Một nền kiến trúc phát triển luôn song hành cùng với chất lượng của công tác lý luận phê bình. Nhìn lại lịch sử kiến trúc thế giới chúng ta luôn nhận thấy rõ ràng: Công tác lý luận phê bình không chỉ là tấm gương phản ánh chất lượng mà còn là một cái nôi nuôi dưỡng và đỡ đầu cho những hệ thống tư duy sáng tạo mới, tạo tiền đề cho một trào lưu nghệ thuật vươn tầm phát triển. Có thể nói, Lý luận và phê bình kiến trúc (LL & PBKT) tham gia vào quá trình sáng tạo của những thế hệ KTS, góp phần định hình không gian sống và kiến tạo diện mạo đô thị của mỗi quốc gia.
Đất nước chúng ta đang bước vào giai đoạn phát triển với quá trình đô thị hóa mạnh mẽ, hệ thống các đô thị đang chuyển mình mạnh mẽ, thích ứng với những đòi hỏi của một nền kinh tế năng động và hội nhập quốc tế sâu rộng. Trong bối cảnh đó,Việt Nam đang rất cần một thế hệ KTS hành nghề có tri thức, vững vàng về tư duy và giỏi về kỹ năng để có thể tận dụng được cơ hội phát triển chuyên môn, đồng thời đóng góp một cách hiệu quả cho sự phát triển của nền Kiến trúc Việt Nam đương đại.
Với mong muốn phát triển đội ngũ như vậy, công tác lý luận và phê bình Kiến trúc, hơn bao giờ hết, rất cần được phát triển mạnh mẽ tương xứng với tầm vóc, vị thế của một Đất nước trong kỷ nguyên mới. Công tác LL & PBKT luôn phải song hành đổi mới công tác đào tạo, bồi dưỡng kiến thức liên tục các thế hệ KTS, đồng thời tiến tới hình thành và phát triển hệ thống diễn đàn chuyên ngành, hoạt động liên tục, có sức mạnh chi phối các hoạt động thực tiễn và có độ lan tỏa rộng rãi trong đời sống xã hội.
Nhìn lại tiến trình phát triển của Kiến trúc Việt Nam cận đại, chúng ta cũng đã từng những thành tựu trong công tác LL & PBKT, từ đó mở đường cho một dòng chảy mới của trào lưu Kiến trúc Đông dương. Chúng ta đã tiếp thu học hỏi một cách có chọn lọc, kết hợp với Kiến trúc truyền thống Việt Nam và đã tạo ra được những sản phẩm Kiến trúc có bản sắc cả trên thực tiễn và hệ thống lý luận.
Bài học từ lịch sử này vẫn còn nguyên giá trị trong đời sống hành nghề hiện nay. Mặc dù các thế hệ KTS Việt Nam cũng đã có nhiều cố gắng trong những lĩnh vực hoạt động để từng bước xây dựng một nền LL & PBKT phát triển. Cụ thể:
Trong các cơ sở đào tạo Quy hoạch kiến trúc đã có những đổi mới, hội nhập và chú trọng trang bị hệ thống lý thuyết nền tảng song hành với hoạt động sáng tạo và thể nghiệm thông qua hệ thống các đồ án chuyên ngành. Sinh viên ngành Kiến trúc được đào tạo ở Việt Nam đã giành được những giải thưởng cao trong những hệ thống giải thưởng quốc tế và khu vực.
Hội KTS Việt Nam cũng đã từng bước xây dựng và hình thành đội ngũ và diễn đàn chuyên ngành như Tạp chí Kiến trúc, Kiến Việt …. Các chương trình đào tạo CPD nhằm bồi dưỡng kiến thức chuyên môn và công tác LL & PBKT cho các thế hệ KTS đang hành nghề, tổ chức nhiều hội thảo khoa học, tọa đàm chuyên ngành, đẩy mạnh công tác hợp tác quốc tế tạo nền tảng cho việc trao đổi, giao lưu học thuật…
Truyền thông đại chúng cho công tác Quy hoạch, kiến trúc ngày càng cởi mở hơn với việc từng bước công nhận vai trò của cộng đồng trong các hoạt động chuyên môn. Các công tác phát triển đô thị ngày càng được luật hóa để tiến tới các hoạt động đúng với yêu cầu phát triển xã hội.
Song trong thời gian qua, chúng ta thực sự cần nhìn lại một cách khách quan để thấy rằng nhưng nỗ lực kể trên vẫn không thể đủ để đáp ứng những yêu cầu từ thực tiễn đang rất sôi động tại Việt Nam hiện nay. Kiến trúc Việt Nam đương đại vẫn khá lúng túng và chưa hình thành một sự thống nhất cần có như tiêu chí “Xây dựng một nền kiến trúc Việt Nam hiện đại và đậm đà bản sắc dân tộc”. Trên thực tế, nhiều xu hướng đa chiều đã xuất hiện: Có những thể nghiệm rất mới mẻ, tiếp cận với những xu hướng kiến trúc đương đại của thế giới như Kiến trúc xanh, Kiến trúc bền vững; cũng có những công trình kiến trúc “nhái” kiến trúc Pháp cổ một cách rất xa lạ…
Từ những thực tiễn phát triển đô thị hiện nay cho thấy: Công tác LL&PBKT tại Việt Nam vẫn tồn tại khoảng cách khá xa so với thực tiễn xây dựng, chưa phát huy đầy đủ vai trò định hướng thẩm mỹ và bảo tồn bản sắc văn hóa – Một nền văn hóa mà chúng ta luôn tự hào với hơn 4000 năm lịch sử.
Bảng tổng hợp sau cho thấy những hạn chế có tính cốt lõi của công tác LL&PBKT tại Việt Nam hiện nay:
Những điểm hạn chế nêu trên kết hợp với những thách thức thực sự mà nền Kiến trúc của chúng ta đang phải đối mặt :
- Áp lực thương mại hóa và đô thị hóa nhanh: Quá trình đô thị hóa tốc độ cao, đáp ứng yêu cầu phát triển nóng, tạo ra rất nhiều dự án bất động sản ưu tiên lợi nhuận ngắn hạn hơn là giá trị kiến trúc và xã hội lâu dài – Trong khi tuổi thọ sử dụng của các công trình kiến trúc luôn gắn liền với ý tưởng kiến trúc ban đầu.
- Khung pháp lý và quy hoạch chưa đồng bộ: Thiếu các tiêu chí thẩm mỹ định lượng và chế tài cụ thể khiến phê bình khó trở thành công cụ pháp lý để điều chỉnh thực địa. Mặc dù trong thời gian qua, hệ thống luật pháp như Luật Phát triển đô thị, Luật Kiến trúc … đang được điều chỉnh bổ sung. Bên cạnh đó, hệ thống đồ án quy hoạch đô thị luôn có sự thay đổi nhanh chóng, thiếu khả năng kế thừa và phát triển đặc biệt trong thời gian vừa qua khi địa giới hành chính và phân cấp đô thị đã hoàn toàn biến đổi.
- Xung đột giữa Bản sắc và Hiện đại: Sự lúng túng trong việc định nghĩa “Bản sắc kiến trúc Việt Nam” và hệ thống lý luận một cách minh triết về “Tính dân tộc và bản sắc” dẫn đến việc áp dụng khiên cưỡng các chi tiết cổ truyền vào công trình hiện đại hoặc bắt chước hoàn toàn các công trình kiến trúc cổ điển phương Tây và lập luận một cách vay mượn khiên cưỡng những luận điểm của Kiến trúc Hậu hiện đại…
- Vai trò và phương pháp tiếp cận bản chất khi LL&PBKT đã chuyển hóa rất căn bản trong thời đại công nghệ thông tin – Từ những lý luận khép kín giải nghĩa cho những ý đồ tư tưởng hay giải pháp thiết kế gắn với tác giả đến một hệ thống lý luận mở, có khả năng diễn giải đa chiều và hóa thân vào những vai trò với các góc nhìn khác nhau để có thể đem đến những cảm nhận đa tầng, gắn với các phương thức tiếp cận công trình kiến trúc trong kỷ nguyên số hóa.
Nguyên nhân nội tại
- Công tác đào tạo: Các trường đại học đào tạo kiến trúc tại Việt Nam tập trung phần lớn thời lượng vào kỹ năng thiết kế, trong khi các môn Lịch sử, LL&PBKT chưa được đầu tư đúng mức. Mặt khác, các chương trình bồi dưỡng kiến thức CPD cho các KTS đang hành nghề cũng còn chưa thực sự có những dòng chảy lý luận thích ứng với vai trò và phương thức tiếp cận mới
- Đội ngũ chuyên trách mỏng: Thiếu lực lượng nhà phê bình kiến trúc chuyên nghiệp sống được bằng nghề nghiên cứu và LL & PBKT. Lực lượng các KTS thực hành hoặc giảng viên kiêm nhiệm công tác LL & PBKT này nên khó tránh khỏi những quan điểm chủ quan và thiếu tính đột phá dẫn hướng.
- Tâm lý ứng xử văn hóa: Đây là một trong những nguyên nhân nội tại rất khó vượt qua với đặc điểm của một nền văn hóa “Trọng tình” với ứng xử dễ thiên về cả nể, ngại va chạm, khiến các bài viết phê bình thẳng thắn, góc cạnh còn hiếm hoi.
- Kiến trúc Việt Nam đã đến lúc rất cần có bước chuyển mình chiến lược và quyết liệt, để LL & PBKT thực sự trở thành lực lượng thúc đẩy sự phát triển trên các lĩnh vực cụ thể:
- Đổi mới giáo dục và đào tạo: Xây dựng chuyên ngành nghiên cứu chuyên sâu chuyên sâu về LL & PBKT, tích hợp tư duy phản biện, triết học và xã hội học đô thị vào chương trình giảng dạy.
- Xây dựng hệ thống tiêu chí phê bình mang bản sắc Việt: Định hình lý luận trên nền tảng khí hậu nhiệt đới gió mùa, văn hóa cộng đồng và tài nguyên bản địa, kết hợp với các nguyên lý sinh thái hiện đại, tạo ra những định hướng nghiên cứu cho các dấu ấn bản địa.
- Mở rộng diễn đàn xã hội: Đưa phê bình kiến trúc ra khỏi không gian hàn lâm, tạo các kênh đối thoại giữa KTS – Nhà quản lý – Chủ đầu tư – Cộng đồng cư dân.
- Nâng cao vai trò của các tổ chức nghề nghiệp: Phát huy vai trò giám sát, phản biện xã hội của Hội Kiến trúc sư trong các dự án quy hoạch và công trình công cộng quan trọng.
Thay lời kết
LL & PBKT không phải là hoạt động đứng ngoài hay phán xét sáng tác, mà là người bạn đồng hành không thể thiếu của KTS, người “gác cổng” văn hóa của đô thị. Để kiến trúc Việt Nam phát triển bền vững, nhân văn và giàu bản sắc trong thời đại mới, việc nâng tầm công tác LL & PBKT từ quy mô, chất lượng đến tầm ảnh hưởng xã hội là nhiệm vụ mang tính chiến lược và cấp bách.Trong bối cảnh Việt Nam đang bước vào một giai đoạn phát triển đột phá với những bước chuyển mình mạnh mẽ trong các lĩnh vực khoa học công nghệ, đặc biệt là trong lộ trình phát triển công nghiệp văn hóa, Kiến trúc nói chung và LL & PBKT nói riêng rất cần được chú trọng đầu tư xứng đáng, chuẩn bị cho một tiềm lực phát triển lâu dài – Hướng đến tương lai một nền Kiến trúc hiện đại và giàu bản sắc.
PGS TS.kts Lê Quân
(Bài đăng trên Tạp chí Kiến trúc số 08-2026)
Tài liệu tham khảo
1- Vitruvius: Ten Books on Architecture;
2- Robert Venturi: Complexity and Contradiction in Architecture;
3- Le Corbusier: Towards a New Architecture;
4- Kevin Lynch: The Image of the City;
5- Rem Koolhaas: Delirious New York;
6- Juhani Pallasmaa: The Eyes of the Skin: Architecture and the Senses;
7- KTS Trần Hùng, KTS Nguyễn Quốc Thông: Kiến trúc Việt Nam qua các thời kỳ;
8- KTS Hoàng Đạo Kính: Bản sắc văn hóa trong kiến trúc Việt Nam;
9- KTS Nguyễn Trực Luyện: Hành trình kiến trúc / Chuyện nghề kiến trúc;
