những điểm tương đồng và khác biệt trong kiến trúc giữa việt nam và nhật bản

Tháng 3/ 2009, KUME SEKKEI đã thành lập Công ty con – KUME DESIGN ASIA tại Việt Nam.

Mục đích của chúng tôi là cung cấp các dịch vụ trong lĩnh vực thiết kế kiến trúc với “chất lượng Nhật Bản” tại Việt Nam và các nước ASEAN khác – Nơi nền kinh tế dự báo tăng trưởng mạnh trong thời gian tới. Từ khi thành lập đến nay, trải qua 5 năm hoạt động tại Việt Nam, chúng tôi đã có cơ hội tham gia thiết kế rất nhiều dự án, tích cực tham gia các cuộc thi tuyển phương án thiết kế và gặt hái được nhiều giải Nhất. Những dự án chúng tôi thiết kế và đã được thi công: Cụm Chung cư cao tầng Rừng cọ và dự án trường học Đoàn Thị Điểm – Ecopark tại khu đô thị Ecopark gần Hà Nội, dự án Khách sạn 5 sao Pullman Sai Gon Center… 
 
Trong thời gian này, chúng tôi cũng đã nhận được những lời khuyên bổ ích từ rất nhiều người Việt Nam. Phần lớn các ý kiến đó nêu lên sự cần thiết phải hiểu biết về văn hóa Việt Nam. Đối với tôi, là một nhà thiết kế nước ngoài, lời khuyên đó rất đúng đắn. Tôi luôn cố gắng tìm hiểu và dần dần đã hiểu được ít nhiều về văn hóa Việt Nam.
 
Tuy nhiên, việc hiểu hết được sự khác biệt văn hóa giữa hai nước trong vòng 5 năm là không thể,  Tôi và các bạn đồng nghiệp Nhật Bản chỉ có thể nhận biết được những nét lớn khác nhau về văn hóa giữa hai nước. Để hiểu hết được sự khác biệt sâu sắc văn hóa nói trên, điều đầu tiên là cần phải biết về ngôn ngữ, làm quen với phong tục tập quán hàng ngày, và cảm nhận như là người Việt Nam…  
 
 
Về tính hình tượng hay tính tương đồng ngẫu nhiên
Khi nhìn thấy kiến trúc và cách sắp xếp các dãy nhà ở khu vực phố cổ Hà Nội, tôi có cảm giác rất thân thuộc. Với cách bố trí các thanh chớp đứng và mái hiên nhô dài để che nắng và tránh ánh nhìn trực tiếp từ bên ngoài là giải pháp xử lý chung đối với khí hậu  nóng ẩm trong mùa hè của khu vực châu Á. Tôi rất ngạc nhiên vì cấu trúc không gian tương đồng giữa các căn nhà cổ trên phố Mã Mây và những căn nhà của Kyoto Nhật Bản. Giữa trung tâm của khu đất dài và hẹp có bố trí khoảng không gian sân ngoài nhà.
 
Ngoài ra, có sự tương đồng về hình thái các căn nhà ở truyền thống của dân tộc thiểu số Việt Nam  và nhà mái dốc lợp lá ở Hidatakayama Nhật Bản, nhà có sàn tầng một được nâng cao tại Nhật Bản cũng được sử dụng để đối phó với vùng khí hậu ẩm thấp.
 
Với kiến trúc hiện đại ta cũng có thể thấy những điểm tương đồng. Giai đoạn tái thiết sau chiến tranh, rất nhiều khu nhà tập thể được xây dựng trong các khu trung tâm Hà Nội có các phần được “cơi nới” dường như do các cá nhân sống trong các căn hộ tự thực hiện. Lần đầu tiên khi tôi nhìn thấy điều này, tôi đã rất xúc động – Đó là một sự chuyển hóa của cuộc vận động kiến trúc được lan rộng tại Nhật Bản những năm 1960. Những lý thuyết và thử nghiệm của các KTS Kisho Kurokawa và KTS Kiyonori Kikutake đã được áp dụng trong thực tế bởi nhờ những cư dân bình thường.
 
Tuy nhiên, chỉ qua những điểm tương đồng đó mà cho rằng kiến trúc Việt Nam và Nhật Bản giống nhau là không chính xác. Những điểm tương đồng đó suy cho cùng cũng chỉ mang tính hình tượng hay tính ngẫu nhiên. Tôi cho rằng đây chẳng qua chỉ là giống nhau về hình dáng và kiểu cách – Đó là kết quả của sự tương đồng về khí hậu và văn hóa sinh hoạt – bối cảnh cho sáng tạo kiến trúc. Tuy nhiên, sẽ là một sự ngạc nhiên thú vị khi chúng ta nhận thức được sự khác biệt tại những phần tinh túy nhất.  
 
 
Tính chất khác biệt rõ ràng trong cốt lõi của văn hóa Việt Nam – Nhật Bản
Đó là sự khác nhau về mặt tinh thần kiến trúc liên quan đến sự nhận thức về không gian, đặc biệt khi thiết kế nhà ở. Điểm này rất quan trọng. Điều này chính là cảm giác về khoảng cách và mối quan hệ giữa người với người. Tôi nghĩ rằng cảm giác đối với người khác của người Việt Nam và người Nhật khác nhau rất nhiều. Nói chung là vậy, đương nhiên cá biệt cũng có những suy nghĩ khác.)
 
Ví dụ như ở Nhật Bản, trong công viên có bố trí nhiều ghế băng thì đại bộ phận người Nhật sẽ mỗi người ngồi một ghế. Nhưng ở Việt Nam thì không thế. Tôi thấy trong công viên Thống Nhất khi có mình tôi ngồi trên ghế, mặc dù có những ghế trống khác nhưng vẫn có người khác sẽ đến ngồi ngay cạnh chỗ tôi ngồi. Ở Việt Nam đó là chuyện rất tự nhiên. Khi bắt tay tôi, nhiều người Việt Nam mắt nhìn ra chỗ khác, hay không hề để ý lúc vượt lên phía trước khi đang đi trên vỉa hè…Lúc đầu tôi nghĩ: Hay là họ không thích tôi chăng? Sau này, tôi hiểu rõ hơn và biết đó đó là điều hết sức tự nhiên đối với người Việt Nam. 
 
Sự hiểu biết về khác biệt trong mối quan hệ với những người khác như vậy sẽ giúp ích cho công việc thiết kế. Người Nhật không thích căn hộ của mình có thể bị nhìn thấy từ căn hộ đối diện, nhưng nó không phải là vấn đề đối với người Việt Nam. Tất nhiên, đảm bảo sự riêng tư là quan trọng, nhưng không phải là quan trọng nhất.
 
Ở Nhật Bản, vì không thích phòng sinh hoạt chung của căn hộ kết nối trực tiếp vào phòng ngủ nên căn hộ của người Nhật hầu hết có bố trí hành lang kết nối đến từng phòng. Đây là kết quả của việc chú trọng một cách cực đoan vào không gian cá nhân trong kế hoạch xây dựng nhà ở sau chiến tranh. Kéo theo đó là một sự biến đổi to lớn  mối quan hệ trong gia đình, giao tiếp của cha mẹ và con cái giảm đi. Ở Việt Nam, chúng tôi thiết kế những căn hộ có sự kết nối từ  phòng khách  đến phòng ngủ. Và tôi cũng biết là họ không thích những hành lang tối tăm, gây ra sự lãng khí không gian. 
Người Nhật với công việc thiết kế tại Việt Nam
 
Tại sao mối quan hệ xã hội của người Việt Nam và người Nhật Bản khác nhau? Tại sao người Việt Nam không giống người Nhật Bản? Tôi không thể hiểu hết được những lý do. Nhưng nếu chúng ta biết và cảm nhận về sự tồn tại của những điều khác nhau đó thì dù là người Nhật Bản cũng có thể thiết kế nhà ở mà người Việt Nam có thể chấp nhận được.  
Trong xã hội thông tin phát triển với sự phổ cập Internet, thế giới trở nên rộng lớn hơn và biến đổi nhanh chóng không ngừng. Thế giới sẽ tiếp tục trở thành thế giới phẳng với những tiêu chuẩn toàn cầu. Những gì truyền thống sẽ dần mai một.
Nhưng vấn đề của kiến trúc thế giới không hoàn toàn giống như vậy. Nếu bạn nhìn vào nhà ở của Nhật Bản, tập quán  cởi giày ở cửa của người Nhật vẫn còn, người Nhật vẫn thích những phòng tatami (phòng có mặt sàn được tạo ra bằng cách xếp chặt các tấm nệm bện chặt bằng cói hình chữ nhật có kích cỡ thống nhất là 910mm×1820mm, dày 55mm. Luôn có một bồn tắm trong phòng tắm, và người Nhật thường tắm sạch sẽ ở bên ngoài trước khi bước vào bồn. Người Nhật vẫn  phơi khô đồ dùng bằng ánh nắng mặt trời, và đôi khi phơi khô chăn bông bên ngoài trời.
 
Trong tương lai, ở Việt Nam, những gì thay đổi, những gì không thay đổi  mà còn lại thì đó là do người dân Việt Nam lựa chọn. Tôi vẫn mong muốn tiếp tục theo dõi những thay đổi tự nhiên như vậy trên đất nước Việt Nam
 
Công việc thiết kế của người Nhật Bản tại Việt Nam, bắt đầu từ việc nhận biết sự khác biệt giữa Nhật Bản và Việt Nam, ta có thể dễ dàng tìm thấy những điểm tương đồng, nhưng không thực sự quan trọng. Việc cùng nhận thức về những điểm khác biệt mới là quan trọng. 
 
Chúng tôi thiết kế công trình, mỗi một công trình kiến trúc mà được người Việt Nam đón nhận sẽ mang đến kết quả là có thể đóng góp  ít nhiều cho sự phát triển của Việt Nam. Đối với tôi thì không có gì vui hơn thế. 
 
TAKEDA Seijiro
Tổng giám đốc Công ty KUME DESIGN ASIA
TCKT số 12-2013