Vấn đề bảo tồn và phát triển bền vững đô thị đương đại đối với thành phố di sản Huế

Thành phố Huế được UNESCO công nhận là thành phố di sản với một tổng thể kiến trúc cung đình hoàn chỉnh của kinh đô nhà nước phong kiến (hình 1), ngoài ra Huế còn sở hữu các quần thể di tích có giá trị khác như di tích Hồ Chủ Tịch, di tích tôn giáo, di tích văn hóa Chàm, lăng tẩm, chùa, làng nghề truyền thống, và hệ thống cảnh quan thiên nhiên da dạng phong phú như sông Hương, núi Ngự…Tuy nhiên sự phát triển đô thị hiện tại, cùng với những đặc thù của đô thị di sản đang đặt ra cho Huế những thách thức về bảo tồn và phát huy các giá trị di sản.

Những vấn đề về bảo tồn và phát triển bền vững phù hợp với xu hướng phát triển đô thị di sản đương đại đã được bàn luận, nghiên cứu và ứng dụng ở rất nhiều quốc gia trên thế giới. Ở Việt Nam, đặc biệt với thành phố Huế những vấn đề này rất cần thiết được định hình trong bối cảnh địa phương nhằm có định hướng đúng trong phát triển xây dựng đô thị di sản hiện nay.

Đô thị di sản có hai yếu tố quan trọng đối với vấn đề bảo tồn và phát triển bền vững. Thứ nhất, môi trường xây dựng đô thị bao gồm các công trình xây dựng và các cơ sở hạ tầng. Thứ hai, giá trị văn hóa xã hội có vai trò tạo dựng ý nghĩa của nơi chốn, liên kết xã hội và cộng đồng. Những giá trị văn hóa xã hội này như một sợi chỉ đỏ xuyên suốt những chặng thời gian: quá khứ, hiện tại và tương lai. Chúng được thể hiện trong kiến trúc, quy hoạch và quản lý đô thị. Những thuộc tính đô thị di sản về mặt xã hội và vật lý là không thể tách rời bao gồm những vấn đề về môi trường, di sản văn hóa vật thể và phi vật thể, sự kết nối giữa các thế hệ. Nhận thức và đưa ra giải pháp dựa trên những giá trị vốn có trong đô thị di sản là thách thức lớn nhất trong bảo tồn đô thị di sản theo hướng bền vững.

 Bảo tồn đối với đô thị di sản trước hết ở phạm vi công trình là bảo tồn các công trình kiến trúc bao gồm sự đa dạng về khía cạnh khảo cổ học, nghiên cứu văn hóa, công nghệ, vật liệu và  quá trình phát triển của các hình thức kiến trúc lịch sử. Vấn đề đương đại trong bảo tồn kiến trúc luôn có hai nghĩa, thứ nhất đó là các công trình có giá trị xây dựng vào thời điểm hiện tại, thứ hai là sự thích ứng của công trình lịch sử với phong cách và những nhu cầu đương đại. Đây là vấn đề mở vẫn chưa có kết luận cuối cùng. Tuy nhiên, bản tuyên bố thực hiện về bảo tồn di sản của các thành phố di sản lớn trên thế giới như Athens, Vernice, Washington và Sydney nhấn mạnh yếu tố đương đại trong bảo tồn di sản gồm một số nội dung như  hỗ trợ các công nghệ và vật liệu hiện đại trong trùng tu những công trình lịch sử, khuyến khích xây dựng kiến trúc đương đại trong khu vực bảo tồn tuy nhiên phải cân nhắc sự hài hòa giữa công trình mới và công trình lịch sử (hình 2)… Những ví dụ thành công khác trong việc đưa những công trình kiến trúc đương đại tiếp nối sự phát triển các khu di tích lịch sử trên thế giới như kim tự tháp ở sân trước trong bảo tàng Louvre, Paris (hình 3); công trình Carré d’Art ở miền nam nước Pháp…Trong bối cảnh thành phố di sản Huế bao gồm nhiều quần thể di sản kiến trúc, lịch sử; hầu hết các di tích đan xen với cộng đồng dân cư trong nội thành, do đó yếu tố đương đại trong công tác bảo tồn là hết sức quan trọng.  Khu vực quần thể di tích nhất thiết phải có thêm những công trinh mới nhằm đáp ứng các chức năng hiện tại. Tuy nhiên những công trình này phải hài hòa và phân biệt với công trình di tích, mức độ can thiệp của kiến trúc mới dựa trên điều kiện hiện trạng, tôn trọng hình thức và tỉ lệ thức và sử dụng vật liệu truyền thống. Đồng thời tổng thể di tích mới phải lồng ghép với cuộc sống của cộng đồng dân cư hiện tại. Để đảm bảo các yêu cầu này giải pháp sử dụng phong cách kiến trúc cổ cho công trình mới trong khu vực bảo tồn cũng là xu hướng phổ biến trên thế giới. Giải pháp này cũng đã được áp dụng ở Huế tuy nhiên mức độ thành công còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố khác như đã nêu trên.

Theo xu hướng trên, trên phương diện quy hoạch, bảo tồn và phát triển không gian thành phố Huế trong tương lai phải trên cơ sở nâng cao giá trị của quần thể di tích Huế, tôn trọng tư tưởng chủ đạo trong quy hoạch kiến trúc Huế trước đây với các nguyên tắc quy hoạch theo phong thủy, và các nguyên tắc truyền thống của nghệ thuật kiến trúc cung đình Việt, ví dụ quy hoạch mặt bằng kinh thành lấy sông Hương làm long mạch, cồn Hến làm tả thanh long, cồn Dã Viên là hữu bạch hổ, núi Ngự Bình làm tiền án…

Năm 1972 đánh dấu sự công nhận quốc tế quan trọng về sự kết hợp giữa hai lĩnh vực phát triển bền vững và bảo tồn, trong đó nhấn mạnh vấn đề bảo tồn và bảo vệ các di sản văn hóa và tự nhiên cũng góp phần quan trọng trong phát triển bền vững.

Phát triển bền vững bao gồm ba yếu tố môi trường, xã hội và kinh tế. Trong đó vấn đề môi trường là quan trọng nhất đối với sự phát triển tồn tại của nhân loại. Về mặt môi trường bảo tồn và phát triển bền vững có môi liên hệ chặt chẽ trong vai trò đảm bảo sự hài hòa bền vững giữa con người và tự nhiên, tăng cường chất lượng môi trường trong những điều kiện và chất lượng cuộc sống cho con người. Bảo tồn đô thị di sản liên quan đến phát triển bền vững được xem xét ở các khía cạnh như mối quan hệ các chức năng đô thị với cộng đồng, nguồn tài nguyên tự nhiên của vật liệu và năng lượng xây dựng công trình, các phương tiện tài chính đã được đầu tư cho xây dựng qua nhiều thời kì, và mối quan hệ với ba yếu tố phát triển bền vững nêu trên. Những khái niệm trên rất rộng và đa dạng trong từng ngữ cảnh cụ thể. Với thành phố Huế việc nhận dạng các khía cạnh liên quan đến bảo tồn và phát triển bền vững nêu trên sẽ góp phần đưa ra những phân tích, chiến lược đúng đắn đối với công tác kiến trúc và quy hoạch đô thị di sản. Ví dụ sau sẽ nhận dạng yếu tố cảnh quan môi trường của Huế. Với lợi thế là đô thị di sản, có tiềm năng du lịch văn hóa, Huế còn là một đặc trưng hiếm có trên cả nước, là thành phố vườn (hình 4) có môi trường không khí ít ô nhiễm nhất trên cả nước. Huế có hệ thống cảnh quan tự nhiên rất đa dạng và phong phú đặc biệt là hệ thống cảnh quan sông Hương (hình 5), mật độ cây xanh cao. Đây là những điều kiện thuận lợi để Huế trở thành đô thị sinh thái bền vững. Đồng thời cân nhắc các khía cạnh phát triển bền vững trên, các yếu tố sinh thái bền vững phải được lồng ghép trong toàn bộ các khía cạnh của quy hoạch đô thị, từ tổng thể đến chi tiết.  Đó là việc tạo dựng bản sắc địa phương, sử dụng vật liệu tái sử dụng, có nguồn gốc địa phương, tận dụng lao động thủ công bản địa, các giải pháp kinh tế dựa trên các đặc điểm môi trường của kết cấu di sản đô thị Huế và nguyên tắc can thiệp tối thiểu vào di tích lịch sử, cảnh quan tự nhiên. Trong cải tạo và mở rộng các quần thể di tích của Huế, hoặc xây dựng công trình xung quanh khu di tích ngoài những chiến lược bảo tồn, trên quan điểm sinh thái bền vững những sự phát triển này phải đồng thời đảm bảo không gian xanh, không gian mở cho đô thị, kết hợp với các cảnh quan tự nhiên sẵn có tạo thành một tổng thể, một hệ sinh thái đô thị bền vững.

  Trong quy hoạch đô thị, bảo tồn đô thị và phát triển bền vững tính toàn vẹn của cảnh quan đô thị được định nghĩa như là dấu hiệu nhận dạng đặc điểm văn hóa lịch sử đặc trưng đối với cộng đồng dân cư của đô thị cũng như khách du lịch. Kiến trúc cao tầng luôn đưa đến những hạn chế trong sự hài hòa giữa phát triển mới và môi trường lịch sử. Các đô thị di sản lớn như Cologne (Đức), Vienna (Áo) and Esfahan (Iran), là những ví dụ điển hình cho việc hạn chế thành công kiến trúc cao tầng trong đô thị.  Đối với thành phố Huế, do những tác động kinh tế xã hội của quá trình phát triển đô thị, việc xây dựng kiến trúc nhà cao tầng là không thể tránh khỏi nhưng cần có những nghiên cứu giới hạn nhất định nhằm giảm thiểu những tác động đến môi trường cảnh quan lịch sử. Trên thực tế, phía nam thành phố Huế cũng đã có khá nhiều kiến trúc cao tầng được xây dựng trong vòng vài năm gần đây (hình 6). Ngoài chiều cao công trình, hình thức kiến trúc cũng tác động mạnh mẽ đến cảnh quan lịch sử. Hình thức kiến trúc cóp nhặt, thiếu bản sắc dân tộc và không tôn trọng môi trường lịch sử hoàn toàn phải bị loại bỏ trong hệ thống cảnh quan đô thị di sản.

Trên đây là một số nét khái quát về vấn đề bảo tồn và phát triển bền vững đô thị di sản trên thế giới và những mối liên hệ với thành phố di sản Huế. Mong rằng một vài nét sơ lược trên sẽ gợi mở những định hướng đúng đắn trong công tác bảo tồn và phát triển đô thị di sản vốn đã rất phức tạp sau này.

ThS.KTS Lê Vũ Cường