Môi trường học tập đóng vai trò rất quan trọng trong việc hình thành và phát triển thói quen học tập của các bạn học sinh, sinh viên, tác động mạnh mẽ đến khả năng tập trung, sáng tạo, và hiệu suất học tập của của sinh viên (SV) – Một trong những yếu tố quan trọng nhưng thường ít được chú trọng trong thiết kế không gian học tập là màu sắc, không chỉ mang tính thẩm mỹ mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến cảm xúc, tâm lý và tinh thần của người sử dụng.
Bài báo đưa ra những nghiên cứu về vai trò của màu sắc trong không gian nội thất và ứng dụng của tâm lý học màu sắc vào thiết kế các không gian học tập tại Trường ĐH Bách Khoa – ĐH Đà Nẵng – Nhằm tìm hiểu tác động của màu sắc đến tâm lý và hiệu suất học tập của SV, từ đó đề xuất những giải pháp thiết kế màu sắc phù hợp, tạo động lực học tập, khuyến khích sáng tạo và tăng cường tương tác nhóm.
Ngoài ra, việc áp dụng tâm lý học màu sắc vào thiết kế các không gian trong trường học còn góp phần tạo dựng hình ảnh chuyên nghiệp, hiện đại và thân thiện, giúp thu hút sự quan tâm của các đối tác, nhà tài trợ và khách đến tham quan trường. Đây cũng là một yếu tố quan trọng trong việc xây dựng thương hiệu và nâng cao giá trị cho Trường.
Cơ sở lý thuyết về tâm lý học màu sắc
Tâm lý học màu sắc
Tâm lý học màu sắc không phải là một ngành khoa học độc lập, mà là một lĩnh vực nghiên cứu thuộc tâm lý học và khoa học hành vi. Nó tìm hiểu cách màu sắc tác động đến cảm xúc, hành vi và tâm trạng của con người, cũng như cách mỗi màu có thể kích thích các phản ứng khác nhau trong tâm lý và ảnh hưởng đến cảm nhận của chúng ta về môi trường xung quanh.
Màu sắc không chỉ có tác dụng về mặt thẩm mỹ mà còn có thể gây ra các phản ứng tâm lý, từ việc kích thích năng lượng, tạo cảm giác thư giãn cho đến ảnh hưởng đến sự tập trung hay mức độ căng thẳng. Nhà triết học và nhà khoa học Johann Wolfgang von Goethe đã phát triển một lý thuyết màu sắc dựa trên tác động tâm lý thay vì chỉ phân tích quang học như Isaac Newton. Ông cho rằng các màu nóng (đỏ, cam, vàng) có tác dụng kích thích, tạo cảm giác năng động, nhiệt huyết. Trong khi đó, các màu lạnh (xanh dương, xanh lá, tím nhạt) thì mang lại sự thư giãn, tĩnh lặng. Goethe cũng luôn nhấn mạnh rằng: Màu sắc không chỉ đơn thuần là hiện tượng vật lý mà còn có ảnh hưởng đến cảm xúc con người.
Tâm lý học màu sắc cũng được ứng dụng rộng rãi trong nhiều lĩnh vực, chẳng hạn như thiết kế nội thất, marketing, quảng cáo và thậm chí là trong các phương pháp điều trị tâm lý, nhằm tối ưu hóa môi trường sống và làm việc của con người.
Những yếu tố ảnh hưởng đến tâm lý học màu sắc
- Bối cảnh văn hóa: Màu sắc mang ý nghĩa khác nhau trong từng nền văn hóa. Ví dụ, màu trắng tượng trưng cho sự tinh khiết, trang trọng ở phương Tây nhưng lại gắn liền với tang lễ trong văn hóa châu Á;
- Khí hậu: Yếu tố khí hậu ảnh hưởng đến sở thích màu sắc. Người sống ở khu vực nhiệt đới thường có xu hướng sử dụng màu sắc rực rỡ và bắt mắt, trong khi những vùng có khí hậu lạnh thường ưu tiên gam màu trầm, dịu mắt để tạo cảm giác ấm áp;
- Độ tuổi: Nhận thức về màu sắc thay đổi theo độ tuổi. Trẻ em thường bị thu hút bởi các màu sắc tươi sáng, có độ tương phản cao, trong khi người lớn tuổi thường ưa chuộng các gam màu trung tính hoặc nhẹ nhàng hơn;
- Giới tính: Nghiên cứu cho thấy nam giới có xu hướng thích các màu sắc mạnh mẽ, trầm như xanh dương, xám, đen, trong khi nữ giới thường ưa chuộng các gam màu ấm và mềm mại như đỏ, hồng, tím;
- Yếu tố cá nhân: Yếu tố cá nhân đóng vai trò quan trọng trong cách một người cảm nhận và phản ứng với màu sắc. Sự tác động này đến từ nhiều khía cạnh, bao gồm trải nghiệm cá nhân, ký ức, sở thích, tính cách và trạng thái cảm xúc.
Tác động của màu sắc đến không gian nội thất
Có rất nhiều các yếu tố cấu thành nên một không gian nội thất – Đó là không gian, màu sắc, đồ nội thất, ánh sáng, trang trí, kết cấu và vật liệu, âm thanh, phong cách thiết kế,… Tất cả những yếu tố này kết hợp lại để tạo nên một môi trường sống và làm việc hài hòa, thuận tiện và hiệu quả cho con người. Bài báo chỉ đề cập đến yếu tố màu sắc và cách mà nó ảnh hưởng đến không gian nội thất, chứ không bao gồm tác động của các yếu tố khác.
Màu sắc ảnh hưởng mạnh mẽ đến không gian nội thất, không chỉ về mặt thẩm mỹ mà còn về mặt tâm lý và cảm xúc của người sử dụng. Chúng có thể làm thay đổi cảm nhận về không gian, điều chỉnh diện tích phòng, thậm chí ảnh hưởng đến tâm trạng và năng suất làm việc của người sử dụng. Dưới đây là các tác động của màu sắc lên không gian nội thất:
Màu sắc thay đổi cảm giác không gian
Màu sắc có thể tạo ra ảo giác thị giác, làm thay đổi nhận thức về kích thước và hình dạng của không gian, ví dụ:
- Các màu sáng như trắng, kem, be,.. có xu hướng phản xạ nhiều ánh sáng, giúp không gian trông rộng rãi và thoáng đãng hơn;
- Các màu tối như đen, xám đậm, xanh đậm,.. hấp thụ nhiều ánh sáng hơn, tạo cảm giác không gian nhỏ hơn nhưng đồng thời cũng mang lại sự ấm cúng và sang trọng;
- Tone màu lạnh (xanh dương, xanh lá,..) tạo cảm giác về chiều sâu, làm không gian có vẻ xa và rộng hơn;
- Tone màu nóng (đỏ, cam, vàng,…) có xu hướng thu hẹp không gian thị giác, làm không gian trở nên gần gũi, ấm cúng hơn.
Cách bố trí màu sắc trong một căn phòng còn tạo ra những ảo giác thị giác khác nhau, ảnh hưởng đến nhận thức về kích thước, tỷ lệ và không gian tổng thể.
Tạo cảm giác về nhiệt độ và ánh sáng:
Màu sắc có ảnh hưởng đến cảm giác về nhiệt độ cũng như cách không gian phản ứng với ánh sáng:
- Các màu nóng (đỏ, cam, vàng,…) tạo cảm giác ấm áp hơn, thích hợp với các không gian ở vùng khí hậu hàn đới;
- Các màu lạnh (xanh dương, xanh lá cây, tím,…) mang lại cảm giác mát mẻ hơn, giúp giảm nhiệt tâm lý trong những không gian thuộc vùng khí hậu nhiệt đới nóng;
- Màu sáng có khả năng phản xạ và khuếch tán ánh sáng hiệu quả, giúp tối ưu hóa lượng ánh sáng tự nhiên và nhân tạo trong không gian nội thất. Điều này không chỉ tạo cảm giác rộng rãi, thoáng đãng mà còn giảm nhu cầu sử dụng ánh sáng nhân tạo, góp phần tiết kiệm năng lượng. Tuy nhiên, khi được sử dụng trên diện tích lớn hoặc với cường độ cao, màu sáng có thể gây cảm giác chói mắt, tạo hiệu ứng nhiệt tâm lý, khiến không gian trở nên kém thoải mái, đặc biệt trong điều kiện khí hậu nóng;
- Màu tối có xu hướng hấp thụ nhiều ánh sáng, tạo nên không gian có độ sâu thị giác cao, mang lại cảm giác ổn định, sang trọng. Tuy nhiên, do khả năng hấp thụ ánh sáng mạnh, việc sử dụng gam màu tối trên diện tích lớn có thể làm giảm hiệu ứng thị giác, khiến không gian trở nên chật hẹp và nặng nề. Để đảm bảo sự hài hòa, màu tối cần được kết hợp với ánh sáng tự nhiên hoặc nhân tạo hợp lý, đồng thời phối hợp với các tông màu trung tính hoặc sáng, hơn nhằm duy trì sự cân bằng và tăng cường hiệu quả thẩm mỹ trong thiết kế nội thất.
Tác động đến tâm lý và cảm xúc của con người:
Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng: Màu sắc có tác động đáng kể đến trạng thái tâm lý và hành vi của con người. Tùy thuộc vào đặc tính quang học và hiệu ứng thị giác, mỗi màu sắc có thể kích thích hoặc điều hòa cảm xúc theo những cách khác nhau, ví dụ như sau:
- Màu đỏ: Tăng cường mức độ kích thích thần kinh, thúc đẩy hoạt động thể chất và cảm giác hưng phấn. Màu đỏ còn có tác dụng tăng cảm giác thèm ăn, kích thích vị giác, do đó phù hợp với các không gian cần thu hút sự chú ý và tạo cảm giác mạnh như nhà hàng, khu trưng bày, không gian lễ hội hoặc giải trí. Tuy nhiên, khi sử dụng với cường độ cao, màu đỏ có thể gây căng thẳng, hoặc làm tăng cảm giác lo lắng, tránh sử dụng trong các không gian cần sự yên tĩnh, tập trung hoặc thư giãn như phòng ngủ, phòng học, bệnh viện,..;
- Màu xanh dương: Tạo hiệu ứng làm dịu, giảm căng thẳng và tăng cường cảm giác tin tưởng, phù hợp cho không gian làm việc và nghỉ ngơi do khả năng hỗ trợ tập trung và ổn định tâm lý;
- Màu vàng: Kích thích tư duy sáng tạo, tăng cường sự lạc quan và năng lượng tích cực. Tuy nhiên, nếu sử dụng với tông màu quá chói, màu vàng có thể gây kích thích quá mức, ảnh hưởng đến sự thoải mái của người sử dụng không gian;
- Màu xanh lá cây: Tạo cảm giác cân bằng, ổn định và mang lại sự liên kết với thiên nhiên, góp phần hỗ trợ trạng thái thư giãn và tập trung cao độ, thường được ứng dụng trong không gian làm việc và nghỉ dưỡng…
Tác động đến sự tập trung và năng suất làm việc
Dựa trên một vài nghiên cứu khoa học về tâm lý học màu sắc và ảnh hưởng của màu sắc đến nhận thức, hành vi con người, màu sắc ảnh hưởng đến trạng thái nhận thức, mức độ tập trung và hiệu suất làm việc như sau:
- Xanh dương, xanh lá cây: Tăng khả năng tập trung, ổn định nhận thức và giảm căng thẳng, phù hợp với không gian học thuật và làm việc;
- Màu vàng: Kích thích tư duy sáng tạo, cải thiện động lực và khả năng xử lý thông tin, thích hợp cho môi trường giáo dục và sáng tạo;
- Màu trắng, màu trung tính (xám, be): Tạo môi trường thị giác ít nhiễu, hỗ trợ tập trung nhưng có thể gây đơn điệu nếu thiếu điểm nhấn màu sắc.
Tạo điểm nhấn và phong cách riêng
Màu sắc trong không gian nội thất còn giúp định hình phong cách thiết kế, phản ánh cá tính và cảm xúc của người sử dụng không gian.
Khảo sát tâm lý học màu sắc với sinh viên
Nhận thức về màu sắc không chỉ là một yếu tố thẩm mỹ mà còn có tác động sâu sắc đến tâm lý và hành vi của con người, đặc biệt là trong môi trường học tập. Để tìm ra các màu sắc phù hợp với không gian học tập của SV, tác giả bài báo đã thực hiện một cuộc khảo sát tâm lý học màu sắc với 140 SV trên phạm vi địa bàn Đà Nẵng nói chung và Trường Đại học Bách khoa – ĐHĐN nói chung, nhằm thu thập dữ liệu về cảm nhận, sự tác động và ảnh hưởng của màu sắc trong các không gian học tập.
Mục tiêu của cuộc khảo sát
Cuộc khảo sát nhằm hiểu rõ hơn về sự ảnh hưởng của các màu sắc khác nhau đối với khả năng tập trung, mức độ thoải mái và hiệu suất học tập của SV. Các câu hỏi trong khảo sát chủ yếu tập trung vào việc đánh giá cảm giác của SV đồng thời khảo sát sự ưa thích đối với các màu sắc khi học và làm việc.
Kết quả khảo sát
Đa số SV lựa chọn tự học tại phòng học ở nhà với tỷ lệ 84,3% (118/140), cho thấy đây là không gian học tập phổ biến nhất. Nguyên nhân có thể do sự tiện lợi, yên tĩnh và khả năng cá nhân hóa không gian học tập theo nhu cầu riêng. Quán cà phê là lựa chọn phổ biến thứ hai với 42,1% (59/140), có thể do không khí thoải mái, tiện lợi và khả năng kích thích sự tập trung. Trong khi đó, thư viện với 15,7% và khu vực tự học ở trường là 12,9% – dù cung cấp môi trường học tập có sẵn tiện ích – nhưng tỉ lệ SV lựa chọn lại khá thấp, chưa đáp ứng tối ưu nhu cầu như mong đợi, điều này có thể xuất phát từ việc SV chưa cảm thấy thoải mái và hài lòng trong không gian học tập này.
Theo kết quả khảo sát, ba màu sắc được SV lựa chọn nhiều nhất là trắng (59,3%), xanh biển (54,3%) và xám (53,6%). Đây đều là những tông màu lạnh và trung tính, có khả năng tạo cảm giác sáng sủa, thư giãn và ít gây xao nhãng, từ đó hỗ trợ tốt cho sự tỉnh táo và tập trung trong học tập. Đặc biệt, các màu đậm và tối như đen (46,4%) , nâu (38,6%) – Dù không nằm trong nhóm lựa chọn cao nhất nhưng vẫn được SV đánh giá khá tích cực ở những không gian học tập cá nhân, nơi yêu cầu sự riêng tư và cần tập trung cao độ.
Ngược lại, kết quả khảo sát cũng chỉ ra rằng các màu đỏ (62,1%), cam (59,3%) và tím (51,4%) là những màu sắc được đánh giá là gây mất tập trung và giảm sự tỉnh táo trong quá trình học. Đây đều là các tông màu nóng hoặc quá rực rỡ, có xu hướng kích thích thị giác quá mức, dễ gây căng thẳng hoặc xao nhãng. Do đó, trong thiết kế không gian học tập, cần hạn chế sử dụng những màu sắc này ở diện rộng, đặc biệt là tại các khu vực cần duy trì sự tập trung cao độ.
Bên cạnh đó, các yếu tố trang trí khác đi cùng với màu sắc cũng khá quan trọng, phần lớn SV có xu hướng ưu tiên các không gian học tập tối giản, với 72,1% lựa chọn “tối giản, ít chi tiết trang trí” và 60% ưa chuộng không gian “mộc mạc, gần gũi thiên nhiên, nhiều cây xanh”. Tránh trang trí quá nhiều chi tiết phức tạp. Điều này phản ánh nhu cầu về một môi trường học tập nhẹ nhàng, ít xao nhãng và mang lại cảm giác thư thái.
Ngoài các yếu tố về màu sắc, tác giả cũng có câu hỏi nhỏ về các yếu tố khác ảnh hưởng đến việc lựa chọn không gian học tập của SV, thì yếu tố được quan tâm hàng đầu là sự tiện nghi – Có thể kể đến như máy tính, màn hình chiếu, ổ cắm điện, không gian sạch sẽ, thoáng mát – với 81,5% lượt chọn. Kế đến là nội thất phù hợp (60%) và ánh sáng (60%), cho thấy SV đặc biệt chú trọng đến môi trường học tập tiện lợi, thoải mái và đủ sáng. Các yếu tố như lượng người sử dụng (43,1%), và màu sắc ánh sáng (32,3%) cũng đóng vai trò hỗ trợ, tuy không quyết định chính.
Đề xuất ứng dụng trong thiết kế không gian học tập của sv tại trường ĐH Bách Khoa – ĐH Đà Nẵng
Dựa trên các kết quả khảo sát và nghiên cứu, tác giả đề xuất một số định hướng thiết kế như sau:
Bảng màu chủ đạo:
- Không gian học tập chung: Áp dụng các tông màu trung tính và dịu mát như trắng, xanh biển, xanh dương nhạt, xám nhạt để tạo cảm giác sáng sủa, thư giãn và hỗ trợ tăng cường sự tập trung. Những gam màu này giúp không gian mở rộng thị giác, giảm áp lực và dễ chịu khi học tập lâu dài;
- Không gian học tập cá nhân, khu vực tĩnh: Ưu tiên sử dụng các gam đen, nâu đậm hoặc xám than cho khu vực học riêng, phòng đọc cá nhân, hoặc góc kín trong thư viện. Những tông màu trầm giúp tạo chiều sâu thị giác, hạn chế nhiễu động, đồng thời mang lại cảm giác riêng tư và tập trung cao độ;
- Không gian học nhóm và sáng tạo: Màu vàng được sử dụng như điểm nhấn nhờ vào khả năng kích thích tư duy sáng tạo và cải thiện động lực học tập của nó. Tuy nhiên, cần tiết chế, tránh dùng quá nhiều để không tạo cảm giác nóng bức, chói mắt. Màu vàng có thể được áp dụng tại các chi tiết nội thất như ghế, kệ, bảng note hoặc đèn treo nhỏ trong khu vực học nhóm;
- Hạn chế sử dụng các màu nóng như đỏ, cam, tím làm kích thích thị giác, tăng căng thẳng.
Phong cách thiết kế:
- Áp dụng phong cách thiết kế tối giản, giảm thiểu trang trí rườm rà;
- Tăng cường các khoảng không gian xanh, giúp làm dịu mắt, giảm căng thẳng, duy trì học tập trong thời gian dài.
Chiếu sáng:
- Ưu tiên ánh sáng tự nhiên, kết hợp với đèn chiếu sáng có nhiệt độ màu trung tính (4000-5000K);
- Các không gian học tập cá nhân có thể sử dụng đèn bàn ánh sáng ấm để tăng cảm giác tập trung và riêng tư.
Tiện nghi và nội thất:
- Bố trí đầy đủ ổ cắm điện, thiết bị học tập, bảng viết, đồng hồ, máy tính cá nhân;
- Phân chia rõ ràng khu học cá nhân – khu học nhóm, đảm bảo nội thất thoải mái, dễ di chuyển và linh hoạt.
Không gian thư viện – Trung tâm học liệu Trường Đại học Bách khoa – ĐHĐN
Không gian khu vực tự học sinh viên – Khu A Trường Đại học Bách khoa – ĐHĐN
Kết luận
Màu sắc không chỉ là yếu tố thẩm mỹ mà còn ảnh hưởng sâu sắc đến tâm lý và hiệu quả học tập của SV. Việc ứng dụng tâm lý học màu sắc vào thiết kế không gian học tập tại Trường Đại học Bách khoa – ĐHĐN không chỉ góp phần nâng cao hiệu quả học tập, mà còn là giải pháp thiết thực để xây dựng hình ảnh môi trường giáo dục hiện đại, thân thiện và truyền cảm hứng.
ThS. Vũ Phan Minh Trang
Khoa Kiến trúc – Trường ĐH Bách khoa, ĐH Đà Nẵng
(Bài đăng trên Tạp chí Kiến trúc số 11-2025)
Ghi chú
Bài báo được tài trợ bởi Trường Đại học Bách khoa – ĐHĐN với đề tài có mã số: T2024-02-44
Tài liệu tham khảo
1. Elliot, A. J. (2010): Color and psychological functioning – Annual Review of Psychology, 61, 245–268.
2. Gage, E., & McMahon, P. (2005): Cultural meanings of colors: Implications for marketing – Journal of Marketing Research, 42(3), 302–312.
3. Haller, K. (2020): Liệu pháp tâm lý – Ứng dụng màu sắc để thay đổi cuộc sống – (Bùi Thu Vân, Dịch). Hà Nội: NXB Công Thương.
4. Hurlbert, A. C., & Ling, Y. (2007): Biological components of sex differences in color preference – Current Biology.
5. Hurlbert, A., & Ling, Y. (2007): Biological components of color preference- Journal of Vision, 7(7), 1633–1641.
6. Kwallek, N. (2013): The influence of color on human behavior – Journal of Environmental Psychology, 33(3), 305–314.
7. Li, Y. (2008): The impact of color on marketing -Management Science, 52(4), 742–755.
