Một số lưu ý trong công tác bảo tồn, tôn tạo phố cổ Hà Nội

Ký hoạ phố cổ
Ký hoạ phố cổ

 Như chúng ta đã biết, khu thị dân phía Đông Hoàng thành Thăng Long đã hình thành từ thời Lý và phát triển mạnh từ thời Lê. Khu 36 phố phường ấy, nay là Khu Phố cổ (KPC) Hà Nội – dấu tích sống động của khu thị dân thành Thăng Long xưa, một nét đặc trưng tiêu biểu của Thăng Long – Hà Nội cổ kính, ngàn năm văn hiến. Nhận thức đúng giá trị của Phố cổ Hà Nội, Bộ Chính trị Trung ương Đảng đã ra thông báo số 72 về Quy hoạch bảo tồn, tôn tạo KPC, và sau đó Bộ Xây dựng đã ra quyết định số 70 phê duyệt Quy hoạch bảo tồn, tôn tạo KPC Hà Nội. Với trách nhiệm của mình, ngày 15/4/1995, UBND thành phố Hà Nội ra quyết định lập Ban quản lý dự án cải tạo thí điểm KPC – Khu Phố cũ Hà Nội và Ban chỉ đạo bảo tồn cải tạo các di sản kiến trúc Hà Nội. Ngày 3/03/1998, UBND thành phố quyết định chính thức thành lập Ban quản lý Phố cổ Hà Nội (chuyển từ Ban quản lý thí điểm KPC trên). Tôi, lúc đó đang là Phó Chủ tịch UBND thành phố Hà Nội, trực tiếp làm Trưởng ban, KTS.TS Tô Thị Toàn làm Phó Trưởng ban thường trực. Đến năm 2003, Phó Chủ tịch UBND Thành phố Nguyễn Quốc triệu làmTrưởng ban, sau đó Phó Chủ tịch UBND thành phố Ngô thị Thanh Hằng làm Trưởng ban, và đến tháng 8/2007, UBND Thành phố quyết định chuyển Ban quản lý phố cổ Hà Nội trực thuộc UBND quận Hoàn Kiếm. Như vậy, Ban quản lý Phố cổ (trong đó gồm cả Ban quản lý thí điểm) trực thuộc UBND thành phố Hà Nội gần 12 năm. Thực tế, thì Ban quản lý Phố cổ chuyên trách và triển khai việc tôn tạo khu Phố cổ Hà Nội (do UBND Thành phố chỉ đạo) là 9 năm. Tôi là Trưởng ban gần 5 năm.

Nhà trong Khu phố cổ
Nhà trong Khu phố cổ

Từ khi chuyển về trực thuộc UBND quận Hoàn Kiếm (8/2007), kế thừa kết quả những năm trước và phát huy tiềm năng của quận, công tác bảo tồn Phố cổ đã đạt nhiều kết quả mới đáng mừng. Quận Hoàn Kiếm đã trùng tu tôn tạo được một số công trình di tích, nhất là các di tích tổ nghề (khó nhất là đình Kim Ngân ở 42 Hàng Bạc), một số (đình – chùa – quán…); cải tạo mặt đứng phố Tạ Hiện và phố Lãn Ông, chỉnh trang phố Hàng Đào… Công tác giải phóng mặt bằng để tôn tạo các di tích là thành tích nổi bật. Quận đã lập dự án và đang quyết tâm triển khai giãn dân Phố cổ giai đoạn 1, bước đầu tổ chức thành công một số hoạt động phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể trong KPC. Đó là những thành công rất quan trọng.

Quán cóc phố cổ (ảnh: Trần Trọng Tỉnh)
Quán cóc phố cổ (ảnh: Trần Trọng Tỉnh)

Viết thư pháp vỉa hè phố cổ (ảnh: Trần Trọng Tỉnh)
Viết thư pháp vỉa hè phố cổ (ảnh: Trần Trọng Tỉnh)

Chúng tôi chờ đón những thành tích tới đây của công tác bảo tồn KPC Hà Nội do Quận ủy – Ủy ban nhân dân Quận chỉ đạo, với vai trò tham mưu và tổ chức thực hiện của Ban quản lý Phố cổ Hà Nội. Nhân dịp này, tôi đề nghị Quận lưu ý một số vấn đề sau đây:

  • Một là: Cùng với chỉnh trang, cải tạo mặt đứng một số tuyến phố, cần từng bước tu bổ các nhà di sản điển hình (theo điều tra phân loại trước đây, trong KPC còn khoảng gần 100 nhà cổ có giá trị toàn diện hoặc phần quan trọng). Hàng năm, nên có kế hoạch tôn tạo nhà di sản. Ở đây, cần xây dựng chính sách Nhà nước và nhân dân cùng tôn tạo nhà cổ (tham khảo kinh nghiệm của Hội An – Quảng Nam và một số nước). Nếu xây dựng được chính sách phù hợp cho từng loại nhà cổ, thì trong một thời gian ước chừng khoảng 10 năm, ta có thể tôn tạo được nhiều nhà di sản.
  • Hai là: Tập trung cao độ, với chính sách phù hợp nhất, để thực hiện chủ trương giãn dân Phố cổ. Đây là việc cực kỳ khó khăn, song tôi tin quận Hoàn Kiếm đủ trí tuệ, tính năng động và tiềm lực để làm được tốt việc này, trước mắt là giai đoạn 1.
  • Ba là: Tiếp tục phát huy giá trị KPC ở bình diện chung và những điểm nhấn là các nhà di sản đã tôn tạo, cùng trung tâm thông tin Phố cổ và Trung tâm giao lưu văn hóa Phố cổ. Và, cùng với việc làm tốt các tuyến phố đi bộ đêm Phố cổ, biểu diễn văn nghệ truyền thống, lễ hội đường phố, quảng bá hình ảnh phố nghề – tổ nghề,… sẽ tạo sự hấp dẫn du khách xa gần đến với KPC Hà Nội.

Hai mươi năm công tác bảo tồn Phố cổ Hà Nội, thực chất mới chỉ hơn 15 năm bắt tay vào việc (trừ mấy năm đầu còn bàn về tổ chức và cách làm). Nhìn lại, chúng ta còn nhiều việc chưa thật hài lòng, nhưng cũng vui và tự hào vì đã thực hiện tốt và đạt kết quả cao một số nhiệm vụ và công việc. Chắc chắn, thời gian tới, với việc đề xuất các chính sách tốt và tổ chức thực hiện quyết liệt, quận Hoàn Kiếm và thành phố Hà Nội của chúng ta sẽ làm được nhiều việc trong bảo tồn, tôn tạo KPC – vùng đô thị và thị dân xưa, di sản đặc sắc của Thăng Long – Hà Nội ngàn năm.

TS. Lưu Minh Trị
Nguyên Trưởng Ban quản lý Phố cổ Hà Nội
Trích tham luận tại hội nghị tổng kết 20 năm công tác bảo tồn, tôn tạo phố cổ Hà Nội
(Bài đăng trên Tạp chí kiến trúc, Số 08-2015)