Cái được và mất sau dự án trùng tu tôn tạo Đình làng Lệ Mật

Đôi nét về Lịch sử
Tương truyền, vào đời vua Lý Nhân Tông, công chúa con vua bơi thuyền du ngoạn trên dòng Thiên Đức (tức sông Đuống ngày nay) đã bị đắm thuyền, chết đuối không tìm thấy xác. Vua treo giải cao cho ai tìm thấy ngọc thể công chúa, nhưng không người nào tìm được. Ở làng Lệ Mật có chàng trai họ Hoàng đã chiến đấu dũng cảm với thủy quái để đưa được ngọc thể công chúa lên bờ. Vua ban thưởng cho chàng rất nhiều vàng bạc gấm vóc, phong cho chức sắc trong triều, nhưng chàng từ chối, chỉ xin vua cho đưa dân nghèo làng Lệ Mật và mấy làng xung quanh sang khai khẩn vùng đất phía Tây kinh thành Thăng Long làm trang trại khai khẩn đất đai để sản xuất nâng cao đời sống. Được vua ưng thuận, dân chúng đã cùng chàng vượt dòng sông Nhị Hà, tức sông Hồng ngày nay sang khai khẩn vùng đất mới, lập “Thập tam trại”. Sau khi khai lập được 13 trại (nay là các phường Kim Mã, Vạn Phúc, Đại Yên, Ngọc Hà, Liễu Giai, Cống Vị), chàng trai họ Hoàng quay về củng cố làng cũ. Theo gương chàng, dân chúng làng Lệ Mật ngoài công việc nhà nông còn phát triển thêm nghề bắt, nuôi rắn nên đời sống rất trù phú, làng được đổi tên là Trù Mật. Khi tuổi cao ngài qua đời, nhà vua phong tặng cho Ngài Thượng đẳng phúc thần, và truyền cho xây lăng. Dân 13 trại và làng Trù Mật suy tôn ngài làm Thành hoàng và lập đình thờ.
 
Phương đình trong đình Lệ Mật (1990)
 
Quần thể di tích Trù Mật gồm đình thờ Đức Thánh họ Hoàng, chùa “Cổ giao tự” thờ Phật, miếu thờ công chúa, được khởi dựng đồng thời từ đời Lý Thánh Tông (1128-1138), thế kỷ XII. Quần thể di tích này vốn nằm trên khu đất ở bìa làng cổ Trù Mật, rộng rãi, cao ráo, có nhiều hồ ao lớn, nhiều cây xanh, sân vườn thoáng mát.
 
Sau này, vì kỵ húy chúa Trịnh Cương (1686 – 1729) nên làng trở về tên cũ là Lệ Mật, thuộc xã Việt Hưng, tổng Gia Thụy, huyện Gia Lâm, phủ Thuận An, trấn Kinh Bắc. Năm 1961, xã Việt Hưng cùng các xã, thị trấn trong huyện Gia Lâm được nhập về thành phố Hà Nội, nay là phường Việt Hưng, quận Long Biên, thành phố Hà Nội.
 
Đưa Tam quan cao lên 1,48m
 
Theo văn bia còn lưu lại, năm 1670, đời vua Lê Huyền Tông (1662-1671), quần thể kiến trúc đình hiện nay được đại tu với quy mô lớn, Đại nguyên soái Trương Phúc Hào tổng chỉ huy xây dựng. Về cơ bản, kiến trúc đình tuy nhiều lần tu bổ vào thời Nguyễn, song vẫn giữ hiện trạng từ thời đó đến ngày nay.
Tam quan đình Lệ Mật vốn được người xưa xây dựng trên khu đất cao ráo, phong quang đẹp đẽ (năm 1990)
Từ Tam quan bước vào quần thể di tích gồm một sân rộng, giữa sân có một bức bình phong, hai bên có hai dãy Tả mạc ngoại và Hữu mạc ngoại, mỗi dãy rộng 3 gian. Vào sân trong, qua cột đồng trụ và bảng voi điêu khắc rất sinh động, hai bên có Tả mạc nội, Hữu mạc nội được xây mỗi dãy 4 gian 2 dĩ. Dãy Tả mạc (trong – ngoài) cũng như Hữu mạc (trong – ngoài) gồm 7 gian, theo số gian lẻ truyền thống. Chính giữa là Phương đình, sát với tòa Tiền đình bên trong. Phương đình hình vuông, 4 cột vuông, mái 2 tầng 8 mái xoay về 4 hướng, hệ con sơn chồng đỡ mái bay bổng rất đẹp. Tòa đại đình bố cục mặt bằng theo kiểu “nội công, ngoại quốc” được phân định bởi hai sân thiên tỉnh lấy ánh sáng trời vào đình. Tiền đình nằm kề sát Trung đình, cùng được cấu tạo bởi 2 hàng cột cái, mỗi hàng 8 chiếc. Bộ vì kết cấu theo kiểu chồng rường, trang trí đơn giản, thanh thoát. Gian hậu cung có bức tượng Đức Thành hoàng. Trong đình có nhiều mảng điêu khắc rất đẹp, phần lớn là rồng cách điệu…
 
 
Từ khi làm đường vào khu đô thị mới Việt Hưng thì Tam quan đình Lệ Mật bị thấp so với xung quanh (13-4-2012)
 
Tam quan đình Lệ Mật bằng gạch nung, xây dựng vào thời Nguyễn, có hình thức kiến trúc hết sức độc đáo, hình khối, tỷ lệ đẹp vào hàng nhất trong số các tam quan hiện nay ở nước ta. Tam quan gồm hai tầng, tầng dưới có ba vòm cổng, vòm giữa rộng, vòm hai bên hẹp hơn. Tầng trên có ba vọng lâu hai tầng, vọng lâu giữa có ba vòm cổng, vọng lâu hai bên có một cổng. Mỗi vọng lâu có hai tầng mái tạo thành 24 lá mái và 24 tàu đao hướng ra bốn xung quanh. Bốn góc được nhấn bằng bốn trụ lớn trên có hai đôi nghê chầu. Các mặt trong và ngoài Tam quan đình đắp nhiều phù điêu với mức độ dày đặc nhưng vẫn ăn nhập hài hòa như Rồng chầu mặt trời, rồng cách điệu, lân, phượng, hổ phù, hổ, quan văn quan võ, mây, lá, sóng nước,… trang trí đối xứng, rất nghệ thuật, tỷ lệ đẹp.
 
 Năm 1998, đình Lệ Mật đã được Bộ Văn hóa Thông tin xếp hạng Di tích cấp Quốc gia, cũng năm này đã tu bổ, hầu như thay toàn bộ những kết cấu gỗ hư hỏng, chi phí khoảng trên 600 triệu đồng – do công sức đóng góp chủ yếu của dân làng và Thập tam trại, Nhà nước hỗ trợ 100 triệu đồng. Sau nhiều lần trùng tu, đình vẫn giữ nguyên được mặt bằng tổng thể thời Lê cách đây trên 300 năm.
 
Bắt đầu kích nâng Tam quan đình Lệ Mật lên độ cao yêu cầu (9h ngày 11-11-2012)
 
Tu bổ tôn tạo sai Di tích gốc
Từ năm 2005, khu di tích đình, chùa, miếu Lệ Mật bắt đầu bị xâm phạm nghiêm trọng. Để phục vụ cho một số dự án xây dựng trên địa bàn, họ lập dự án xây dựng nhà ở, đấu giá quyền sử dụng đất, mở đường qua khu di tích… bất chấp Luật Di sản Văn hóa, cũng như ý kiến phản đối của nhân dân. Người dân Lệ Mật thấy có nhiều phương tiện máy móc đến lấp ao sen trước đình. Ao sen thuộc khu vực bảo vệ II của di tích đình Lệ Mật. Đây là nơi diễn ra nhiều hoạt động văn hoá, văn nghệ mỗi dịp lễ hội tưởng nhớ Thành hoàng làng. Hàng chục cây lâu năm được nhân dân trồng và chăm sóc quanh ao sen cũng bị chặt phá. Sau đó, người ta cho nhiều phương tiện cơ giới đến để mở một con đường lớn nối quốc lộ 5 với khu đô thị mới Việt Hưng, cắt ngang di tích đình Lệ Mật. Phải nhờ nỗ lực của nhân dân gửi đơn thư lên nhiều cấp chính quyền thì con đường mới dừng việc thi công và chuyển ra ngoài. Mặc dù vậy, cảnh quan đình Lệ Mật đã bị phá vỡ tan hoang. Ao sen vốn nhiều cây cao bóng cả, đẹp thơ mộng trở thành bãi thải, nơi để vật liệu xây dựng của một số người thiếu ý thức. Nền đường dang dở, các cơ sở hạ tầng nâng cao đã làm cho hệ thống thoát nước của cả khu di tích, trong đó có đình – vốn đã ổn định từ lâu đời nay trở thành ao chứa nước mỗi khi đến mùa mưa.
 
Việc làm trên đã làm xâm hại khu di tích lịch sử. Điều 32 Luật Di sản Văn hóa quy định:
“1. Các khu vực bảo vệ di tích bao gồm:
a) Khu vực bảo vệ I là vùng có các yếu tố gốc cấu thành di tích;
b) Khu vực bảo vệ II là vùng bao quanh hoặc tiếp giáp khu vực bảo vệ I.”
Mặc dù đình Lệ Mật vừa được trùng tu vào năm 1998, song những nguyên nhân trên đây đã làm các di tích có nguy cơ bị hủy hoại, phải nâng cao toàn bộ sân nền và các hạng mục công trình. Trước tình hình đó, ngày 4-7-2011, quận Long Biên đã khởi công dự án tu bổ, tôn tạo đình, chùa Lệ Mật với quy mô 41.040 m2, tổng mức đầu tư trên 76 tỷ đồng. bao gồm tu bổ, tôn tạo các công trình của đình, chùa như Tả mạc, Hữu mạc, Phương đình, Đình chính, Tam quan… và nâng cao sân nền, hoàn thiện hệ thống hạ tầng kỹ thuật, hệ thống đường giao thông trong khu di tích. 
 
Trong quá trình thi công, nhân dân đã phát hiện đình Lệ Mật đã bị làm mới hoàn toàn, các hạng mục công trình không giống như trước khi tu bổ cả về bố cục, kích thước cũng như cấu tạo các chi tiết kiến trúc. Đáng phê phán nhất là 60 hòn đá tảng chân cột bằng đá xanh được chạm trổ hình cánh sen và các hình kỷ hà vẫn còn lành lặn bị bỏ đi gần hết, chỉ sử dụng 6 chân tảng ở cột Hậu cung và 4 chân tảng ở cột Phương đình, còn lại vứt thành đống và thay vào đó là những tảng đá chân cột mới cưa mài bằng máy móc, không chạm khắc, không có giá trị nghệ thuật. Những tảng đá chân cột này mang phong cách thời Lê, là di sản quý và cổ nhất của đình Lệ Mật còn lại đến ngày nay. 
 
Theo quan điểm các cụ bô lão am hiểu thì dãy Tả mạc trong có 4 gian như cũ là hợp lý, bởi tính cả 3 gian Tả mạc ngoài là 7 gian, phù hợp với một cách nhìn tổng thể. Nhà thầu tự ý giảm đi một gian đã làm khác trước về quan điểm và hình thức cũng như nội dung kiến trúc. Dãy Tả mạc và Hữu mạc nội trước đây kề sát với tòa Tiền đình cả mái và nền, cách biệt bởi một cửa đi cuốn vòm, nắng mưa đi lại không ướt, thì nay tường hồi của hai Tả mạc này bịt kín, tách rời với Tiền đình khoảng cách khoảng 1 mét, đi lại phải xuống sân là không hợp lý. Phần nóc đình chưa bao giờ có “Lưỡng long chầu nguyệt” và con kìm ở hai đầu nóc (kìm ngậm nóc), song trong quá trình tu bổ lại tự tiện gắn vào và giải thích nóc đình phải như thế mới đầy đủ. Nếu tu bổ theo quan điểm này thì những ngôi đình nổi tiếng của đất Việt như đình Đình Bảng, đình Chu Quyến, đình Thụy Phiêu, đình Mông Phụ,… vốn không có “Lưỡng long chầu nguyêt” thì sai cả hay sao? Tôi hoàn toàn ủng hộ quan điểm của các cụ là đã tu bổ thì phải làm đúng như cũ.
 
Điều 4 của Luật Di sản Văn hóa đã chỉ rõ:
“11. Bảo quản di tích lịch sử – văn hoá, danh lam thắng cảnh, di vật, cổ vật, bảo vật quốc gia là hoạt động nhằm phòng ngừa và hạn chế những nguy cơ làm hư hỏng mà không làm thay đổi những yếu tố nguyên gốc vốn có của di tích lịch sử – văn hoá, danh lam thắng cảnh, di vật, cổ vật, bảo vật quốc gia.
12. Tu bổ di tích lịch sử – văn hoá, danh lam thắng cảnh là hoạt động nhằm tu sửa, gia cố, tôn tạo di tích lịch sử – văn hoá, danh lam thắng cảnh.
13. Phục hồi di tích lịch sử – văn hoá, danh lam thắng cảnh là hoạt động nhằm phục dựng lại di tích lịch sử – văn hoá, danh lam thắng cảnh đã bị huỷ hoại trên cơ sở các cứ liệu khoa học về di tích lịch sử – văn hoá, danh lam thắng cảnh đó”
Rất nhiều hạng mục công trình sau khi tu bổ tôn tạo đã làm lệch lạc. Điều này đã khiến Ủy ban Mặt trận Tổ quốc phường Việt Hưng gửi kiến nghị đến ông Chủ tịch UBND quận Long Biên, Hà Nội và công văn số 1276/UBND-QLDA ngày 7-8-2012 gửi Cục Di sản Văn hóa – Bộ Văn hóa Thông tin và Du lịch.
 
Một phương pháp tu bổ tôn tạo Di tích đáng phát huy
Trong quá trình nâng cao toàn khu di tích đình chùa Lệ Mật, Tam quan được chùa thực hiện sau cùng nên những ngày qua chân Tam quan bị nước dồn vào, ứ đọng. Đã có phương án tính tới chuyện phá đi xây lại Tam quan mới với số tiền trên một tỷ đồng. Cuối cùng Ban quản lý di tích đã mời PGS.TS Phan Ý Thuận, Viện kỹ thuật công trình biển thuộc Trường Đại học Xây dựng chỉ đạo khâu thi công nâng Tam quan nặng 80 tấn lên độ cao yêu cầu. PGS Thuận đã nhận lời nâng Tam quan an toàn với số tiền bằng một nửa xây mới, là 600 triệu đồng. Cùng thực hiện có kỹ sư Thái Kim Thanh, Giám đốc Công ty cổ phần tư vấn Thiết kế và Khảo sát xây dựng Việt Nam và kỹ sư Phan Thái Trung, cán bộ giảng dạy Trường Đại học Xây dựng, (hai người là vợ, con của PGS Thuận), bên cạnh đó còn có các cán bộ kỹ thuật của Công ty và 40 sinh viên Trường Đại học Xây dựng. 
 
Cách đây khoảng một tháng, PGS Thuận đã chỉ đạo tiến hành đặt dầm thép xuống dưới móng Tam quan để đỡ toàn bộ tường gạch công trình bền vững trong quá trình kích nâng.
 
 Ngày 11-11-2012, sau khi hoàn thành đặt khung thép đỡ và đặt kích dưới móng Tam quan, 7h bắt đầu tiến hành khoan cắt chân móng tường gạch của Tam quan. Từ lúc này toàn bộ tải trọng dồn vào 46 chiếc kích thủy lực và hệ thống dầm khung sắt đỡ. Tuy nhiên, nền đất dưới móng công trình đã xây dựng từ lâu nên không ổn định, do thời gian ngâm nước lâu ngày đã làm đất yếu, vì vậy khi kích có chỗ đất yếu phòi ra, không những không nâng cao mà còn bị lún xuống. Vì vậy, các đơn vị thi công đã gia tăng các giải pháp nhằm ổn định và kích dần 20 bước kích một, nâng 4-5 mm lại nghỉ theo dõi, nâng cao 18 cm lại thay kích khác. Kết quả thật tốt đẹp. Thi công suốt ngày đêm liên tục đến 2 h ngày 14-11 thì nâng toàn bộ công trình Tam quan đình Lệ Mật lên độ cao yêu cầu, cao hơn trước khi kích 1,48 mét. Đây không phải lần đầu tiên PGS Thuận thực hiện dạng công trình này, công trình đầu tiên của ông, là nhà sản xuất 2 tầng dài 69m rộng 10 m nặng 3000 tấn ở Khu Công nghệ cao Phú Cát, Hòa Lạc. Sắp tới, ông sẽ thực hiện nâng bức tượng khối đá cao 49m ở Thiền viện Trúc Lâm Tây Thiên Tam Đảo và nhà làm việc của Đại tướng Võ Nguyên Giáp ở trong thành cổ Hà Nội. Trao đổi đổi thêm với PGS Thuận, tôi tỏ ý tiếc: Nếu cổng thành nhà Mạc ở Tuyên Quang được ông nâng như thế này thì đã cứu được một di tích đáng quý rồi. Ông chia sẻ: “Khi được tin xây mới thành nhà Mạc tôi rất tiếc, cổng thành này đâu có to lớn, hoàn toàn có thể di chuyển để bảo tồn”.
 
PGS.TS Phan Ý Thuận đã tiếp tục công việc của “Thần đèn” Cẩm Lũy khi xưa nâng, kéo, di dời công trình để bảo tồn di tích. Tuy vậy, khi được hỏi, ông chỉ cười hiền: “Tôi là nhà khoa học, làm việc có nghiên cứu, tính toán cẩn thận chứ có phải thần thánh gì đâu”.
 
Trong 4 ngày liền, Tam quan làng Lệ Mật – một di tích kiến trúc cổ đã được nâng lên 1,48m – như một kỳ tích của khoa học hiện đại. Đây là phương pháp bảo tồn, tôn tạo cần được phát huy, đặc biệt cần khi ứng xử đối với các di tích kiến trúc cổ. Đó là cái “Được” lớn nhất trong công tác bảo tồn – tôn tạo di tích”.
 
KTS Đoàn Đức Thành