1. Một chủ trương hướng đến tập trung
Trong bối cảnh chung, hệ thống công sở của cơ quan quyền lực ở cấp tỉnh, thành trong cả nước còn nhiều bất cập về kiến trúc và quy hoạch, ngày 1/8/2007, Ban chấp hành Trung ương Đảng Khóa X đã ra Nghị quyết số 17 – NQ/TW về việc quy hoạch xây dựng các cơ quan quản lý Nhà nước: “… Quy hoạch và xây dựng công sở theo hướng tập trung và từng bước hiện đại, có đủ điều kiện và phương tiện làm việc thuận lợi cho người dân khi đến liên hệ giải quyết công việc”. Thủ tướng Chính phủ đã cụ thể hóa Nghị định trên bằng Chỉ thị số 1037/CT – TTg ngày 5/7/2011 với các nội dung chính:
– Rà soát lại công sở hiện hữu;
– Chủ động phương án sắp xếp lại hoặc đầu tư xây dựng mới;
– Đầu tư xây dựng phù hợp với quy hoạch chung;
– Quản lý và sử dụng công sở hiệu quả;
– Nguồn vốn đầu tư từ ngân sách địa phương (bán và chuyển nhượng đất là chính);
– Quy trình tổ chức thực hiện theo quy định của đầu tư xây dựng cơ bản.
Theo tinh thần chỉ thị của Thủ tướng, Khu Hành chính tập trung (HCTT) phải đáp ứng mục tiêu và yêu cầu hiện đại hóa công sở, điều kiện làm việc liên hoàn với hệ thống hạ tầng đầy đủ đồng bộ và thuận tiện cho công chức và người dân.
Khu HCTT Tỉnh Sóc Trăng: Tổng diện tích khu đất là 30 ha, xây dựng nhiều khối nhà, tòa nhà chính có chiều cao 15 tầng, diện tích sàn xây dựng: 244.769 m2
2. Ý tưởng tập trung
Trước yêu cầu đổi mới nền hành chính Nhà nước, điều đầu tiên cần phải đẩy mạnh là cải cách hành chính, nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý, điều hành của bộ máy Nhà nước. Do đó, ý tưởng hướng đến tập trung các cơ quan công quyền cấp Tỉnh và cấp Trung ương là cần thiết. Song tập trung cái gì? Cơ sở vật chất hay công việc? Tập trung ở mức độ nào?… Đó lại là điều cần phải làm rõ trên nền tảng “cải tổ tổ chức hành chính hiện hữu và hiện trạng của các đô thị dự kiến đặt khu HCTT”.
Khu HCTT bố trí nơi làm việc của các cơ quan quản lý hành chính Nhà nước cấp tỉnh như hiện nay, theo kiểu các sở ban ngành “góp gạo thổi cơm chung”. Thậm chí có nơi còn gom cả các cơ quan Đảng, Quốc hội và các tổ chức xã hội khác cùng làm việc trong một tòa nhà với mong muốn chia sẻ và hỗ trợ, hòa thuận bên nhau. Khi xây dựng nhiệm vụ thiết kế, bàn về mức độ tập trung đã đụng đến vấn đề nhạy cảm của đời sống xã hội. Trong những ngày lễ, tết, một bên “tưng bừng khói lửa”, một bên “vắng như chùa bà đanh”. Cũng có ý kiến cứ gom tất cả lại theo kiểu cùng chung một chỗ, trước lạ sau quen. Chính vì thực tế cuộc sống phức tạp như vậy, Thủ tướng đã nhắc: “… tùy theo tình hình ở địa phương có thể bố trí …”. “Tùy” ở đây là có giải pháp thích hợp với điều kiện cụ thể của mỗi địa phương, mỗi tỉnh thành, nhưng trên thực tế được Thủ tướng cho phép “Tùy” lại dẫn đến “tiện” trong quyết định của người đứng đầu. Các cơ quan công quyền của nhiều khu hành chính cấp tỉnh, được hình thành từ thời Pháp thuộc, chủ yếu là mô hình kết hợp giữa tập trung và phân tán. Trong bối cảnh hiện nay, với tinh thần chính quyền “của dân, do dân và vì dân”, bài toán về công sở các cơ quan công quyền phân tán hay tập trung cần được xem xét thêm ở khía cạnh xã hội – văn hóa của mỗi vùng miền và yêu cầu đổi mới nền hành chính quốc gia.
3. Phương án tập trung
Khảo sát các mô hình khu HCTT đã được xây dựng, các mô hình đã và đang có ý định tổ chức cuộc thi về quy hoạch và kiến trúc cho thấy có 02 phương án tập trung chính:
– Phương án 1: Tập trung các cơ quan trong một công trình cao tầng;
– Phương án 2: Tập trung các cơ quan trong một khu vực gồm nhiều công trình thấp tầng.
Về mặt kỹ thuật hạ tầng và hình ảnh quy hoạch, kiến trúc, hai phương án có sự khác biệt nhất định, còn về khía cạnh phục vụ người dân thực chất chỉ là một. Phương án 1: Khai thác không gian theo trục đứng; phương án 2: Khai thác không gian trên diện rộng trong phạm vi khu vực hẹp gồm nhiều tòa nhà thấp tầng.
a. Các Khu HCTT các cơ quan trong một công trình:
Mô hình khu hành chính tập trung trong một công trình cao tầng có ưu điểm và hạn chế như sau:
Ưu điểm:
– Tiết kiệm diện tích xây dựng;
– Thuận tiện trong liên hệ công tác nội bộ;
– Tiết kiệm chi phí vận hành và bảo trì công trình;
– Hiệu quả trong sử dụng (dùng chung không gian);
– Quản lý vận hành tập trung.
Hạn chế:
– Không có khả năng mở rộng phát triển;
– Đòi hỏi trình độ cao trong sử dụng vận hành và quản lý;
– Ách tắc giao thông trong giờ cao điểm;
– Tính nguy hiểm cao khi có sự cố.
b. Các khu hành chính tập trung các cơ quan trong một khu vực nhiều tầng và thấp tầng:
Phương án 2 cũng có ưu điểm và hạn chế sau:
Ưu điểm:
– Môi trường làm việc độc lập, có quỹ đất dự trữ;
– Thuận lợi trong việc liên hệ bên trong và bên ngoài;
– Khai thác chung các không gian chức năng;
– Tạo quần thể kiến trúc cảnh quan đẹp;
– Xây dựng, quản lý, vận hành thuận lợi
– Có khả năng phân kỳ đầu tư.
Hạn chế:
– Cần quỹ đất lớn hơn.
Căn cứ vào các nội dung yêu cầu cụ thể trong chỉ thị của Thủ tướng Chính phủ để làm cơ sở đưa ra những nhận xét, đánh giá ưu điểm và hạn chế của từng phương án, mới phản ánh tính khách quan và khoa học.
4. Ý chí “độc tài” của người đứng đầu
Dù không nói ra nhưng ai cũng biết: Với cơ chế vận hành hiện nay, cộng với trách nhiệm và quyền hạn, người đứng đầu cấp Tỉnh, thành phố sẽ quyết định phương án cuối cùng về quy hoạch và kiến trúc khu HCTT. Người đứng đầu thực hiện quyết định quan trọng này, ngoài việc tham khảo ý kiến của Hội đồng tư vấn, còn phụ thuộc vào tình cảm “thích và không thích” hình ảnh quy hoạch và kiến trúc (cũng như “thích và không thích” chân dung đơn vị tư vấn và đơn vị xây dựng công trình).
Điểm lại các thể loại công trình hành chính tập trung ở một số đô thị trên thế giới, ta mới “ngộ” ra về hình thức, quá trình lựa chọn người ta không kỹ bằng mình. Chúng ta tổ chức thi tuyển theo quy chế, luôn luôn đề cao tính tập thể của các loại hội đồng. Còn họ, ông Thị trưởng có quyền quyết định tất cả trên cơ sở tôn trọng vai trò cá nhân. Như vậy, thực chất vẫn phụ thuộc vào quyết định của người đứng đầu. Suy cho cùng, ý chí của người đứng đầu rất quan trọng trong việc lựa chọn mô hình vì quan điểm cá nhân chi phối toàn bộ quá trình từ khâu hình thành ý tưởng, phương án tư vấn đến tổ chức xây dựng và quản lý vận hành. Nhưng điều quan trọng hơn tất cả đó là quan điểm cá nhân của người đứng đầu dựa trên cơ sở nào?
Đề cao ý chí “độc tài” của người đứng đầu, một số Khu HCTT trên thế giới, tuy xây dựng từ đầu và giữa thế kỷ 20 đến nay vẫn là biểu tượng trong không gian đô thị, với hình thức kiến trúc quy hoạch không bao giờ cũ, “muôn năm” mới.
5. Ngôi nhà cộng đồng của dân
Chính quyền của dân, do dân và vì dân. Với logic đó, khu HCTT phải thể hiện quyền của dân. Cái quyền đầu tiên là sự gần gũi và thân quen như chính ngôi nhà của mình, “dễ đến và dễ đi”. Trong xã hội vẫn còn tồn tại “Một trăm cái lý không bằng một tý cái tình” thì cái “của” dân cao nhất vẫn thuộc về “tình thương mến thương”. Do đó, trong quy hoạch kiến trúc Khu HCTT ngoài việc là biểu tượng, là điểm nhấn trong tổng thể không gian đô thị, nó còn trở thành niềm tự hào của người dân đô thị. Dù có dễ tính đến đâu, người dân cũng không thích “khoe” cái không phải của mình, hoặc “khoe cái bóng” của người khác. Một ví dụ đáng buồn: Với tính đa nghĩa trong ngôn ngữ quy hoạch và kiến trúc, cộng với “mã” dân gian đã để người dân thủ đô Hà Nội liên tưởng hình ảnh cơ quan công quyền, ngôi nhà của mình như là “cái máy chém”. Kiểu “khoe” này có lẽ chỉ có ở Việt Nam.
6. Tác phẩm nghệ thuật trong đô thị
Sự mong đợi Khu HCTT là một tác phẩm về quy hoạch và kiến trúc trong không gian đô thị, thực tế nó trở thành tác phẩm nghệ thuật hay chỉ là “bài ca hy vọng”, cần phải có thời gian. Trên thế giới, có nhiều công trình xây dựng gây tranh cãi gay gắt và còn bị “quy chụp” có vấn đề tư tưởng nặng nề song thời gian đã chứng minh ngược lại. Chúng ta cần bình tĩnh khi đưa ra những nhận định, nhận xét sao cho “thấu tình – đạt chuyên môn”.
7. Dấu ấn để lại
Nhìn chung, về các “dự án” đầu tư công hiện nay, thì các Khu HCTT có tổng mức đầu tư thuộc loại cao (đều có mức trên dưới 1.000 tỷ đồng cho một địa phương). Quá trình hình thành ý tưởng và xây dựng có tính hệ thống và chuẩn mực trong phạm vi cả nước. Cụ thể: Từ nghị quyết của Đảng, chỉ thị của Nhà nước, các văn bản pháp lý hay của các tỉnh thành về đầu tư xây dựng cho đến các hoạt động tư vấn và xây dựng đều được tổ chức thực hiện theo quy định chặt chẽ! Mô hình Khu HCTT dù chọn phương án 1 hay phương án 2 cũng sẽ trở thành dấu ấn trong không gian đô thị của các tỉnh thành hiện tại cũng như trong tương lai. Song dấu ấn như thế nào phụ thuộc vào nhiều yếu tố, trong đó mang lại quyền lợi cho người dân và quyền lợi cho đô thị là điều hết sức quan trọng.
PGS.TS.KTS Phạm Tứ
Hiệu trưởng Trường ĐH Kiến trúc TP Hồ Chí Minh
