được gác trực tiếp lên sàn hiên này.
Chiều cao toàn bộ nhà là 4,13m, chiều cao sàn là 1,0m, từ sàn đến mép mái tranh là 1,6m. Phía dưới sàn để trống không sử dụng vào việc gì.
Từ ngoài bước vào nhà bếp lửa được đặt ở góc nhà phía bên trái, gần chỗ ngủ của chủ nhà; bếp lửa này được sử dụng để nấu thức ăn hàng ngày. Phía trên bếp lửa là cái giàn treo bằng tre, sử dụng để sấy thức ăn. Ngoài cửa chính rộng 1m để ra vào nhà còn có một cửa phụ nhỏ rộng 0,6m ở phía bên phải nhà gần chỗ ngủ con cái. Ngôi nhà này không có cửa sổ.
Sát vách phía sau là cái kề dài làm chỗ để dụng cụ, đồ đạc. Các ché rượu đặt dọc theo vách nhà gần bếp lửa lớn.
Từ thời xa xưa, đồng bào dân tộc Bahnar nói chung và ở tỉnh Gia Lai nói riêng đã biết tổ chức cuộc sống thích nghi với điều kiện khí hậu cụ thể tại nơi mình sinh sống. Đặc biệt là tổ chức không gian cư trú một cách hợp lý với điều kiện thực tế cuộc sống. Tuy còn mặt này mặt khác nhưng phải thẳng thắn nhìn nhận tính thích dụng của ngôi nhà sàn truyền thống của đồng từ bao đời nay. Bản thân ngôi nhà sàn đơn sơ cũng đã chứa đựng nhiều bản sắc của bề dày văn hóa và tình cảm gắn bó sâu nặng với đồng bào. Cùng là một dân tộc nhưng ứng với mỗi tiểu vùng khí hậu khác nhau, các nhóm địa phương Bahnar lại có những cái riêng trong tập quán làm nhà sàn để ở. Cũng là ngôi nhà sàn của người Bahnar nhưng theo mỗi tiểu vùng khí hậu kiến trúc lại có một vẻ riêng và độc đáo. Ngoài yếu tố văn hóa riêng biệt của nhóm dân tộc còn có yếu tố quan trọng là phù hợp với điều kiện thời tiết khí hậu của địa bàn cư trú. Có thể cùng một nhóm dân tộc nhưng nhà ở của tiểu vùng khí hậu này vẫn có những điểm khác biệt so với tiểu vùng khí hậu khác.
Do vậy, việc nghiên cứu kiến trúc truyền thống phù hợp đối với từng nhóm dân tộc địa phương theo tiểu vùng khí hậu là một vấn đề rất cần thiết trong công cuộc bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc. Việc xác định cụ thể phân bố của các nhóm địa phương theo từng phân vùng khí hậu của tỉnh Gia Lai đối với dân tộc Bahnar nói riêng và các dân tộc khác sẽ là cơ sở khoa học để thiết kế các mô hình kiến trúc nhà ở phù hợp với đời sống mới.
TS.KTS Nguyễn Hồng Hà
Nguồn:TCKT 10/2013
