Tản mạn về việc xâm phạm tác quyền trong kiến trúc

Căn nguyên:

  • Lòng tự trọng không được đề cao trong giáo dục, thậm chí còn được khuyến khích làm sai (văn mẫu, toán mẫu, bắt buộc làm bài theo đáp án mà không cần sáng tạo…)
  • Mặt khác, việc dạy đạo đức chỉ giới hạn trên vài tiết học trong tuần mà không chú trọng duy trì thường xuyên suốt quá trình học của học sinh.

Ở đây chúng ta nên phân biệt rõ khái niệm “sao chép”, “xâm phạm” tác quyền, đặc biệt trong lĩnh vực kiến trúc, bản quyền tác giả hoàn toàn khác hẳn với khái niệm “duy trì đường nét/ hình thái kiến trúc theo quy hoạch chung”.

Trong trường kiến trúc, khi dạy sinh viên (SV), các thầy luôn mong muốn có vài SV vượt trội ý tưởng nhằm hy vọng các SV yếu có thể “bám ý tưởng” mà vươn lên. Từ đó, việc “học hỏi ý tưởng lẫn nhau” lâu ngày để bị biến tướng thành “chôm” ý tưởng. Dù rằng trong thi cử, nguyên tắc “những bài giống nhau sẽ bị loại” luôn được áp dụng. Tuy nhiên, nhiều trường hợp “copy” bài SV năm trước vẫn thỉnh thoảng xảy ra. Tôi đã chứng kiến trường hợp một SV năm sau, lấy nguyên mô hình sáng tác của SV năm trước để nộp bài mà không ai phát hiện.

Có trường hợp SV sao chép tài liệu nước ngoài và chế biến lại làm đề tài tốt nghiệp – Không phải lúc nào cũng bị phát hiện và xử lý nghiêm để răn đe.

(Xem minh họa bài báo Pháp Luật ngày 4-5-2005)

Trong thị trường cạnh tranh nghiệt ngã, với số lượng KTS ra trường ồ ạt mỗi năm, KTS bị áp lực nặng từ mọi phía, thậm chí có những điều rất vô lý. Trước hết là việc khách hàng ép phải thiết kế công trình / nhà phải giống căn nhà của ai đó có sẵn” khiến cho “đứa con tinh thần” của KTS giống con người khác hơn là giống mình. Do thị trường nhà ở quá nhiều, đa dạng, thậm chí hỗn tạp, thiết kế phí quá rẻ nên việc lấy ý tưởng từ tác giả khác (thường là mặt đứng công trình) thì không ai mất công lên tiếng kiện cáo. Anh em đồng nghiệp hay vui vẻ xí xóa nhau, thậm chí có lúc còn vui vẻ cho phép bạn bè dùng các chi tiết cấu tạo kỹ thuật (có thể điều chỉnh lại kích thước chút đỉnh). Vì là chuyện nhỏ nên vấn đề tác quyền chưa được nhắc đến. Mức độ cao hơn là việc sao chép đặc tính kỹ thuật (specification), do nằm trong phạm vi chuyên môn sâu, ít phổ biến nên ít bị chú ý.

“Chụp giựt” hơn nữa là việc sao chép mặt bằng của người khác và “ghép” nhiều mặt bằng với nhau thành một bản thiết kế mới, kèm theo cả một phối cảnh “hoành tráng” được ghép từ nhiều bản scan hình ảnh chi tiết các công trình khác, chế biến ra phối cảnh. Bản vẽ và phối cảnh khi ấy chưa chắc khớp nhau, chỉ nhằm được chủ đầu tư duyệt ý tưởng trước khi “binh” hoàn chỉnh lại hồ sơ. Hoàn chỉnh được hay không là chuyện khác. Mục đích ký được hợp đồng đã rồi tính sau!

Thời đại thông tin mở rộng, tài liệu mênh mông tha hồ tìm tòi tra cứu thì việc vi phạm bản quyền lại căng khó bị kiểm soát. Hầu hết những vụ bị phát hiện thường là chuyện đã rồi, do họ đã quá lộ liễu: bê nguyên xi phối cảnh, mặt đứng công trình của người khác làm của mình. Mức độ nghiêm trọng thường tập trung vào những công trình công cộng.

Vấn đề xâm phạm tác quyền nghiêm trọng, có quy mô lớn lâu nay (mà một bậc thầy kiến trúc từng nhấn mạnh là “một sự xâm phạm ý tưởng”) được thể hiện dưới hình thức thi tuyển kiến trúc. Thông thường các cuộc thi tuyển thường kèm điều kiện như sau:

  • Chủ đầu tư sẽ trả phí cho mỗi đồ án dự thi số tiền thù lao (dĩ nhiên quá nhỏ so với công sức thực hiện cấp bách);
  • Chủ đầu tư được toàn quyền sử dụng những ý tưởng dự án.

Như vậy, chủ đầu tư chỉ bỏ số tiền nhỏ để “mua” toàn bộ những phương án dự thi làm của mình. Và khi có kiện cáo thì phần thua thuộc về các KTS.

Chưa hết, chủ đầu tư có thể dùng các phương án này, thuê các tư vấn khác khai triển ra với điều kiện “sẽ chi trả tiền khi đã được chủ đầu tư vừa ý”. Và như vậy, dự án được chủ đầu tư chuyền từ tay tư vấn này sang tư vấn khác mà không tốn tiền. Qua mỗi lần như vậy, với tập hợp nhiều sự khác biệt so với thiết kế ban đầu, tác giả phương án gốc không hề hay biết, mà có biết cũng không thể kiện cáo vào đâu.

Về mặt giấy tờ, chưa thấy thể hiện bản quyền và quyền lợi của tác giả ý tưởng trúng giải do quy định người chủ trì phải có chứng chỉ hành nghề (trong khi tác giả ý tưởng chưa chắc đã có chứng chỉ). Và quyền chủ trì buộc phải qua người khác có chứng chỉ. Đây là một kẽ hở cần khắc phục.

Với những vụ việc quy mô nhỏ, dàn trải rộng như trong lĩnh vực Mỹ thuật, rất nhiều tranh cãi và quy định đã đưa ra vẫn chưa có xử lý việc vi phạm tác quyền cụ thể. Trong xây dựng, quy mô và tầm mức vi phạm bản quyền có tính sâu rộng, thậm chí công khai thách thức dư luận thì biện pháp bảo vệ tác quyền càng không thể bỏ qua. Riêng việc ăn cắp ý tưởng những công trình nhỏ vẫn khó xử lý do thiết kế phí quá thấp, người KTS không đủ tiền để bảo vệ quyền lợi của mình.

Tóm lại, trước những thử thách làm xấu đi môi trường cạnh tranh trong ngành xây dựng, chúng ta cần phải có một hệ thống luật chặt chẽ và nghiêm khắc nhằm bảo vệ sản phẩm trí tuệ nói chung và tác quyền kiến trúc nói riêng. Đồng thời, phải có luật – chế tài để răn đe những người vi phạm. Cần có biện pháp nghiêm ngặt rèn học sinh sự trung thực trong suốt quá trình học phổ thông và đại học chứ không chỉ giới hạn qua những tiết học đạo đức trong tuần. Riêng trong đào tạo chuyên ngành kiến trúc – xây dựng, nên phối hợp với việc số hóa lưu trữ hồ sơ thông tin, nhằm kiểm soát việc sao chép đồ án, luận án. Việc thiết lập chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp là cần thiết – Lâu nay chúng ta đề cập đến đạo đức nghề nghiệp nhưng khái niệm này hiện còn mơ hồ và cảm tính. Đây là một trong những yếu tố cần thiết để hoàn thiện Luật Kiến trúc. Do đó, Hội KTS Việt Nam và các cơ quan chức năng cần có sự phối hợp để tạo môi trường lành mạnh trong hoạt động nghề nghiệp này.

KTS Cổ Minh Tâm

(Bài đăng trên Tạp chí Kiến trúc số 7/2017)

 

Hiện nay, Tạp chí Kiến trúc đang thực hiện diễn đàn về Quyền tác giả, quyền liên quan đến tác phẩm kiến trúc, trân trọng kính mời các kiến trúc sư và quý độc giả quan tâm gửi ý kiến, bài viết và các tư liệu liên quan đến Tạp chí Kiến trúc thông qua một trong hai hình thức:

  • Email: info@tckt.vn
  • Tòa soạn Tạp chí Kiến trúc, số 40 Tăng Bạt Hổ, phường Phạm Đình Hổ, quận Hai Bà Trưng, Hà Nội

Rất mong nhận được những ý kiến, bài viết của các chuyên gia, kiến trúc sư và bạn đọc! 

Xem thêm: Hội KTS Việt Nam góp ý kiến dự thảo nghị định về quyền tác giả, quyền liên quan đến tác phẩm kiến trúc