Khảo cổ học đô thị Việt Nam – Những khởi sắc mới

Khảo cổ học Việt Nam đã có từ gần 50 năm trước cùng rất nhiều thành tựu khoa học và những đóng góp quan trọng trong việc điều tra, khai quật, nghiên cứu khảo cổ học các di sản văn hóa dân tộc. Nhưng trong suốt hành trình ấy, ở Việt Nam chưa có một tổ chức chuyên sâu nghiên cứu về khảo cổ học đô thị để nghiên cứu, đánh giá giá trị các di tích kinh thành cổ Việt Nam và những vấn đề lịch sử, văn hóa liên quan đến các kinh đô cổ của Việt Nam.

Khai quật di tích Hành cung Lỗ Giang (Thái Bình), năm 2014-2016
Khai quật di tích Hành cung Lỗ Giang (Thái Bình), năm 2014-2016

Trong bối cảnh đó và trước yêu cầu phát triển của ngành khảo cổ học đô thị ở Việt Nam, ngày 28 tháng 4 năm 2011, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam đã chính thức thành lập Trung tâm Nghiên cứu Kinh thành.

Sự ra đời của Trung tâm Nghiên cứu Kinh thành không những mở ra một hướng nghiên cứu mới về khảo cổ học đô thị ở Việt Nam của Viện Hàn lâm KHXH Việt Nam mà còn đáp ứng yêu cầu cấp thiết trong tổ chức thực hiện nhiệm vụ quan trọng của Thủ tướng Chính phủ trong nghiên cứu, đánh giá giá trị và lập hồ sơ khoa học khu di tích Hoàng thành Thăng Long.

Từ khi thành lập, Trung tâm Nghiên cứu Kinh thành đã được Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam giao tổ chức thực hiện hai nhiệm vụ khoa học, chính trị quan trọng. Đó là  tổ chức thực hiện Dự án “Chỉnh lý, nghiên cứu, đánh giá giá trị và lập hồ sơ khoa học khu di tích Hoàng thành Thăng Long” (thuộc nhiệm vụ trọng điểm cấp Bộ) và tổ chức thực hiện Dự án “Trưng bày di tích, di vật dưới tầng hầm Nhà Quốc hội” (thuộc nhiệm vụ đặc biệt cấp Nhà nước).

Trưng bày quảng bá Di sản Văn hóa Nhà Trần ở Đền Sinh, huyện Đông Triều 2012
Trưng bày quảng bá Di sản Văn hóa Nhà Trần ở Đền Sinh, huyện Đông Triều 2012

Trong suốt gần 5 năm qua, bên cạnh công tác kiện toàn tổ chức hoạt động bộ máy, ổn định cơ sở vật chất, tăng cường công tác tuyển dụng và đào tạo đội ngũ cán bộ khoa học trẻ có trình độ và nghiệp vụ chuyên môn, Trung tâm Nghiên cứu Kinh thành đã từng bước ổn định, tổ chức triển khai thực hiện đồng bộ, quyết liệt các nhiệm vụ và không ngừng phấn đấu hoàn thành các nhiệm vụ được giao. Kết quả thực hiện các nhiệm vụ trong những năm qua đã từng bước khẳng định rõ vị thế, vai trò của Trung tâm trong hoạt động nghiên cứu khoa học cùng những đóng góp hiệu quả trong việc nghiên cứu, bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa dân tộc và đã đạt được những thành tựu chủ yếu nêu dưới đây.

1. Thành tựu trong tổ chức thực hiện nhiệm vụ của Dự án “Chỉnh lý, nghiên cứu, đánh giá giá trị và lập hồ sơ khoa học khu di tích Hoàng thành Thăng Long” (gọi tắt là Dự án Chỉnh lý).

Picture5

Dự án Chỉnh lý là dự án có ý nghĩa chính trị, xã hội và khoa học rất sâu sắc, bởi kết quả nghiên cứu của Dự án có tầm quan trọng đặc biệt trong việc làm rõ giá trị lịch sử, văn hoá của khu di tích Hoàng thành Thăng Long sau khi kết thúc khai quật. Kết quả nghiên cứu của Dự án không những đáp ứng yêu cầu trong công tác lập Hồ sơ khai quật theo qui định mà còn cung cấp những cơ sở khoa học tin cậy cho việc qui hoạch bảo tồn và phát huy giá trị lâu dài của khu di tích, góp phần quảng bá giá trị lịch sử, văn hóa truyền thống, khơi dậy niềm tự hào lịch sử ngàn năm văn hiến của Thủ đô Hà Nội.

Khai quật di chỉ lò gốm Quả Cảm (Bắc Ninh), năm 2014
Khai quật di chỉ lò gốm Quả Cảm (Bắc Ninh), năm 2014

Đồng thời, dựa trên kết quả nghiên cứu so sánh và chương trình nghiên cứu về mô hình kiến trúc Việt Nam hợp tác với Viện Nghiên cứu bảo tồn di sản văn hóa Tokyo – Nhật Bản, năm 2013-2015, Trung tâm đã thực hiện thành công việc nghiên cứu phục dựng giả định về hình thái kiến trúc cung điện thời Lý. Đây là chương trình nghiên cứu đầu tiên ở Việt Nam và cũng là lần đầu tiên Trung tâm đưa ra hệ thống các dữ liệu và bản vẽ về hình thái kiến trúc thời Lý. Kết quả nghiên cứu này sẽ góp phần quan trọng cho công tác nghiên cứu khoa học về kiến trúc cổ Việt Nam vốn đang còn nhiều khoảng trống, đồng thời góp phần hiệu quả cho công tác trưng bày, quảng bá về vẻ đẹp độc đáo, sắc thái riêng biệt của kiến trúc cung điện Việt Nam trong Hoàng cung Thăng Long thời Lý dưới tầng hầm Nhà Quốc hội.

2. Thành tựu trong tổ chức thực hiện nhiệm vụ của Dự án “Trưng bày di tích, di vật dưới tầng hầm Nhà Quốc hội”.

Tái tạo trưng bày di tích, di vật khảo cổ học dưới tầng hầm Nhà Quốc hội 2013-2016
Tái tạo trưng bày di tích, di vật khảo cổ học dưới tầng hầm Nhà Quốc hội 2013-2016

Dự án được chính thức triển khai từ cuối năm 2012. Đây là dự án có ý nghĩa chính trị và xã hội rất to lớn, góp phần tạo nên một hình ảnh mới, độc đáo cho tòa Nhà Quốc hội. Tòa Nhà Quốc hội sẽ hóa thân vào tiến trình lịch sử dân tộc, trở thành điểm nhấn quan trọng trong tổng thể khu di sản Hoàng thành Thăng Long; thể hiện sinh động sự tiếp nối của trung tâm quyền lực lâu đời trong dòng chảy lịch sử dân tộc; thể hiện sự tôn vinh, sự quan tâm sâu sắc của Đảng, Quốc hội, Nhà nước, Chính phủ đến công tác bảo tồn, gìn giữ và phát huy giá trị di sản văn hóa quí giá của dân tộc trong bối cảnh hội nhập và phát triển của đất nước.

Picture8

Có thể nói, Dự án Trưng bày là dự án rất đặc thù, chuyên về trưng bày khảo cổ học, lần đầu tiên thực hiện ở Việt Nam, có nhiều nội dung phức tạp và rất khó, do đó, để có thể hoàn thành được nhiệm vụ quan trọng này, Trung tâm Nghiên cứu Kinh thành đã và đang rất nỗ lực, triển khai đồng bộ và quyết liệt với tinh thần cao nhất để đạt chất lượng và hiệu quả cho Dự án.

Trung tâm Nghiên cứu Kinh thành cũng nhận thức sâu sắc rằng, việc tổ chức thực hiện thành công Dự án Trưng bày sẽ góp phần khẳng định vai trò và vị thế của Viện Hàn lâm không chỉ trong lĩnh vực nghiên cứu khoa học xã hội mà còn trong công tác trưng bày bảo tàng, công tác tuyên truyền, quảng bá và phát huy giá trị di sản văn hóa dân tộc. Do đó, Trung tâm đang ngày đêm phấn đấu hoàn thành tốt nhiệm vụ theo kế hoạch là sẽ cơ bản xong vào tháng 5 năm 2016.

3. Thành tựu trong việc tổ chức thực hiện các nhiệm vụ khác của Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam.

Khai quật di tích thành Cha (Bình Định), năm 2015
Khai quật di tích thành Cha (Bình Định), năm 2015

3.1. Tổ chức thực hiện và hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ của Thủ tướng Chính phủ, UBND Tp Hà Nội và Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam trong việc tái điều tra, khai quật và nghiên cứu khảo cổ học khu di tích Hoàng thành Thăng Long và bàn giao mặt bằng di tích khu AB tiếp đó là khu CD cho UBNDTP Hà Nội quản lý, phát huy giá trị.

3.2. Tổ chức thực hiện và hoàn thành 3 đề tài nghiên cứu khoa học cấp cơ sở năm 2013, đó là:

(1) Kinh đô Cổ Loa – Tư liệu lịch sử và khảo cổ học, kết quả nghiên cứu và những vấn đề khoa học đặt ra;

(2) Kinh đô Hoa Lư – Tư liệu lịch sử và khảo cổ học, kết quả nghiên cứu và những vấn đề đặt ra;

(3) Hệ thống lăng tẩm các vua Trần, tư liệu lịch sử, khảo cổ học, kết quả đạt được và những vấn đề đặt ra.

Các đề tài nêu trên đều được tổ chức thực hiện đúng tiến độ, đảm bảo chất lượng và được Hội đồng nghiệm thu đánh giá đạt loại xuất sắc.

3.3. Tổ chức thực hiện công tác chỉnh sửa, bổ sung nội dung, xây dựng phụ lục và hoàn thiện hồ sơ 116 Báo cáo kết quả khai quật của 58 hố ở khu ABCD khu di tích Hoàng thành Thăng Long thực hiện năm 2002-2004, đáp ứng tiến độ của nhiệm vụ bàn giao hồ sơ khai quật cho các cơ quan chức năng theo đúng qui định của Bộ Văn hóa, Thế thao và Du lịch.

Picture15

4. Thành tựu hợp tác quốc tế trong nghiên cứu khoa học, bảo tồn di tích, bảo quản di vật khu di tích Hoàng thành Thăng Long

 

Để đẩy mạnh hướng phát triển nghiên cứu khoa học cơ bản và bảo tồn di snả khảo cổ học, Trung tâm Nghiên cứu Kinh thành đã tăng cường sự hợp tác với các chuyên gia bảo tồn vùng Wallonie – Bruxell (Bỉ) trong nghiên cứu bảo tồn di tích hoàng thành Thăng Long; Hợp tác với các đối tác Nhật Bản trong khuôn khổ quỹ Tín thác Nhật Bản trong việc nghiên cứu đánh giá giá trị khu di tích Hoàng thành Thăng Long; Hợp tác với Viện Bảo tồn di sản Văn hoá Quốc gia Tokyo (Nhật Bản) thực hiện chương trình nghiên cứu mô hình kiến trúc Việt Nam thời Lý – Trần; Hợp tác với Viện Nghiên cứu và Bảo tồn di sản văn hóa quốc gia Nara (Nhật Bản) thực hiện chương trình Nghiên cứu phục dựng bộ mái kiến trúc thời Đại La nhằm tìm hiểu về vị trí, chức năng và kỹ thuật lợp ngói của các loại vật liệu kiến trúc thời Đại khu di tích Hoàng thành Thăng Long. Kết quả các chương trình hợp tác này  đã thu được nhiều kết quả quan trọng.

Ngoài ra, Trung tâm đã phối hợp với các chuyên gia Nhật Bản, Trung Quốc tổ chức thành công 3 Tọa đàm khoa học quốc tế đã góp phần làm sáng rõ hơn kết quả nghiên cứu, đánh giá giá trị về di tích, di vật của khu di tích Hoàng thành Thăng Long, đồng thời gợi mở nhiều vấn đề mới trong phương pháp nghiên cứu khoa học đối với khảo cổ học đô thị ở Việt Nam qua kinh nghiệm của các nước trong khu vực và quốc tế.

5. Thành tựu thực hiện các chương trình nghiên cứu, hợp tác khoa học tại các địa phương

Tổ chức Tọa đàm khoa học quốc tế
Tổ chức Tọa đàm khoa học quốc tế

Trong những năm qua, Trung tâm Nghiên cứu Kinh thành đã  không ngừng mở rộng mối quan hệ với các địa phương, tăng cường hợp tác, phối hợp tổ chức thực hiện nhiều chương trình, dự án khai quật, nghiên cứu khảo cổ học và trưng bày quảng bá giá trị di sản tại các địa phương.

6. Thành tựu trong nghiên cứu, ứng dụng phương pháp khoa học và công nghệ trong khảo cổ học đô thị

Picture6

 

Picture2

Khảo cổ học đô thị là ngành khoa học mới mẻ ở Việt Nam, do đó, để tạo nền tảng cho chiến lược phát triển, trong nhiều năm qua bên cạnh việc chủ động triển khai thực hiện các nhiệm vụ, Trung tâm Nghiên cứu Kinh thành đã đầu tư nghiên cứu xây dựng hệ thống phương pháp luận cùng qui trình nghiên cứu, ứng dụng đối với một số lĩnh vực như: Khai quật, nghiên cứu khảo cổ học đô thị; Phân loại chỉnh và lập hồ sơ khoa học về di vật; Bảo tồn di tích khảo cổ học; Ứng dụng công nghệ trong điều tra, khai quật và nghiên cứu khảo cổ học. Các phương pháp và qui trình này đã góp phần hiệu quả cho công tác đào tạo nâng cao chất lượng cũng như việc tổ chức thực hiện các nhiệm vụ của Trung tâm đạt chất lượng cao.

7. Định hướng phát triển  

Sau 5 năm thành lập, Trung tâm Nghiên cứu Kinh thành đã và đang từng bước khẳng định rõ vai trò, vị trí của Trung tâm trong nghiên cứu khảo cổ học đô thị ở Việt Nam; khẳng định rõ năng lực và khả năng tổ chức triển khai thực hiện các dự án khoa học lớn cấp Bộ, cấp Nhà nước không chỉ trong công tác nghiên cứu khoa học mà còn cả trong công tác tổ chức thiết kế trưng bày bảo tàng, góp phần tuyên truyền quảng bá giá trị di sản văn hóa dân tộc.

 

Hiện nay, Trung tâm Nghiên cứu Kinh thành đang phát triển mở rộng hướng điều tra khai quật, nghiên cứu khảo cổ các di tích kinh thành, các trung tâm chính trị, văn hóa của các vương triều trong lịch sử dân tộc nhằm xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu về khảo cổ học đô thị ở Việt Nam, phục vụ hiệu quả, chất lượng cho công tác nghiên cứu đánh giá giá trị, lập hồ sơ khoa học khu di tích Hoàng thành Thăng Long cũng như tạo dựng nền tảng cho chiến lược phát triển khoa học cơ bản và khoa học ứng dụng của Trung tâm trong tương lai.

Với tầm nhìn định hướng chiến lược phát triển, thực hiện vai trò tiên phong và nòng cột trong nhiệm vụ nghiên cứu cơ bản, chuyên sâu, toàn diện về khảo cổ học đô thị và các vấn đề về lịch sử, văn hóa các di tích kinh thành cổ ở Việt Nam, Trung tâm Nghiên cứu Kinh thành sẽ tiếp tục phát huy thành tích đã đạt được, không ngừng phấn đấu xây dựng phát triển thành Viện nghiên cứu chuyên ngành về khảo cổ học đô thị, có uy tín và khả năng cạnh tranh cao. Đây vừa là mục tiêu vừa là động lực để tăng cường các nguồn lực, phát triển đội ngũ cán bộ có trình độ cao của Trung tâm, góp phần phục vụ sự nghiệp nghiên cứu khoa học xã hội nhân văn của Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam và của đất nước.